Dag van de Onnozele Kinderen (28 december): wat wordt er herdacht?

De Dag van de Onnozele Kinderen is de gedenkdag van de jongetjes van Bethlehem die koning Herodes liet doden, omdat hij in het Kind Jezus een rivaal zag. Mattheüs 2 vertelt hoe Jozef met Maria en het Kind op tijd naar Egypte vluchtte. De dag valt op 28 december. “Onnozel” betekende vroeger onschuldig: het gaat om kinderen die niets misdaan hadden.

In de Rooms-Katholieke Kerk staat de dag op de kalender als het feest van de Heilige Onnozele Kinderen. In Vlaanderen heet de dag ook wel Onnozele-Kinderendag; in Nederland spreekt men eerder van de kindermoord van Bethlehem. Het is geen vrije dag. De gedachtenis valt midden in de feestelijke dagen rond Kerst, en dat maakt haar ongemakkelijk en waardevol tegelijk. Zij laat zien dat het Kind van Bethlehem geboren werd in een wereld waarin machthebbers voor niets terugdeinzen.

Het verhaal begint met de wijzen uit het Oosten. Zij kwamen in Jeruzalem vragen naar de geboren Koning der Joden. “De koning Herodes nu, dit gehoord hebbende, werd ontroerd, en geheel Jeruzalem, met hem” (Mattheüs 2:3). Herodes stuurde de wijzen naar Bethlehem met het verzoek terug te komen, “opdat ik ook kome en Datzelve aanbidde” (Mattheüs 2:8). Dat was een leugen. Na hun bezoek werden de wijzen in een droom gewaarschuwd en reisden zij langs een andere weg terug.

Ook Jozef kreeg een droom:

“Sta op, en neem tot u het Kindeken en Zijn moeder, en vlied in Egypte, en wees aldaar, totdat ik het u zeggen zal; want Herodes zal het Kindeken zoeken, om Hetzelve te doden.”

Jozef stond op en vertrok “in den nacht” (Mattheüs 2:14). Het Kind was al weg toen Herodes merkte dat de wijzen niet terugkwamen. Toen volgde het bevel:

“Als Herodes zag, dat hij van de wijzen bedrogen was, toen werd hij zeer toornig, en enigen afgezonden hebbende, heeft omgebracht al de kinderen, die binnen Bethlehem, en in al deszelfs landpalen waren, van twee jaren oud en daaronder, naar den tijd, dien hij van de wijzen naarstiglijk onderzocht had.”

Mattheüs vertelt het kort en zonder versiering. Er volgt geen beschrijving van de soldaten of de ouders, alleen het feit en daarna het profetenwoord. Het geheel lijkt op wat Israël eerder in Egypte meemaakte, toen Farao gebood dat alle pasgeboren jongens in de rivier geworpen moesten worden (Exodus 1:22). Ook toen werd één kind bewaard, Mozes, door wie God Zijn volk zou verlossen. Lees het hele verhaal in de vlucht naar Egypte of in de bijbeluitleg bij Mattheüs 2.

Het verhaal eindigt niet bij Herodes. Na zijn dood verschijnt de engel opnieuw aan Jozef: “want zij zijn gestorven, die de ziel van het Kindeken zochten” (Mattheüs 2:20). Het gezin keert terug en vestigt zich in Nazareth. De koning die het Kind wilde doden, is zelf gestorven; het Kind leeft. Meer over deze koning leest u bij Herodes de Grote.

Na het bericht van de kindermoord haalt Mattheüs een woord uit de profeet Jeremia aan. Bij Jeremia luidt het:

“Zo zegt de HEERE: Er is een stem gehoord in Rama, een klage, een zeer bitter geween; Rachel weent over haar kinderen; zij weigert zich te laten troosten over haar kinderen, omdat zij niet zijn.”

Rachel was de vrouw van Jakob en de moeder van Jozef en Benjamin. Zij stierf bij de geboorte van Benjamin “en zij werd begraven aan den weg naar Efrath, hetwelk is Bethlehem” (Genesis 35:19). Jeremia laat haar wenen over haar nakomelingen die in ballingschap waren weggevoerd; in Rama werden de gevangenen voor Babel bijeengebracht (Jeremia 40:1). Mattheüs ziet in het geween van Bethlehem hetzelfde verdriet terugkomen, op dezelfde plek: moeders die niet getroost willen worden, “omdat zij niet zijn”.

Opvallend is hoe Mattheüs dit inleidt. Bij de vlucht naar Egypte en bij Nazareth schrijft hij “opdat vervuld zou worden” (Mattheüs 2:15, 23). Bij de kindermoord schrijft hij: “Toen is vervuld geworden” (Mattheüs 2:17). Uitleggers wijzen erop dat Mattheüs hier niet ‘opdat’ schrijft: de moord is niet het doel van Gods handelen. De schuld ligt bij Herodes. Tegelijk belijdt de kerk dat in deze wereld niets geschiedt zonder Gods ordinantie, “hoewel nochtans God noch auteur is, noch schuld heeft van de zonde, die er geschiedt” (Nederlandse Geloofsbelijdenis, artikel 13).

Bij Jeremia blijft het niet bij de klacht. Direct daarna zegt de HEERE: “Bedwing uw stem van geween, en uw ogen van tranen”, en: “er is verwachting voor uw nakomelingen, spreekt de HEERE” (Jeremia 31:16-17). Dat hoofdstuk spreekt verderop van het nieuwe verbond. De klacht van Rachel staat in een hoofdstuk vol hoop.

Tegenwoordig betekent onnozel dom of naïef. Vroeger was dat anders. Het woord betekende onschuldig: iemand die niemand kwaad had gedaan en nergens schuld aan had. Oude woordenboeken beschrijven hoe de betekenis langzaam verschoof van schuldeloos naar eenvoudig, zoals een klein kind eenvoudig is, en pas later naar dom. Bij de Onnozele Kinderen gaat het dus om de onschuldige kinderen.

Die oude betekenis is ook in de gereformeerde belijdenis te vinden. In het slot van de Dordtse Leerregels wijst de synode de beschuldiging af dat zij zou leren dat “vele onnozele kinderkens der gelovigen van de borsten der moeders worden afgerukt” en verloren gaan. Ook daar betekent onnozel: jong en onschuldig.

In andere talen heet de dag ook naar de onschuld van de kinderen: in het Latijn spreekt de kerk van de Heilige Onschuldigen, in het Engels van Holy Innocents en in het Spaans van Santos Inocentes. Reformatorisch gezien is het goed om dat woord zorgvuldig te lezen. Onschuldig betekent hier dat deze kinderen niets gedaan hadden waarvoor Herodes hen mocht doden. Het betekent niet dat de Bijbel kinderen buiten de zondeval plaatst.

Alleen Mattheüs vertelt over de kindermoord. Lukas beschrijft de geboorte van Jezus uitvoerig, maar noemt de wijzen, de vlucht en de kindermoord niet. Buiten de Bijbel wordt de gebeurtenis in de bronnen uit die tijd niet genoemd. Ook de joodse geschiedschrijver Flavius Josephus, die veel over Herodes schreef, zwijgt erover.

Dat zwijgen maakt het verhaal niet onwaarschijnlijk. Josephus beschrijft Herodes als achterdochtig en wreed: hij liet onder anderen zijn vrouw Mariamne en drie van zijn eigen zonen ombrengen. Een bevel tegen de kleine kinderen van één dorp past in dat beeld. Bethlehem was een klein dorp. Het zal om een beperkt aantal jongetjes zijn gegaan, te weinig om in een verslag over de grote gebeurtenissen van het rijk op te vallen.

Hoeveel kinderen het waren, weten we niet. Getallen die in latere eeuwen genoemd werden, zijn legenden, en wij noemen er bewust geen. Ook de precieze datum is onbekend. Wat vaststaat, staat in de Bijbel: het gebeurde in Bethlehem en omgeving, het trof jongens van twee jaar en jonger, en het Kind dat Herodes zocht, was al in Egypte.

In de Rooms-Katholieke Kerk

In de rooms-katholieke liturgie is 28 december het feest van de Heilige Onnozele Kinderen. De kinderen worden daar beschouwd als martelaren, omdat zij om Christus' wil stierven, nog voordat zij Hem konden belijden. Het feest hoort bij de dagen direct na Kerstmis, samen met Stefanus op 26 december en de apostel Johannes op 27 december. In de mis wordt Mattheüs 2:13-18 gelezen.

Volksgebruiken in Vlaanderen en Brabant

In de middeleeuwen werd de dag op veel plaatsen een dag waarop kinderen het voor het zeggen kregen. Er werd soms een kind tot bisschop voor één dag gekozen. Dat gebruik werd later door de kerk verboden. Wat bleef, waren volksgebruiken waarbij kinderen, soms verkleed als volwassenen, langs de deuren trokken voor snoep of een cent. Volgens volkskundige beschrijvingen is het meeste daarvan verdwenen. Wat er precies per streek gebruikelijk was, verschilde sterk; wij beschrijven daarom alleen de hoofdlijn.

In protestantse kerken

Reformatorische en de meeste Nederlandse protestantse kerken kennen 28 december niet als gedenkdag; alleen enkele lutherse en anglicaanse kalenders noemen hem. De kindermoord wordt gelezen als onderdeel van Mattheüs 2, vaak in de prediking rond Kerst of op de zondag na Kerst. Dan staat het verhaal in zijn verband: de wijzen, de vlucht, de kindermoord en de terugkeer.

Een reformatorische lezer zal de kinderen van Bethlehem niet als heiligen vereren of aanroepen. De Bijbel noemt hun namen niet en vraagt niet om een feestdag voor hen. Toch is er alle reden om bij hun geschiedenis stil te staan, juist in de kersttijd. Drie dingen springen eruit.

Gods bewaring van het Kind. Herodes had macht, soldaten en een plan, en toch kon hij het Kind niet raken. God waarschuwde de wijzen en Jozef, en het Kind werd naar Egypte gebracht. Zo werd vervuld wat de profeet Hosea gezegd had, en Mattheüs haalt het aan: “Uit Egypte heb Ik Mijn Zoon geroepen” (Mattheüs 2:15). De Zoon van God ging de weg van Israël, als vluchteling, om Zijn volk te verlossen.

Kerst in een harde wereld. Het kerstverhaal is geen idylle. Christus werd geboren in een wereld van geweld en machtsmisbruik, en Zijn komst maakte de vijandschap juist zichtbaar. Het Kind dat in Bethlehem ontkwam, zou later wel sterven, niet onder het zwaard van Herodes, maar aan het kruis, vrijwillig, voor de zonden van Zijn volk.

Rouw om kinderen. De Bijbel verzwijgt het verdriet van de moeders in Bethlehem niet. Rachel “wilde niet vertroost wezen” (Mattheüs 2:18). Dat mag ook vandaag gezegd worden tegen ouders die een kind verloren. Hun verdriet hoeft niet snel weggepraat te worden. De Dordtse Leerregels spreken gelovige ouders in hoofdstuk 1, artikel 17 aan. Omdat de kinderen der gelovigen in het genadeverbond begrepen zijn, hoeven godzalige ouders volgens de synode niet te twijfelen “aan de verkiezing en zaligheid hunner kinderen, welke God in hun kindsheid uit dit leven wegneemt”. Lees Dordtse Leerregels 1, artikel 17 over jonggestorven kinderen.

Ook koning David kende dat verdriet. Na de dood van zijn kind zei hij: “Ik zal wel tot hem gaan, maar hij zal tot mij niet wederkomen” (2 Samuël 12:23).

Voor ouders, grootouders en anderen die rouwen om een kind, volgen hier enkele teksten met een korte toelichting. Het zijn geen woorden die het verdriet oplossen, maar woorden waarin velen houvast hebben gevonden.

Meer teksten vindt u bij de bijbelteksten bij een overlijden en de bijbelteksten voor een rouwkaart. Wie woorden zoekt om te bidden, kan het gebed bij een overlijden gebruiken. Op de pagina troost uit de Bijbel staan teksten voor verdriet en verlies.