Allerheiligen 2027: gedenken in geloof op 1 november

Allerheiligen is een christelijke feestdag met een vaste datum, 1 november. In het Latijn heet de dag Omnium Sanctorum, het feest van alle heiligen. Veel heiligen hebben in de rooms-katholieke kalender een eigen gedenkdag; op Allerheiligen worden zij allen tegelijk gedacht, ook de talloze gelovigen van wie de naam nergens is opgeschreven. Daarom is het van oudsher een dag van dankbaarheid voor hen die ons in het geloof zijn voorgegaan.

In de Rooms-Katholieke Kerk is Allerheiligen een hoogfeest met een eigen liturgie. Tot de lezingen van de dag horen de Zaligsprekingen (Mattheüs 5:1-12) en Openbaring 7, waar Johannes een ontelbare schare ziet die God looft. In protestantse kerken wordt Allerheiligen doorgaans niet als afzonderlijke feestdag gevierd, maar het bijbelse thema, het gedenken van geloofsgetuigen, is ook in de protestantse traditie diep verankerd, vooral via Hebreeën 11 en 12.

Wat de betekenis van Allerheiligen voor u is, hangt mede af van de traditie waarin u staat. Voor rooms-katholieken is het een hoogfeest met een eigen mis, nauw verbonden met Allerzielen en het grafbezoek. In de meeste protestantse kerken leeft de betekenis voort in de belijdenis van de gemeenschap der heiligen en in het gedenken van overleden gemeenteleden op de laatste zondag van het kerkelijk jaar. En omdat 1 november in België een wettelijke feestdag is, is de dag daar ook buiten de kerk een vast moment van herinnering.

Allerheiligen in het kort

• Datum: altijd 1 november, de dag na Reformatiedag en Halloween en de dag vóór Allerzielen.
• Schrijfwijze: Allerheiligen, in één woord en met een hoofdletter, dus niet aller heiligen.
• Wie worden gedacht: alle heiligen, bekend en onbekend, die bij God zijn.
• Lezingen: vaak Openbaring 7 en de Zaligsprekingen uit Mattheüs 5:1-12.
• Gebruiken: grafbezoek, chrysanten en kaarsen, vooral in België, Limburg en Noord-Brabant.
• Vrije dag: in België wel, in Nederland niet.

De verering van martelaren en heiligen gaat terug tot de vroegste eeuwen van het christendom. Al in de tweede en derde eeuw hielden christelijke gemeenten de sterfdag van martelaren in ere. Na de grote vervolgingen onder de Romeinse keizers groeide het aantal martelaren zo sterk dat het onmogelijk werd om ieder afzonderlijk te herdenken. Dit leidde tot het idee van een collectieve gedenkdag voor alle heiligen.

In het Oosten werd al in de vierde eeuw een feest van alle martelaren gevierd, meestal op de eerste zondag na Pinksteren. In het Westen wijdde paus Bonifatius IV in 609 het Pantheon in Rome, oorspronkelijk een heidense tempel, toe aan Maria en alle martelaren. De feestdag werd aanvankelijk op 13 mei gevierd.

Volgens de overlevering wijdde paus Gregorius III (731-741) een kapel in de Sint-Pietersbasiliek aan alle heiligen, en werd 1 november zo de gedenkdag. In de negende eeuw, onder paus Gregorius IV, werd het feest op die datum in de hele westerse kerk ingevoerd. Sindsdien is 1 november de vaste datum voor Allerheiligen in de westerse christelijke traditie.

De band met het Keltische Samhain-feest, dat eveneens rond 1 november werd gevierd, is onderwerp van debat onder historici. Sommigen zien een bewuste kerstening van een heidens feest; anderen benadrukken dat het christelijke Allerheiligen een eigen ontwikkeling kent, onafhankelijk van Keltische tradities. Wat vaststaat is dat het christelijke feest geworteld is in de bijbelse overtuiging dat de dood niet het laatste woord heeft voor wie in Christus gelooft.

Hoewel Allerheiligen als feestdag niet in de Bijbel wordt voorgeschreven, is het thema, het gedenken van geloofsgetuigen en de hoop op het eeuwige leven, diep bijbels.

Hebreeën 11 en 12: de wolk der getuigen

Het elfde hoofdstuk van de Hebreeënbrief wordt wel de "galerij van geloof" genoemd. De schrijver somt een lange reeks gelovigen uit het Oude Testament op die "door het geloof" hebben geleefd: Abel, Henoch, Noach, Abraham, Sara, Isaak, Jakob, Jozef, Mozes, Rachab en vele anderen. Zij ontvingen niet in hun aardse leven de vervulling van Gods belofte, maar "hebben dezelve van verre gezien, en geloofd, en omhelsd" (Hebreeën 11:13). Het volgende hoofdstuk trekt de conclusie: "alzo wij zo groot een wolk der getuigen rondom ons hebben liggende, laat ons … met lijdzaamheid lopen de loopbaan, die ons voorgesteld is" (Hebreeën 12:1).

Openbaring 7:9-17: de grote schare

In zijn visioen ziet Johannes "een grote schare, die niemand tellen kon, uit alle natie, en geslachten, en volken, en talen" (Openbaring 7:9), bekleed met lange witte klederen, staande voor Gods troon. Een van de ouderlingen verklaart: "Dezen zijn het, die uit de grote verdrukking komen; en zij hebben hun lange klederen gewassen, en hebben hun lange klederen wit gemaakt in het bloed des Lams" (Openbaring 7:14). Dit visioen is in veel kerken een vaste lezing op Allerheiligen.

Het gedenken van overledenen in de Schrift

De Bijbel kent een diepe eerbied voor het herdenken van overledenen. Abraham rouwde om Sara en kocht een grafstede voor haar (Genesis 23). Jakob rouwde om Jozef (Genesis 37:34). De Israëlieten rouwden dertig dagen om Mozes (Deuteronomium 34:8). Jezus Zelf weende bij het graf van Lazarus (Johannes 11:35). Paulus schrijft aan de Thessalonicenzen dat zij niet bedroefd hoeven te zijn "gelijk als de anderen, die geen hoop hebben" (1 Thessalonicenzen 4:13). Dat betekent niet dat christenen niet rouwen, maar dat hun rouw doortrokken is van hoop op de opstanding.

België

In België is 1 november een officiële feestdag. Het is een van de belangrijkste momenten van het jaar om de begraafplaats te bezoeken. Families versieren de graven van hun dierbaren met chrysanten, de typische Allerheiligenbloem, en branden kaarsen. In Vlaanderen wordt dit gebruik breed gedragen, ook door mensen die verder weinig met de kerk verbonden zijn. De combinatie van Allerheiligen en Allerzielen maakt van deze dagen een natuurlijk moment van bezinning op leven en dood.

Zuid-Nederland (Limburg en Noord-Brabant)

In de van oudsher katholieke provincies Limburg en Noord-Brabant worden Allerheiligen en Allerzielen eveneens meer beleefd dan in de rest van Nederland. Grafbezoek en het plaatsen van bloemen en kaarsen zijn hier nog gangbare tradities. In sommige gemeenten worden de kerkklokken geluid voor de overledenen. De tradities lijken sterk op die in België en het aangrenzende Duitsland.

Protestantse gemeenten

In de protestantse traditie wordt Allerheiligen niet als feestdag gevierd, maar veel gemeenten kennen wel een gedachteniszondag of Eeuwigheidszondag: meestal de laatste zondag van het kerkelijk jaar (de zondag voor de eerste adventszondag). In veel gemeenten worden dan de namen van de in het afgelopen jaar overleden gemeenteleden genoemd, soms met het aansteken van een kaars, en worden troostrijke bijbelteksten gelezen. Niet elke gemeente kent deze gewoonte; waar zij gehouden wordt, geeft zij ruimte aan verdriet en hoop.

Allerheiligen en Allerzielen raken aan een aantal thema's waarover protestanten en rooms-katholieken van mening verschillen. Het is belangrijk deze verschillen te kennen en te respecteren, zonder de ander te veroordelen.

Wie zijn de heiligen?

Rooms-katholiek: Naast de brede bijbelse betekenis kent de Rooms-Katholieke Kerk een formeel proces van zalig- en heiligverklaring. Heiligen zijn gelovigen van wie de kerk heeft vastgesteld dat zij in bijzondere mate heilig hebben geleefd en nu bij God zijn. Zij worden als voorbeelden en voorsprekers vereerd.

Protestants: Alle gelovigen zijn "heiligen" door het geloof in Christus (1 Korinthe 1:2; Efeze 1:1). Er is geen apart proces van heiligverklaring. Gelovigen kunnen als voorbeeld dienen, maar worden niet vereerd of als voorsprekers aangeroepen. De Reformatie benadrukte het priesterschap van alle gelovigen: iedere christen heeft door Christus toegang tot God.

Gebed voor overledenen

Rooms-katholiek: De kerk leert dat gebed voor de overledenen zinvol is, omdat sommige zielen na hun dood een tijd van loutering doormaken in het vagevuur (purgatorium). Het gebed van de levenden kan deze zielen helpen. Dit is geworteld in de traditie en in teksten uit de deuterokanonieke boeken (2 Makkabeeën 12:43-46).

Protestants: Het vagevuur wordt verworpen als onbijbels. Er is na de dood geen plaats van loutering: de ziel van de gelovige wordt terstond tot Christus opgenomen (Lukas 23:43; Filippenzen 1:23; 2 Korinthe 5:8) en wacht op de opstanding van het lichaam. Zo belijdt ook de Heidelbergse Catechismus (Zondag 22, vraag 57). Gebed voor overledenen heeft daarom geen bijbelse grond. Wel is het waardevol om God te danken voor het leven van de overledene en om troost te bidden voor de nabestaanden.

Voorspraak van heiligen

Rooms-katholiek: Heiligen kunnen als voorsprekers bij God worden aangeroepen. Dit wordt niet gezien als aanbidding (latria), maar als verering (dulia): een hulpvraag aan medegelovigen die in de hemelse heerlijkheid zijn en dichtbij God leven.

Protestants: Er is maar één Middelaar tussen God en mensen: de mens Christus Jezus (1 Timotheüs 2:5). Gebed hoort alleen tot God gericht te zijn. De Heidelbergse Catechismus (Zondag 11, vraag 30) zegt van wie "hun zaligheid en welvaart bij de heiligen" zoekt, dat zij "met de daad den enigen Zaligmaker en Heiland Jezus" verloochenen: wie Christus met een waar geloof aanneemt, heeft in Hem alles wat tot de zaligheid nodig is.

Of u nu uit een katholieke of protestantse traditie komt, Allerheiligen biedt een waardevol moment van bezinning. Hier zijn enkele manieren om deze dagen als christen te beleven: