Allerheiligen en Allerzielen — Gedenken in geloof

Allerheiligen is een christelijk feest dat jaarlijks op 1 november wordt gevierd. Op deze dag herdenkt de kerk alle heiligen — niet alleen de officieel heilig verklaarden, maar alle gelovigen die in trouw aan God geleefd hebben en nu bij Hem zijn. Het feest is een moment van dankbaarheid voor het voorbeeld van hen die ons in het geloof zijn voorgegaan.

Het woord "heilig" heeft in de Bijbel een bredere betekenis dan in het dagelijks taalgebruik. Het Griekse woord hagiosbetekent "afgezonderd" of "apart gezet voor God". In het Nieuwe Testament worden alle gelovigen "heiligen" genoemd — niet omdat zij volmaakt zijn, maar omdat zij door het geloof in Christus aan God toebehoren. De apostel Paulus schrijft zijn brieven aan "de heiligen in Rome" (Romeinen 1:7), "de heiligen in Efeze" (Efeze 1:1) en "de geheiligden in Christus Jezus, geroepen heiligen" (1 Korinthe 1:2).

In de Rooms-Katholieke Kerk is Allerheiligen een verplichte feestdag met een eigen liturgie. De lezingen van de dag komen uit de Zaligsprekingen (Mattheüs 5:1-12) en uit Openbaring 7:2-4, 9-14, waar Johannes een ontelbare menigte ziet die God looft. In protestantse kerken wordt Allerheiligen doorgaans niet als afzonderlijke feestdag gevierd, maar de bijbelse thematiek — het gedenken van geloofsgetuigen — is ook in de protestantse traditie diep verankerd, vooral via Hebreeën 11-12.

Allerzielen wordt gevierd op 2 november, de dag na Allerheiligen. Terwijl Allerheiligen de heiligen eert die reeds bij God zijn, richt Allerzielen zich op het gedenken van alle overleden gelovigen. In de rooms-katholieke traditie wordt op deze dag in het bijzonder gebeden voor de zielen in het vagevuur — zij die gestorven zijn in de genade van God, maar nog een tijd van loutering doormaken voordat zij de hemelse heerlijkheid binnengaan.

Allerzielen werd in 998 ingesteld door abt Odilo van Cluny, die bepaalde dat in alle kloosters van zijn orde op 2 november gebeden zou worden voor de overledenen. Het gebruik verspreidde zich snel door heel Europa en werd uiteindelijk door de gehele westerse kerk overgenomen. In de Middeleeuwen ontstonden rond Allerzielen allerlei volkstradities, zoals het luiden van kerkklokken voor de overledenen, het versieren van graven en het bakken van speciale broden ("zielebrood" of "allerzielekoeken").

Protestanten kennen het concept van het vagevuur niet en wijzen de leer van gebed voor overledenen af. Toch is het gedenken van hen die in geloof zijn gestorven ook in protestantse kring een pastoraal waardevol moment. Veel protestantse gemeenten kennen een jaarlijkse "gedachteniszondag" of "eeuwigheidszondag" waarop de namen van de overleden gemeenteleden worden genoemd en een kaars wordt aangestoken.

De verering van martelaren en heiligen gaat terug tot de vroegste eeuwen van het christendom. Al in de tweede en derde eeuw hielden christelijke gemeenten de sterfdag van martelaren in ere. Na de grote vervolgingen onder de Romeinse keizers groeide het aantal martelaren zo sterk dat het onmogelijk werd om ieder afzonderlijk te herdenken. Dit leidde tot het idee van een collectieve gedenkdag voor alle heiligen.

In het Oosten werd al in de vierde eeuw een feest van alle martelaren gevierd, meestal op de eerste zondag na Pinksteren. In het Westen wijdde paus Bonifatius IV in 609 het Pantheon in Rome — oorspronkelijk een heidense tempel — toe aan Maria en alle martelaren. De feestdag werd aanvankelijk op 13 mei gevierd.

Paus Gregorius III (731-741) verplaatste het feest naar 1 november, mogelijk om het te verbinden met de inwijding van een kapel in de Sint-Pietersbasiliek. Paus Gregorius IV breidde het feest in 835 uit tot de gehele westerse kerk. Sindsdien is 1 november de vaste datum voor Allerheiligen in de westerse christelijke traditie.

De band met het Keltische Samhain-feest, dat eveneens rond 1 november werd gevierd, is onderwerp van debat onder historici. Sommigen zien een bewuste kerstening van een heidens feest; anderen benadrukken dat het christelijke Allerheiligen een eigen ontwikkeling kent, onafhankelijk van Keltische tradities. Wat vaststaat is dat het christelijke feest geworteld is in de bijbelse overtuiging dat de dood niet het laatste woord heeft voor wie in Christus gelooft.

Hoewel Allerheiligen als feestdag niet in de Bijbel wordt voorgeschreven, is het thema — het gedenken van geloofsgetuigen en de hoop op het eeuwige leven — diep bijbels.

Hebreeën 11 — De wolk van getuigen

Het elfde hoofdstuk van de Hebreeënbrief wordt wel de "galerij van geloof" genoemd. De schrijver somt een lange reeks gelovigen uit het Oude Testament op die "door het geloof" hebben geleefd: Abel, Henoch, Noach, Abraham, Sara, Isaak, Jakob, Jozef, Mozes, Rachab en vele anderen. Zij ontvingen niet in hun aardse leven de vervulling van Gods belofte, maar "hebben die uit de verte gezien en begroet" (Hebreeën 11:13). Het volgende hoofdstuk trekt de conclusie: "Nu wij door zo'n grote wolk van getuigen omringd worden, laten wij de wedloop lopen die voor ons ligt" (Hebreeën 12:1).

Openbaring 7:9-17 — De grote menigte

In zijn visioen ziet Johannes "een grote menigte, die niemand tellen kon, uit alle naties, stammen, volken en talen", gekleed in witte gewaden, staande voor Gods troon. Zij roepen: "De zaligheid is van onze God!" Een van de oudsten verklaart: "Dezen zijn het die uit de grote verdrukking komen; en zij hebben hun gewaden gewassen en ze wit gemaakt in het bloed van het Lam." Dit visioen vormt de kern van de Allerheiligenlezingen in veel kerken.

Het gedenken van overledenen in de Schrift

De Bijbel kent een diepe eerbied voor het herdenken van overledenen. Abraham rouwde om Sara en kocht een grafstede voor haar (Genesis 23). Jakob rouwde om Jozef (Genesis 37:34). De Israëlieten rouwden dertig dagen om Mozes (Deuteronomium 34:8). Jezus Zelf weende bij het graf van Lazarus (Johannes 11:35). Paulus schrijft aan de Thessalonicenzen dat christenen niet hoeven te rouwen "zoals de anderen, die geen hoop hebben" (1 Thessalonicenzen 4:13) — niet dat zij niet rouwen, maar dat hun rouw doortrokken is van hoop op de opstanding.

België

In België is 1 november een officiële feestdag. Het is een van de belangrijkste momenten van het jaar om de begraafplaats te bezoeken. Families versieren de graven van hun dierbaren met chrysanten — de typische Allerheiligenbloem — en branden kaarsen. In Vlaanderen wordt dit gebruik breed gedragen, ook door mensen die verder weinig met de kerk verbonden zijn. De combinatie van Allerheiligen en Allerzielen maakt van deze dagen een natuurlijk moment van bezinning op leven en dood.

Zuid-Nederland (Limburg en Noord-Brabant)

In de van oudsher katholieke provincies Limburg en Noord-Brabant worden Allerheiligen en Allerzielen eveneens meer beleefd dan in de rest van Nederland. Grafbezoek en het plaatsen van bloemen en kaarsen zijn hier nog gangbare tradities. In sommige gemeenten worden de kerkklokken geluid voor de overledenen. De tradities lijken sterk op die in België en het aangrenzende Duitsland.

Protestantse gemeenten

In de protestantse traditie wordt Allerheiligen niet als feestdag gevierd, maar veel gemeenten kennen wel een "gedachteniszondag" of "eeuwigheidszondag" — meestal de laatste zondag van het kerkelijk jaar (de zondag voor de eerste adventszondag). Op deze zondag worden de namen van de in het afgelopen jaar overleden gemeenteleden hardop genoemd, worden kaarsen aangestoken en worden troostrijke bijbelteksten gelezen. Dit is een pastoraal belangrijk moment dat ruimte geeft aan verdriet en hoop.

Allerzielekoeken en andere volkstradities

In het verleden kende Nederland diverse volkstradities rond Allerzielen. In sommige streken werden "allerzielekoeken" of "zielekoeken" gebakken en uitgedeeld aan armen, die in ruil daarvoor zouden bidden voor de zielen van de overledenen. In delen van Limburg trokken kinderen langs de deuren om te "zielenklokken" of te "allerzielen" — vergelijkbaar met het latere trick-or-treat bij Halloween. Hoewel deze tradities grotendeels verdwenen zijn, worden zij in sommige dorpen in ere hersteld als cultureel erfgoed.

Allerheiligen en Allerzielen raken aan een aantal thema's waarover protestanten en rooms-katholieken van mening verschillen. Het is belangrijk deze verschillen te kennen en te respecteren, zonder de ander te veroordelen.

Wie zijn de heiligen?

Rooms-katholiek: Naast de brede bijbelse betekenis kent de Rooms-Katholieke Kerk een formeel proces van zalig- en heiligverklaring. Heiligen zijn gelovigen van wie de kerk heeft vastgesteld dat zij in bijzondere mate heilig hebben geleefd en nu bij God zijn. Zij worden als voorbeelden en voorsprekers vereerd.

Protestants:Alle gelovigen zijn "heiligen" door het geloof in Christus (1 Korinthe 1:2; Efeze 1:1). Er is geen apart proces van heiligverklaring. Gelovigen kunnen als voorbeeld dienen, maar worden niet vereerd of als voorsprekers aangeroepen. De Reformatie benadrukte het priesterschap van alle gelovigen — iedere christen heeft directe toegang tot God door Christus.

Gebed voor overledenen

Rooms-katholiek: De kerk leert dat gebed voor de overledenen zinvol is, omdat sommige zielen na hun dood een tijd van loutering doormaken in het vagevuur (purgatorium). Het gebed van de levenden kan deze zielen helpen. Dit is geworteld in de traditie en in teksten uit de deuterokanonieke boeken (2 Makkabeeën 12:43-46).

Protestants: Het vagevuur wordt verworpen als onbijbels. Na de dood is er volgens protestanten geen tussentoestand: gelovigen zijn direct bij Christus (Lucas 23:43; Filippenzen 1:23; 2 Korinthe 5:8). Gebed voor overledenen heeft daarom geen bijbelse grond. Wel is het waardevol om God te danken voor het leven van de overledene en om troost te bidden voor de nabestaanden.

Voorspraak van heiligen

Rooms-katholiek: Heiligen kunnen als voorsprekers bij God worden aangeroepen. Dit wordt niet gezien als aanbidding (latria), maar als verering (dulia) — een hulpvraag aan medegelovigen die in de hemelse heerlijkheid zijn en dichtbij God leven.

Protestants: Er is maar één Middelaar tussen God en mensen: de mens Christus Jezus (1 Timotheüs 2:5). Gebed hoort alleen tot God gericht te zijn. De Heidelbergse Catechismus (Zondag 1) belijdt dat onze enige troost is dat wij van Christus zijn — niet dat heiligen voor ons bemiddelen.

Of u nu uit een katholieke of protestantse traditie komt, Allerheiligen en Allerzielen bieden een waardevol moment van bezinning. Hier zijn enkele manieren om deze dagen als christen te beleven: