De vlucht naar Egypte

De vlucht naar Egypte staat in Mattheüs 2:13-23. Mattheüs vertelt haar direct na het bezoek van de wijzen aan het Kind in Bethlehem (Mattheüs 2:1-12), dat u leest bij de geboorte van Jezus. Het gedeelte bestaat uit drie delen: de vlucht, het optreden van Herodes in Bethlehem en de terugkeer naar het land Israël. Bij elk deel noemt Mattheüs een woord van de profeten dat daarin vervuld werd.

Waarom vluchtten Jozef en Maria met Jezus naar Egypte?

Toen de wijzen vertrokken waren, verscheen de engel van de Heere aan Jozef in een droom: "Sta op, en neem tot u het Kindeken en Zijn moeder, en vlied in Egypte, en wees aldaar, totdat ik het u zeggen zal; want Herodes zal het Kindeken zoeken, om Hetzelve te doden" (Mattheüs 2:13). De reden staat er dus bij. Herodes had de wijzen gevraagd bij hem terug te komen, zogenaamd omdat hij het Kind ook wilde aanbidden (Mattheüs 2:8). God wist wat de koning werkelijk zocht.

Jozef stond op, nam het Kind en Zijn moeder tot zich in de nacht en vertrok naar Egypte (Mattheüs 2:14). Mattheüs vermeldt geen woord van tegenspraak. Hij zegt ook niets over de reis, de route of de plaats waar het gezin woonde. Hij noemt alleen hoe lang zij bleven: tot de dood van Herodes.

Wat betekent: Uit Egypte heb Ik Mijn Zoon geroepen?

In dat verblijf ziet Mattheüs een woord van de profeet vervuld: "Uit Egypte heb Ik Mijn Zoon geroepen" (Mattheüs 2:15). Het citaat komt uit Hosea 11:1. Daar spreekt de HEERE over Israël en ziet Hij terug op de uittocht: "Als Israel een kind was, toen heb Ik hem liefgehad, en Ik heb Mijn zoon uit Egypte uitgeroepen" (Hosea 11:1). Mattheüs leest die woorden als een belofte die in Jezus haar volle vervulling krijgt. Bij de betekenis hieronder staat waarom.

Waarom was het Kind in Egypte veilig voor Herodes?

Egypte lag buiten het rijk van Herodes; daar had hij geen gezag. Toen Herodes zag dat hij van de wijzen bedrogen was, werd hij zeer toornig. Hij stuurde mannen uit en liet in Bethlehem en de omgeving alle kinderen van twee jaar en jonger doden, naar de tijd die hij bij de wijzen had nagevraagd (Mattheüs 2:16). Het Kind dat hij zocht, was daar niet meer: God had Jozef op tijd gewaarschuwd. Mattheüs vertelt het in één vers, zonder uitweiding. Hij verbindt het met de profeet Jeremia: "Een stem is in Rama gehoord, geklag, geween en veel gekerm; Rachel beweende haar kinderen, en wilde niet vertroost wezen, omdat zij niet zijn" (Mattheüs 2:18). Rachel, de moeder van Jozef en Benjamin, werd begraven aan de weg naar Bethlehem (Genesis 35:19). Bij Jeremia weent zij om haar nakomelingen die in ballingschap gingen (Jeremia 31:15-17). Nu klinkt dat geween opnieuw.

Hoe keerden Jozef, Maria en Jezus terug uit Egypte?

Na de dood van Herodes verscheen de engel van de Heere opnieuw aan Jozef in een droom, nu in Egypte. Wat de engel bij het eerste bevel had beloofd ("totdat ik het u zeggen zal"), gebeurde: "Sta op, neem het Kindeken en Zijn moeder tot u, en trek in het land Israels; want zij zijn gestorven, die de ziel van het Kindeken zochten" (Mattheüs 2:20). Ook nu stond Jozef op. Hij nam het Kind en Zijn moeder tot zich en kwam in het land Israël (Mattheüs 2:21).

Waarom ging Jozef in Nazareth wonen?

Jozef hoorde dat Archelaüs, een zoon van Herodes, in Judea koning was in de plaats van zijn vader, en hij vreesde daarheen te gaan. Opnieuw werd hij in een droom door God gewaarschuwd, en hij vertrok naar Galilea. Daar ging hij wonen in de stad Nazareth (Mattheüs 2:22-23). Ook hierin ziet Mattheüs Gods hand: "opdat vervuld zou worden, wat door de profeten gezegd is, dat Hij Nazarener zal geheten worden" (Mattheüs 2:23). Zo groeide de Zoon van David op in Galilea, ver van Jeruzalem. Wie het hele hoofdstuk vers voor vers wil lezen, vindt de uitleg bij Mattheüs 2.

Egypte was voor Israël een bekende toevlucht. Jakob trok er in een tijd van honger heen met zijn gezin, met Gods belofte: "Ik zal met u aftrekken naar Egypte en Ik zal u doen weder optrekken" (Genesis 46:4). In de tijd van Jezus woonden er veel Joden in Egypte, vooral in de havenstad Alexandrië. Egypte was een Romeinse provincie en viel niet onder het gezag van Herodes. Waar Jozef en Maria verbleven, zegt de Bijbel niet. De plaatsen in Egypte die als rustplaats van het gezin worden aangewezen, berusten op latere, vooral Koptische overlevering.

Hoe lang het verblijf duurde, is niet bekend. Volgens de gangbare berekening uit gegevens bij de Joodse geschiedschrijver Josephus stierf Herodes in 4 voor Christus; sommige onderzoekers houden een later jaar aan. Na zijn dood kreeg zijn zoon Archelaüs (in de Statenvertaling Archelaus) Judea. Volgens Josephus regeerde hij hard en zetten de Romeinen hem in zijn tiende regeringsjaar af (Joodse oudheden, boek 17). Galilea, waar Nazareth lag, kwam volgens dezelfde Josephus onder een andere zoon, Herodes Antipas. Lukas noemt hem later "Herodes een viervorst over Galilea" (Lukas 3:1).

In deze geschiedenis is God Degene Die handelt. Herodes zoekt het Kind om Het te doden, maar God ziet dat vooruit en spreekt. Hij houdt de koning niet tegen met een wonder. Hij gebruikt een droom, een reis in de nacht en een verblijf in een vreemd land. Driemaal leidt Hij Jozef in dit gedeelte door een droom (Mattheüs 2:13, 2:19 en 2:22), en elke keer gehoorzaamt Jozef. De macht van een koning kan Gods plan met Zijn Zoon niet breken.

Mattheüs trekt zelf de lijn naar het Oude Testament. God noemde Israël Zijn zoon, Zijn eerstgeborene (Exodus 4:22), en riep het uit Egypte. Maar toen Israël geroepen werd, ging het weg en diende het afgoden (Hosea 11:2). Jezus gaat de weg van Zijn volk opnieuw: Hij gaat naar Egypte en wordt eruit geroepen. Waar Israël ontrouw werd, blijft Hij de gehoorzame Zoon. Veel uitleggers wijzen daarnaast op Mozes. Farao gebood alle zonen in de rivier te werpen (Exodus 1:22), en Mozes werd bewaard. Later zei de HEERE tot Mozes: "want al de mannen zijn dood, die uw ziel zochten" (Exodus 4:19). De woorden van de engel tot Jozef lijken daar sterk op. Zie ook de uitleg bij Hosea 11.

Over de naam Nazarener verschillen de uitleggers, omdat geen profetenwoord die naam letterlijk noemt; Mattheüs spreekt ook van de profeten in het meervoud. Sommigen denken aan de Scheut uit de wortelen van Isaï (Jesaja 11:1): het Hebreeuwse woord voor scheut, netser, klinkt als Nazareth. Anderen denken aan de geringe naam van het stadje: "Kan uit Nazareth iets goeds zijn" (Johannes 1:47)? Dan sluit de naam aan bij de profetie over de Knecht van de HEERE, Die "veracht" was (Jesaja 53:3). Beide uitleggingen passen bij het evangelie: de Koning uit Davids huis groeit op in verborgenheid, en "de Zijnen hebben Hem niet aangenomen" (Johannes 1:11).

God bewaart Zijn Zoon, en daarmee Zijn hele werk van verlossing. Herodes had mannen en macht, maar hij kon het Kind niet vinden. Wie op Christus vertrouwt, mag weten dat geen macht op aarde Gods voornemen tegenhoudt. Dat neemt de dreiging niet weg: Jozef moest vluchten. Maar het laatste woord was aan God: "zij zijn gestorven, die de ziel van het Kindeken zochten" (Mattheüs 2:20).

God leidt door Zijn woord, stap voor stap. Jozef kreeg geen reisplan en geen datum. Hij moest in Egypte blijven "totdat ik het u zeggen zal" (Mattheüs 2:13). Hij gehoorzaamde in de nacht en wachtte daarna op het volgende woord. Zo leert God ook ons te leven bij wat Hij gezegd heeft, ook als de weg nog niet te overzien is. Wij krijgen geen dromen zoals Jozef, maar wij hebben de Schrift, die volkomen is.

De Bijbel verzwijgt het verdriet niet. Het geween in Bethlehem staat naast de redding van het Kind, en Mattheüs praat het niet goed. Het Kind dat ontkwam, zou later Zelf sterven, "opdat Hij door den dood te niet doen zou dengene, die het geweld des doods had" (Hebreeën 2:14). Daarom mogen wie rouwen en op Christus vertrouwen weten dat God Zijn volk een dag belooft waarop Hij "alle tranen van hun ogen afwissen" zal (Openbaring 21:4).