Stille Zaterdag 2027: de dag van de grafrust

Stille Zaterdag is de zaterdag tussen Goede Vrijdag en Pasen. Op die dag lag het lichaam van de Heere Jezus in het graf van Jozef van Arimathea, en Zijn volgelingen rustten op de sabbat. Christenen gedenken op Stille Zaterdag de grafrust van Christus: Hij is werkelijk gestorven en begraven. Het is een dag van stilte en verwachting, op weg naar de opstanding op Paasmorgen.

Stille Zaterdag is de laatste dag van de Stille Week. Na Witte Donderdag, de avond van het laatste avondmaal, en Goede Vrijdag, de dag van de kruisiging, volgt een dag zonder woorden. De evangeliën vertellen er weinig over, en juist daardoor heeft deze dag een eigen plaats gekregen: hij leert wachten op wat God zal doen.

Om Stille Zaterdag te begrijpen, begint u op de vrijdagmiddag. Jezus is aan het kruis gestorven met de woorden “Het is volbracht!” (Johannes 19:30). Het is de dag van de voorbereiding, en bij zonsondergang begint de sabbat. Er is dus haast bij. Dan treedt een man naar voren die tot dan toe op de achtergrond bleef:

“En als het avond geworden was, kwam een rijk man van Arimathea, met name Jozef, die ook zelf een discipel van Jezus was. Deze kwam tot Pilatus, en begeerde het lichaam van Jezus.”

Lukas noemt hem “een raadsheer, een goed en rechtvaardig man”, die niet had ingestemd met het besluit van de Raad (Lukas 23:50-51). Johannes vertelt dat hij een discipel was “maar bedekt om de vreze der Joden” (Johannes 19:38), en dat Nicodemus meekwam, “die des nachts tot Jezus eerst gekomen was”, met een mengsel van mirre en aloë (Johannes 19:39). Twee mannen die hun geloof eerder verborgen hielden, komen nu openlijk uit voor de gestorven Heere.

“En als hij hetzelve afgenomen had, wond hij dat in een fijn lijnwaad, en legde het in een graf, in een rots gehouwen, waarin nog nooit iemand gelegd was.”

Johannes voegt eraan toe dat het graf in een hof lag, dicht bij de plaats van de kruisiging (Johannes 19:41-42). Volgens Mattheüs wentelde Jozef een grote steen tegen de ingang en ging weg (Mattheüs 27:60). Mattheüs noemt nog twee getuigen: “En aldaar was Maria Magdalena, en de andere Maria, zittende tegenover het graf” (Mattheüs 27:61). Zij zagen waar Hij gelegd werd; op Paasmorgen zullen zij het graf daarom niet hoeven zoeken.

Zo ging in vervulling wat Jesaja eeuwen eerder had geschreven over de Knecht des HEEREN: “En men heeft Zijn graf bij de goddelozen gesteld, en Hij is bij den rijke in Zijn dood geweest” (Jesaja 53:9). Het graf is geen bijzaak. De Heidelbergse Catechismus vraagt in Zondag 16: “Waarom is Hij begraven geweest?” en antwoordt: “Daarmede te betuigen, dat Hij waarachtiglijk gestorven was.” Ook Paulus noemt de begrafenis uitdrukkelijk als deel van het evangelie: “En dat Hij is begraven, en dat Hij is opgewekt ten derden dage, naar de Schriften” (1 Korinthe 15:4).

Wat er op de zaterdag zelf gebeurde, vertellen de evangeliën in een paar zinnen. De vrouwen rustten, en de overpriesters gingen naar Pilatus. Meer staat er niet. Het verhaal van de kruisiging eindigt bij het graf, en het verhaal van de opstanding begint pas “op den eersten dag der week” (Lukas 24:1).

De zaterdag na de kruisiging was een sabbat, de zevende dag van de week. Markus zegt van de vrijdag: “dewijl het de voorbereiding was, welke is de voorsabbat” (Markus 15:42). Over de vrouwen die Jezus uit Galilea gevolgd waren, schrijft Lukas:

“En wedergekeerd zijnde, bereidden zij specerijen en zalven; en op den sabbat rustten zij naar het gebod.”

Het gebod waar Lukas op doelt, is het vierde gebod: “Maar de zevende dag is de sabbat des HEEREN uws Gods; dan zult gij geen werk doen” (Exodus 20:10). De vrouwen hadden alles klaargezet om het lichaam van hun Heere te zalven, maar zij wachtten. Hun liefde voor Hem en hun gehoorzaamheid aan Gods gebod gingen samen. Pas toen de sabbat voorbij was, gingen zij op weg: “En als de sabbat voorbijgegaan was, hadden Maria Magdalena, en Maria, de moeder van Jakobus, en Salome specerijen gekocht, opdat zij kwamen en Hem zalfden” (Markus 16:1).

Christenen hebben in die sabbatsrust vaak een diepere betekenis gezien. Zoals God op de zevende dag rustte van Zijn werk (Genesis 2:2), zo rustte Christus in het graf nadat Hij aan het kruis had gezegd dat het volbracht was. De Bijbel legt dat verband niet met zoveel woorden; het is een overweging, geen uitleg van een bepaalde tekst. Wel is duidelijk dat de dag van de opstanding een nieuwe dag is: de eerste dag van de week (Lukas 24:1). Daarom komt de christelijke gemeente sindsdien op zondag samen, de dag waarop de Heere is opgestaan. Lees meer over wat de Bijbel zegt over de sabbat.

Er is één gebeurtenis die de Bijbel uitdrukkelijk op de zaterdag plaatst. Mattheüs schrijft: “Des anderen daags nu, welke is na de voorbereiding”, dus op de sabbat, gaan de overpriesters en de Farizeeën naar Pilatus (Mattheüs 27:62). Zij hebben iets onthouden wat de discipelen vergeten lijken te zijn:

“Zeggende: Heer, wij zijn indachtig, dat deze verleider, nog levende, gezegd heeft: Na drie dagen zal Ik opstaan. Beveel dan, dat het graf verzekerd worde tot den derden dag toe”

Pilatus antwoordt kort: “Gij hebt een wacht; gaat heen, verzekert het, gelijk gij het verstaat” (Mattheüs 27:65). En zo gebeurt het:

“En zij heengaande, verzekerden het graf met de wacht, den steen verzegeld hebbende.”

Het is opmerkelijk dat juist de tegenstanders van Jezus Zijn woorden over de derde dag serieus nemen. Hij had het gezegd: “Breekt dezen tempel, en in drie dagen zal Ik denzelven oprichten” (Johannes 2:19), en Hij had gesproken over het teken van Jona (Mattheüs 12:40). De drie dagen zijn naar de joodse manier van tellen de vrijdag, de zaterdag en de zondag. Met zegel en wacht wilden de overpriesters elk bedrog uitsluiten. Daarmee legden zij, zonder het te willen, vast dat het graf goed bewaakt was. Op Paasmorgen “wentelde” een engel de steen af (Mattheüs 28:2), en het lege graf was voor iedereen te zien.

In de Apostolische Geloofsbelijdenis belijdt de kerk van Christus dat Hij “is gekruisigd, gestorven en begraven, nedergedaald ter helle”. Die laatste woorden worden vaak met Stille Zaterdag in verband gebracht. Wat betekenen ze?

De Heidelbergse Catechismus stelt in Zondag 16 precies die vraag: “Waarom volgt daar: Nedergedaald ter helle?” Het antwoord luidt:

“Opdat ik in mijn hoogste aanvechtingen verzekerd zij, en mij ganselijk vertrooste, dat mijn Heere Jezus Christus door Zijn onuitsprekelijke benauwdheid, smarten, verschrikking en helse kwelling, in welke Hij in Zijn ganse lijden, maar inzonderheid aan het kruis, gezonken was, mij van de helse benauwdheid en pijn verlost heeft.”

De Catechismus legt het artikel dus niet uit als een reis naar een onderwereld tussen Goede Vrijdag en Pasen. Hij ziet er de diepte van het lijden in: Christus heeft in Zijn hele lijden, en vooral aan het kruis, de verlatenheid van God gedragen die de zonde verdient. Dat is de reden waarom Hij riep: “Mijn God! Mijn God! Waarom hebt Gij Mij verlaten!” (Mattheüs 27:46). Voor de gelovige is dat een troost in de zwaarste aanvechting: de hel die hij verdiend had, heeft Christus gedragen.

Daarnaast spreekt de Bijbel over de ziel van Christus die niet in de hel werd verlaten. David schreef: “Want Gij zult mijn ziel in de hel niet verlaten; Gij zult niet toelaten, dat Uw Heilige de verderving zie” (Psalm 16:10). Petrus past die woorden op Pinksteren toe op de opstanding van Christus (Handelingen 2:27, 31). Het Hebreeuwse woord dat hier met “hel” vertaald is, kan ook het graf of het rijk van de doden aanduiden. Het graf kon Hem niet vasthouden: “alzo het niet mogelijk was, dat Hij van denzelven dood zou gehouden worden” (Handelingen 2:24).

Andere kerken leggen het artikel anders uit. In de rooms-katholieke traditie wordt het gelezen als een afdaling van Christus naar het rijk van de doden, om de rechtvaardigen van het Oude Testament te bevrijden; daarbij wordt vaak 1 Petrus 3:19 genoemd. Die tekst is moeilijk en wordt ook door protestantse uitleggers verschillend verstaan. Het is verstandig hier niet meer te zeggen dan de Schrift zegt. Vast staat wat Christus Zelf zegt: “Ik ben dood geweest; en zie, Ik ben levend in alle eeuwigheid. Amen. En Ik heb de sleutels der hel en des doods” (Openbaring 1:18).

Protestantse kerken

In de meeste reformatorische en gereformeerde gemeenten is er op Stille Zaterdag geen eigen kerkdienst. Het accent ligt op de diensten van Goede Vrijdag en Eerste Paasdag. In gemeenten die met Pasen het Heilig Avondmaal vieren, is de voorbereiding daarop al eerder gehouden. In een deel van de protestantse gemeenten, vooral binnen de Protestantse Kerk in Nederland, wordt op zaterdagavond of vroeg op Paasmorgen een paaswake gehouden. De praktijk verschilt sterk per gemeente.

Rooms-Katholieke Kerk

In de Rooms-Katholieke Kerk is Stille Zaterdag overdag een dag zonder eucharistie. Het altaar is sinds Witte Donderdag ontbloot en de klokken zwijgen. Na zonsondergang begint de paaswake, die liturgisch al bij Pasen hoort. Bij een vuur buiten de kerk wordt de paaskaars aangestoken en in een donkere kerk binnengedragen. Daarna klinken de paasjubelzang en een reeks lezingen uit het Oude Testament, onder meer over de schepping en de doortocht door de Rode Zee. Bij het Gloria luiden de klokken weer. In de paaswake worden soms volwassenen gedoopt en hernieuwen de aanwezigen hun doopbeloften.

Vanuit reformatorisch oogpunt is de kern van deze dag niet een liturgisch gebruik, maar het bijbelse gegeven dat Christus werkelijk gestorven en begraven is. Wie het verschil tussen beide tradities kent, kan buren en collega's die de paaswake vieren beter begrijpen, en tegelijk in alle eenvoud vasthouden aan wat de Schrift over deze dag zegt. Stille Zaterdag is in Nederland en België geen vrije dag; voor de meeste mensen is het een gewone zaterdag met paasinkopen en voorbereidingen.

Een dag zonder kerkdienst is geen dag zonder betekenis. Wie Stille Zaterdag bewust wil beleven, kan het eenvoudig houden:

• Lees de begrafenis en de grafwacht. Neem Mattheüs 27:57-66 of Lukas 23:50-56 en lees het langzaam, bij voorkeur hardop met het gezin. Laat de vraag staan hoe de discipelen deze dag moeten hebben beleefd.
• Houd een moment van stilte. De profeet schreef: “Het is goed, dat men hope, en stille zij op het heil des HEEREN” (Klaagliederen 3:26). Stilte past bij een dag waarop God nog niet gesproken heeft, maar wel zal spreken.
• Lees Zondag 16 van de Catechismus. De vragen 40 tot en met 44 gaan over de dood, de begrafenis en de nederdaling ter helle, en over wat dat voor de gelovige betekent.
• Bereid u voor op de zondag. Leg de bijbels klaar, lees de paasgeschiedenis alvast vooruit of bereid u voor op het avondmaal als dat met Pasen in uw gemeente gevierd wordt.
• Denk aan uw doop. Paulus schrijft dat de gelovigen “met Hem begraven” zijn “door den doop in den dood”, opdat zij “in nieuwigheid des levens wandelen zouden” (Romeinen 6:4). Wie op Stille Zaterdag aan het graf van Christus denkt, mag ook bedenken wat de doop betekent: het oude leven begraven, een nieuw leven met Hem.

Psalm 30 vat de overgang van deze dag naar Pasen samen: “des avonds vernacht het geween, maar des morgens is er gejuich” (Psalm 30:6). Meer teksten voor deze weken vindt u bij de bijbelteksten voor de lijdenstijd en de bijbelteksten voor Pasen.