Aswoensdag 2027: betekenis, askruisje en datum

In 2027 valt Aswoensdag op woensdag 10 februari 2027. Met die dag begint de veertigdagentijd, en Aswoensdag zet meteen de toon voor de weken die volgen: geen zelfverbetering, maar inkeer; geen prestatie, maar afhankelijkheid van God.

Aswoensdag heeft geen vaste datum. De dag valt altijd zesenveertig dagen vóór Pasen, en omdat Pasen een beweeglijk feest is (de eerste zondag na de eerste volle maan in de lente), schuift Aswoensdag ieder jaar mee. In de praktijk valt de dag ergens tussen 4 februari en 10 maart.

Waarom zesenveertig dagen, terwijl men spreekt van een veertigdagentijd? Omdat de zes zondagen niet als vastendagen meetellen: de zondag blijft de dag van de opstanding. Dat Aswoensdag de startdag werd, wordt vaak toegeschreven aan paus Gregorius de Grote (rond het jaar 600); hoe dat precies verliep, is niet met zekerheid te zeggen. Wel is duidelijk dat de vastentijd eerder op een zondag begon en dat de vier extra dagen ervoor zorgden dat het aantal vastendagen op veertig uitkwam. Hoe die veertig dagen verder geteld en ingevuld worden, leest u op de pagina over de 40 dagen tijd en de vastentijd.

Het bekendste beeld van Aswoensdag is het askruisje: een kruis van as dat met de duim op het voorhoofd wordt getekend. Het is van oorsprong een rooms-katholieke praktijk en wordt in België en Zuid-Nederland breed beleefd, ook door mensen die verder weinig kerkelijke betrokkenheid hebben. In de viering komen de gelovigen naar voren; de priester, diaken of een andere voorganger tekent het kruisje en spreekt daarbij een van twee formules uit: de liturgische tekst “Gedenk, mens, dat gij stof zijt en tot stof zult wederkeren”, ontleend aan Genesis 3:19 (“want gij zijt stof, en gij zult tot stof wederkeren”), of de woorden van de Heere Jezus: “bekeert u, en gelooft het Evangelie” (Markus 1:15).

De as zelf komt van de verbrande palmtakken van de vorige Palmzondag. Dat detail is geen toeval maar theologie in beeld: de takken waarmee de Heere Jezus als Koning werd binnengehaald, worden as. Wat vandaag juicht, is morgen stof. En juist die as wordt in de vorm van een kruis aangebracht: het teken van Hem Die door de dood heen ging en de dood overwon. Zo draagt het askruisje twee boodschappen tegelijk: u bent sterfelijk, en er is hoop.

Hoe protestanten ermee omgaan

In protestantse kerken is het askruisje lange tijd afwezig geweest. De Reformatie verzette zich tegen de gedachte dat een uiterlijk teken of een vastenprestatie iets bij God zou verdienen; wat telt is het hart. In de afgelopen decennia hebben veel gemeenten Aswoensdag wel opnieuw ontdekt als moment van bezinning. De Protestantse Kerk in Nederland biedt een orde van dienst voor Aswoensdag aan. De ene gemeente legt daarbij daadwerkelijk een askruisje op, de andere zet alleen een asschaal neer, en weer een andere houdt een sobere dienst rond Psalm 51 zonder enig teken.

Hoe lang draagt u het askruisje?

Een kerkelijk voorschrift over hoe lang u het kruisje op het voorhoofd houdt, is er niet. De meeste mensen laten het zitten tot het vanzelf vervaagt of wassen het ’s avonds af. Wie de woorden van de Heere Jezus over vasten in het verborgen ter harte neemt (Mattheüs 6:16-18), zal er in elk geval niet mee willen pronken.

Wie het teken niet gebruikt, hoeft de dag daarmee niet te laten liggen. De bijbelse kern van Aswoensdag zit niet in de as maar in de omkeer: “scheurt uw hart en niet uw klederen” (Joël 2:13). Het uiterlijke mag het innerlijke nooit vervangen, maar het kan er wel aan herinneren.

De dag vóór Aswoensdag heet vastenavond, in de volksmond ook wel vette dinsdag. In het Frans heet die dag mardi gras (letterlijk: vette dinsdag), in het Engels Shrove Tuesday of Pancake Day. In 2027 valt vette dinsdag op dinsdag 9 februari, de dag vóór Aswoensdag. Wordt in een kruiswoordpuzzel naar de naam van de dag vóór Aswoensdag gevraagd, dan is vastenavond (elf letters) het gangbare antwoord. In Limburg heet het hele carnaval vastelaovend.

De naam is heel praktisch van oorsprong. In de vastentijd waren vlees, eieren, boter en vet vroeger verboden. Wat daarvan nog in huis was, moest vóór de vasten op. Vandaar het bakken van pannenkoeken op die laatste avond; de Engelse naam Pancake Day herinnert daar nog aan.

Waar komt carnaval vandaan?

Carnaval is de feestperiode die op vette dinsdag om middernacht eindigt, precies wanneer Aswoensdag begint. Het feest ontleent zijn plaats op de kalender volledig aan de vasten die erop volgt: wie veertig dagen sober zou leven, vierde de dagen ervoor nog uitbundig feest. Waar het woord carnaval precies vandaan komt, is niet zeker; een veelgenoemde verklaring verbindt het met het Latijnse woord voor vlees (carne), het voedsel dat in de vasten wegviel.

In Vlaanderen zijn de carnavalstradities sterk regionaal. Aalst kent een grote stoet met satirische praalwagens en de ajuinworp. In Binche, in Henegouwen, lopen op vette dinsdag de Gilles door de straten, een gebruik dat door UNESCO is erkend als immaterieel cultureel erfgoed. In Nederland zijn Limburg en Noord-Brabant de carnavalsprovincies bij uitstek, met onder meer Maastricht, Den Bosch en Breda.

In de protestantse streken van Nederland, boven de grote rivieren, wordt carnaval doorgaans niet gevierd. Dat is historisch te verklaren: de Reformatie schafte de verplichte vastentijd af, en zonder vasten verliest het voorafgaande feest zijn aanleiding. Voor christenen die geen carnaval vieren blijft Aswoensdag niettemin een zinvol beginpunt van de weg naar Pasen.

Het gebruik op Aswoensdag in Maastricht heet hieringbiete (ook geschreven als “hieringebiete” of “hieringe biete”): na de carnavalsdagen eet men op Aswoensdag samen haring, en daarmee is de vastelaovend voorbij. Zoekt u het woord voor een kruiswoordpuzzel, dan telt hieringbiete twaalf letters.

Dat juist vis bij deze dag hoort, komt uit de oude vastenregels: vlees was in de vastentijd verboden, vis mocht wel. De haring is zo het eerste vastenmaal na dagen van feest. In Maastricht is het haring eten een gezamenlijk moment geworden, in cafés, bij carnavalsverenigingen en in de stad, op sommige plaatsen met muziek. Van uitbundigheid naar as in enkele uren tijd: het contrast is precies de bedoeling.

Ook buiten Maastricht wordt de overgang op Aswoensdag gemarkeerd: met een haringhap, met het verbranden of begraven van de carnavalspop, en in sommige parochies met een aswoensdagviering waarin het askruisje wordt uitgedeeld. Zo lopen in het zuiden van Nederland en in Vlaanderen het volksgebruik en de kerkelijke betekenis van de dag in elkaar over.

Joël 2: scheurt uw hart en niet uw klederen

De profeet Joël roept het volk op tot een vasten dat verder gaat dan het gebaar: “bekeert u tot Mij met uw ganse hart, en dat met vasten en met geween, en met rouwklage. En scheurt uw hart en niet uw klederen” (Joël 2:12-13). Het scheuren van kleren was in Israël het zichtbare teken van diepe rouw. Joël zegt niet dat het teken verkeerd is, maar dat het zonder het hart leeg blijft. Deze tekst is in veel kerken de lezing van Aswoensdag, en zij vormt de sleutel tot de hele dag.

Psalm 51: de boetepsalm

Psalm 51 is het gebed van David nadat de profeet Nathan hem had aangesproken op zijn zonde. Hij pleit niet op verzachtende omstandigheden, maar uitsluitend op Gods barmhartigheid: “Wees mij genadig, o God! naar Uw goedertierenheid” (vers 3). En hij vat samen wat God werkelijk vraagt: “De offeranden Gods zijn een gebroken geest; een gebroken en verslagen hart zult Gij, o God! niet verachten” (vers 19). Wie op Aswoensdag maar één hoofdstuk leest, leze deze psalm. Hij hoort bij de zeven boetepsalmen, die de kerk van oudsher in de tijd voor Pasen leest.

Mattheüs 6:16-18: vasten in het verborgen

Er zit een spanning tussen het askruisje en de woorden van de Heere Jezus in de Bergrede. Hij waarschuwt juist tegen zichtbaar vasten: “toont geen droevig gezicht, gelijk de geveinsden … zalft uw hoofd, en wast uw aangezicht” (Mattheüs 6:16-17). Wie een teken op zijn voorhoofd draagt, doet op het eerste gezicht precies wat Jezus afraadt. Die spanning is het waard om serieus te nemen. Het onderscheid dat de Heere maakt zit in de bedoeling: vasten om gezien te worden tegenover vasten voor de Vader, “Die in het verborgen ziet” (vers 18). Het teken is niet het probleem; het pronken ermee wel.

Jesaja 58: het vasten dat God verkiest

Jesaja legt de vinger bij vasten dat wel gehouden wordt maar niets verandert. God zegt door de profeet wat Hij wél verkiest: boeien losmaken, het juk breken, brood delen met wie honger heeft, de ontheemde in huis nemen (Jesaja 58:6-7). Vasten dat niet uitloopt op gerechtigheid en barmhartigheid is in bijbelse zin geen vasten. Dat maakt Aswoensdag ook een dag met een blik naar buiten, niet alleen naar binnen.

Markus 1:15: bekeert u, en gelooft het Evangelie

De tweede formule bij het askruisje komt uit de eerste woorden van de prediking van de Heere Jezus: “De tijd is vervuld, en het Koninkrijk Gods nabij gekomen; bekeert u, en gelooft het Evangelie” (Markus 1:15). Bekering staat hier niet los van geloof: het is de omkeer naar Hem toe. Aswoensdag begint bij as en sterfelijkheid, maar wijst van meet af aan vooruit naar het Evangelie: naar Christus, Die stierf en opstond.