Aswoensdag 2027 — betekenis, askruisje en datum

Aswoensdag is de dag waarop de veertigdagentijd begint — in 2027 op woensdag 10 februari 2027. De dag ontleent zijn naam aan het gebruik om as op het voorhoofd te tekenen als teken van vergankelijkheid en berouw. Daarmee zet Aswoensdag meteen de toon voor de weken die volgen: geen zelfverbetering, maar inkeer; geen prestatie, maar afhankelijkheid van God.

Aswoensdag heeft geen vaste datum. De dag valt altijd zesenveertig dagen vóór Pasen, en omdat Pasen een beweeglijk feest is (de eerste zondag na de eerste volle maan in de lente), schuift Aswoensdag ieder jaar mee. In de praktijk valt de dag ergens tussen 4 februari en 10 maart. In 2027 loopt de periode van 10 februari tot en met Stille Zaterdag 27 maart, de dag vóór Pasen op zondag 28 maart.

Waarom zesenveertig dagen, terwijl we spreken van een veertigdagentijd? De zes zondagen in deze periode tellen niet mee als vastendagen. De zondag is en blijft de dag van de opstanding, ook midden in de vasten. Trek die zes zondagen van de zesenveertig kalenderdagen af, en er blijven precies veertig vastendagen over — evenveel als de veertig dagen die Jezus vastte in de woestijn (Mattheüs 4:1-2).

Aswoensdag werd als startdag ingevoerd rond het jaar 600, onder paus Gregorius de Grote. Daarvóór begon de vastentijd op de eerste zondag van de Quadragesima; door vier dagen naar voren te schuiven kwam het aantal vastendagen precies op veertig uit.

Het bekendste beeld van Aswoensdag is het askruisje: een kruis van as dat met de duim op het voorhoofd wordt getekend. Het is van oorsprong een rooms-katholieke praktijk en wordt in België en Zuid-Nederland breed beleefd, ook door mensen die verder weinig kerkelijke betrokkenheid hebben. In de viering gaat de priester of diaken langs de gelovigen en spreekt bij iedere oplegging een van twee formules uit: “Gedenk, mens, dat gij stof zijt en tot stof zult wederkeren” (naar Genesis 3:19) of “Bekeer u en geloof het Evangelie” (Marcus 1:15).

De as zelf komt van de verbrande palmtakken van de vorige Palmzondag. Dat detail is geen toeval maar theologie in beeld: de takken waarmee Jezus als Koning werd binnengehaald, worden as. Wat vandaag juicht, is morgen stof. En juist die as wordt in de vorm van een kruis aangebracht — het teken van Hem die door de dood heen ging en de dood overwon. Zo draagt het askruisje twee boodschappen tegelijk: u bent sterfelijk, en er is hoop.

Hoe protestanten ermee omgaan

In protestantse kerken is het askruisje lange tijd afwezig geweest. De Reformatie verzette zich tegen de gedachte dat een uiterlijk teken of een vastenprestatie iets bij God zou verdienen; wat telt is het hart. In de afgelopen decennia hebben veel gemeenten Aswoensdag wel opnieuw ontdekt als moment van bezinning. De Protestantse Kerk in Nederland biedt een orde van dienst voor Aswoensdag aan. De ene gemeente legt daarbij daadwerkelijk een askruisje op, de andere zet alleen een asschaal neer, en weer een andere houdt een sobere dienst rond Psalm 51 zonder enig teken.

Wie het teken niet gebruikt, hoeft de dag daarmee niet te laten liggen. De bijbelse kern van Aswoensdag zit niet in de as maar in de omkeer: “scheur uw hart en niet uw kleren” (Joël 2:13). Het uiterlijke mag het innerlijke nooit vervangen — maar het kan er wel aan herinneren.

De dag vóór Aswoensdag heet vastenavond, in de volksmond ook wel vette dinsdag. In het Frans heet die dag mardi gras (letterlijk: vette dinsdag), in het Engels Shrove Tuesday of Pancake Day. In 2027 valt vette dinsdag op dinsdag 9 februari, de dag vóór Aswoensdag.

De naam is heel praktisch van oorsprong. In de vastentijd waren vlees, eieren, boter en vet verboden. Wat daarvan nog in huis was moest vóór middernacht op, want bederven zou zonde zijn. Vandaar het bakken van pannenkoeken, wafels en oliebollen op die laatste avond — de traditie van de pancake day in Engeland komt hier rechtstreeks vandaan.

Carnaval in Vlaanderen en Zuid-Nederland

Carnaval is de feestperiode die op vette dinsdag om middernacht abrupt eindigt, precies wanneer Aswoensdag begint. Het woord komt vermoedelijk van het Latijnse carne levare: het vlees wegnemen. Carnaval en Aswoensdag horen dus bij elkaar als uitbundigheid en inkeer — het feest ontleent zijn plaats op de kalender volledig aan de vasten die erop volgt.

In Vlaanderen zijn de carnavalstradities sterk regionaal. Aalst kent een grote stoet met satirische praalwagens en het gooien van “ajuinen” (uien) vanaf het belfort. In Binche, in Henegouwen, lopen op vette dinsdag de Gilles door de straten — een eeuwenoud gebruik dat door UNESCO is erkend als immaterieel cultureel erfgoed. Ook Halle, Ninove en Maaseik hebben eigen carnavalstradities. In Nederland zijn Limburg en Noord-Brabant de carnavalsprovincies bij uitstek, met Maastricht, Den Bosch, Breda en Bergen op Zoom als bekende centra.

In veel carnavalsplaatsen wordt de overgang op Aswoensdag ook echt gemarkeerd: met een haringhap, het verbranden of begraven van de carnavalspop, en in sommige parochies een aswoensdagviering waarin het askruisje wordt opgelegd. Van uitbundigheid naar as, in enkele uren tijd — het contrast is precies de bedoeling.

In protestantse streken van Nederland en Vlaanderen wordt carnaval doorgaans niet gevierd. Dat is historisch te verklaren: de Reformatie schafte de verplichte vastentijd af, en zonder vasten verliest het voorafgaande feest zijn aanleiding. Voor christenen die geen carnaval vieren blijft Aswoensdag niettemin een zinvol beginpunt van de weg naar Pasen.

Joël 2 — scheur uw hart, niet uw kleren

De profeet Joël roept het volk op tot een vasten dat verder gaat dan het gebaar: “bekeer u tot Mij met heel uw hart, namelijk met vasten, met geween en met rouwklacht. En scheur uw hart en niet uw kleren” (Joël 2:12-13). Het scheuren van kleren was in Israël het zichtbare teken van diepe rouw. Joël zegt niet dat het teken verkeerd is, maar dat het zonder het hart leeg blijft. Deze tekst is in veel kerken de lezing van Aswoensdag, en zij vormt de sleutel tot de hele dag.

Psalm 51 — de boetepsalm

Psalm 51 is het gebed van David nadat de profeet Nathan hem had aangesproken op zijn zonde. Hij pleit niet op verzachtende omstandigheden, maar uitsluitend op Gods barmhartigheid: “Wees mij genadig, o God, overeenkomstig Uw goedertierenheid” (vers 3). En hij vat samen wat God werkelijk vraagt: “De offers voor God zijn een gebroken geest; een verbrijzeld en verslagen hart zult U, o God, niet verachten” (vers 19). Wie op Aswoensdag maar één hoofdstuk leest, leze deze psalm.

Mattheüs 6:16-18 — vasten in het verborgene

Er zit een spanning tussen het askruisje en de woorden van Jezus in de Bergrede. Hij waarschuwt juist tegen zichtbaar vasten: “toon dan geen somber gezicht, zoals de huichelaars … zalf uw hoofd en was uw gezicht” (Mattheüs 6:16-17). Wie een teken op zijn voorhoofd draagt, doet op het eerste gezicht precies wat Jezus afraadt. Die spanning is het waard om serieus te nemen. Het onderscheid dat Jezus maakt zit in de bedoeling: vasten om gezien te worden tegenover vasten voor de Vader “Die in het verborgene ziet” (vers 18). Het teken is niet het probleem; het pronken ermee wel.

Jesaja 58 — het vasten dat God verkiest

Jesaja legt de vinger bij vasten dat wel gehouden wordt maar niets verandert. God zegt door de profeet wat Hij wél verkiest: boeien losmaken, het juk breken, brood delen met wie honger heeft, de ontheemde in huis nemen (Jesaja 58:6-7). Vasten dat niet uitloopt op gerechtigheid en barmhartigheid is in bijbelse zin geen vasten. Dat maakt Aswoensdag ook een dag met een blik naar buiten, niet alleen naar binnen.

Marcus 1:15 — bekeer u en geloof het Evangelie

De tweede formule bij het askruisje komt uit de eerste woorden van Jezus' prediking: “De tijd is vervuld en het Koninkrijk van God is nabijgekomen; bekeer u en geloof het Evangelie” (Marcus 1:15). Bekering staat hier niet los van geloof: het is de omkeer naar Hem toe. Aswoensdag begint bij as en sterfelijkheid, maar wijst van meet af aan vooruit naar het Evangelie — naar Christus, die stierf en opstond.