40 dagen tijd 2027: de vastentijd op weg naar Pasen

De vastentijd, ook wel 40 dagen tijd, veertigdagentijd of lijdenstijd genoemd, is de periode van veertig dagen voor Pasen. Christenen staan dan stil bij het lijden en sterven van Jezus Christus. In vasten, gebed en bijbellezen zoeken zij de Heere in verootmoediging en bekering, als voorbereiding op de vreugde van Zijn opstanding.

De vastentijd begint op Aswoensdag en eindigt op Stille Zaterdag, de dag vóór Pasen. De zes zondagen in deze periode worden niet meegerekend als vastendagen, waardoor de vastentijd in totaal 46 kalenderdagen beslaat maar exact 40 vastendagen telt. Het getal 40 verwijst direct naar de veertig dagen die de Heere Jezus vastte in de woestijn (Mattheüs 4:1-11).

In kerken die het liturgisch jaar volgen, wordt de vastentijd gemarkeerd door de kleur paars: de kleur van boete en bezinning. Er klinkt geen "Halleluja" in de eredienst, er zijn geen bloemen op de avondmaalstafel, en de gemeentezang is ingetogener. Alles wijst naar het kruis, in afwachting van de overweldigende vreugde van de opstandingsmorgen.

De vastentijd is geen doel op zich, maar een weg. Het is de weg van zelfonderzoek, van het afleggen van wat hindert, van het zoeken naar Gods aangezicht. Het is de weg die leidt van de as van Aswoensdag naar het licht van Pasen, van de dood naar het leven, van de zonde naar de genade.

Moet een christen vasten? De Bijbel geeft geen vastenkalender en geen regel over hoe vaak of hoe lang. Wel spreekt de Heere Jezus erover alsof het vanzelf spreekt. In de Bergrede spreekt Hij niet over de vraag of Zijn discipelen vasten, maar over hoe zij dat doen: “wanneer gij vast”. En toen men Hem vroeg waarom Zijn discipelen niet vastten, antwoordde Hij: “Maar de dagen zullen komen, wanneer de Bruidegom van hen zal weggenomen zijn, en dan zullen zij vasten” (Mattheüs 9:15). Na Zijn hemelvaart zien we de gemeente dan ook vasten, bijvoorbeeld bij het aanstellen van ouderlingen (Handelingen 14:23).

In het verborgen, voor de Vader

De Heere Jezus waarschuwt tegen vasten om gezien te worden: “En wanneer gij vast, toont geen droevig gezicht, gelijk de geveinsden” (Mattheüs 6:16). Daartegenover zet Hij: “Maar gij, als gij vast, zalft uw hoofd, en wast uw aangezicht; Opdat het van de mensen niet gezien worde, als gij vast, maar van uw Vader, Die in het verborgen is” (Mattheüs 6:17-18). Vasten is dus geen vertoning en geen middel om indruk te maken, op mensen niet en op God evenmin. Het is een zaak tussen u en uw Vader.

Het vasten dat God verkiest

In de dagen van Jesaja vastte Israël wel, maar klaagde het volk: “Waarom vasten wij, en Gij ziet het niet aan, waarom kwellen wij onze ziel, en Gij weet het niet?” (Jesaja 58:3). Gods antwoord is scherp. Een vastendag waarop men intussen zijn eigen zin doet, heeft voor Hem geen waarde. Hij zegt wat Hij wel verkiest: “Is niet dit het vasten, dat Ik verkies: dat gij losmaakt de knopen der goddeloosheid … Is het niet, dat gij den hongerige uw brood mededeelt, en de armen, verdrevenen in huis brengt?” (Jesaja 58:6-7). Bijbels vasten richt het hart op God en opent de hand voor de naaste.

Een reformatorische kanttekening

Vasten verdient niets. “Want uit genade zijt gij zalig geworden door het geloof” (Efeze 2:8), niet door onthouding of goede voornemens. Daarom verwierp de Reformatie verplichte vastendagen en de gedachte dat vasten bij God in rekening komt. Het vasten zelf verdween daarmee niet: waar het het gebed dient en uitdrukt dat een mens zich voor God verootmoedigt, is het een bijbels middel. In reformatorische kring wordt het daarom meestal persoonlijk en in stilte beoefend, en soms gemeentelijk bij een bijzondere nood, zonder vaste kalender.

Hoe vast u als christen?

Begin klein en concreet: sla bijvoorbeeld één maaltijd over en gebruik die tijd voor gebed en bijbellezen. Wat u uitspaart, kunt u geven aan wie het nodig heeft, in de lijn van Jesaja 58. Veel christenen laten in de 40 dagen tijd ook iets anders los, zoals alcohol, snoep of schermtijd. Dat is in strikte zin geen bijbels vasten, maar het kan helpen om ruimte te maken voor God. Vast niet als u zwanger bent, medicijnen gebruikt, ziek bent of met eten worstelt; overleg bij twijfel altijd met uw arts.

Meer over dit onderwerp leest u in het artikel vasten in de Bijbel, op de onderwerppagina wat zegt de Bijbel over vasten? en bij de bijbelteksten over vasten.

De vastentijd begint op Aswoensdag, in 2027 op woensdag 10 februari. Op deze dag wordt, vooral in de rooms-katholieke kerk en in een deel van de protestantse kerken, een askruisje op het voorhoofd van de gelovigen getekend. Bij het opleggen van de as klinkt vaak een woord uit Genesis 3:19: “want gij zijt stof, en gij zult tot stof wederkeren”, of de oproep van de Heere Jezus: “bekeert u, en gelooft het Evangelie” (Markus 1:15). Wat de dag betekent, waar het askruisje vandaan komt en hoe kerken hem vieren, leest u uitgebreid op de pagina over Aswoensdag.

Steeds meer protestantse gemeenten houden op Aswoensdag een sobere dienst, met of zonder askruisje. Het gaat dan niet om een ritueel als verdienste, maar om een uitwendig teken van inwendig berouw: “scheurt uw hart en niet uw klederen” (Joël 2:13).

Direct na Zijn doop door Johannes de Doper werd de Heere Jezus door de Heilige Geest naar de woestijn geleid. Veertig dagen en nachten vastte Hij, zonder voedsel. In die periode van extreme kwetsbaarheid kwam de duivel om Hem te verzoeken. Het verhaal van de drie verzoekingen staat in Mattheüs 4:1-11 en Lukas 4:1-13.

De drie verzoekingen

1. Stenen tot brood.De verzoeker zei: “Indien Gij Gods Zoon zijt, zeg, dat deze stenen broden worden.” De Heere antwoordde: “Er is geschreven: De mens zal bij brood alleen niet leven, maar bij alle woord, dat door den mond Gods uitgaat” (Mattheüs 4:3-4). Dit is de verzoeking van het materialisme: de verleiding om lichamelijke behoeften boven geestelijk voedsel te stellen.

2. Spring van de tempel.De duivel stelde Hem op de tinne van de tempel en zei: “Indien Gij Gods Zoon zijt, werp Uzelven nederwaarts”, want de engelen zouden Hem op de handen nemen. De Heere antwoordde: “Er is wederom geschreven: Gij zult den Heere, uw God, niet verzoeken” (Mattheüs 4:5-7). Dit is de verzoeking van de hoogmoed: God op de proef stellen in plaats van Hem te vertrouwen.

3. Alle koninkrijken.De duivel toonde Hem al de koninkrijken der wereld en zei: “Al deze dingen zal ik U geven, indien Gij, nedervallende, mij zult aanbidden.” De Heere antwoordde: “Ga weg, satan, want er staat geschreven: Den Heere, uw God, zult gij aanbidden, en Hem alleen dienen” (Mattheüs 4:8-10). Dit is de verzoeking van de macht: een snelle weg naar heerschappij zonder het kruis.

Bij elke verzoeking antwoordde de Heere Jezus met de Schrift. Hij overwon niet door bovennatuurlijke kracht, maar door het Woord van God. Dit is een krachtige les voor de vastentijd: het Woord is ons wapen in de geestelijke strijd (Efeze 6:17).

De wortels van de vastentijd gaan terug tot de vroege kerk. Al in de tweede en derde eeuw vastten christenen één of twee dagen vóór Pasen als voorbereiding op de viering van de opstanding. In de loop van de derde eeuw werd deze vastenperiode uitgebreid tot een week, en uiteindelijk tot veertig dagen.

Het Concilie van Nicea (325 n.Chr.) noemt al een periode van veertig dagen vóór Pasen; vermoedelijk was daarmee een vastentijd bedoeld, al is dat onder historici niet zeker. In de vierde eeuw kreeg de vastentijd haar huidige vorm: veertig dagen van vasten, gebed en aalmoezen geven. De periode diende oorspronkelijk ook als voorbereidingstijd voor catechumenen (doopleerlingen) die met Pasen zouden worden gedoopt.

Aswoensdag als begin van de vastentijd wordt traditioneel toegeschreven aan paus Gregorius de Grote (rond 600 n.Chr.); het asritueel zelf werd pas in de tiende en elfde eeuw algemeen. Vóór die tijd begon de vasten op de eerste zondag van de vastentijd (Quadragesima). Door Aswoensdag als startpunt te nemen, kwamen de veertig vastendagen precies uit (de zondagen niet meegerekend).

In de Middeleeuwen was het vasten streng: slechts één maaltijd per dag, geen vlees, geen eieren, geen zuivel. Vis was wel toegestaan; ook buiten de vastentijd gold op vrijdag geen vlees, vandaar de traditie van vis op vrijdag. In de loop der eeuwen werden de regels versoepeld, maar de geestelijke kern bleef: een periode van inkeer en bekering.

De Reformatie bracht een verschuiving. Luther, Calvijn en andere reformatoren verwierpen het verplichte karakter van het vasten als een uiterlijke verdienste, maar erkenden de waarde van vasten als persoonlijke geestelijke oefening. Calvijn sprak in zijn Institutie (IV.12) van een heilig en wettig vasten wanneer het gepaard gaat met oprecht berouw en afhankelijkheid van God.

In de protestantse traditie ligt de nadruk niet op vasten als verplichting of verdienste, maar als vrijwillige geestelijke oefening. De reformatoren waarschuwden tegen de gedachte dat vasten God gunstig zou stemmen of verdiensten zou opleveren. Tegelijkertijd erkenden zij dat vasten een bijbels middel is om het hart te richten op God.

Maarten Luther noemde het vasten in zijn Kleine Catechismus, bij het Avondmaal, een goede uiterlijke tucht. Hij benadrukte dat niet het vasten iemand waardig maakt, maar het geloof in Christus' woorden.

Johannes Calvijn noemt in zijn Institutie (IV.12) drie doelen van het vasten: (1) het vlees te beteugelen, (2) zich voor te bereiden op het gebed, en (3) zich voor God te verootmoedigen bij de belijdenis van schuld. Hij waarschuwde tegelijk dat het vasten niet mag ontaarden in bijgeloof of wetticisme.

In de hedendaagse protestantse kerken in Nederland wordt de vastentijd steeds meer (her)ontdekt. Veel gemeenten organiseren een veertigdagentijdproject met dagelijkse bezinningen, gemeenschappelijke maaltijden, en diaconale acties. De Protestantse Kerk in Nederland biedt jaarlijks materiaal aan voor de veertigdagentijd. Het gaat niet om het naleven van regels, maar om het scheppen van ruimte voor God.

De Heidelbergse Catechismus spreekt in Zondag 12 over het drievoudige ambt van Christus als Profeet, Priester en Koning. In de vastentijd staan we bijzonder stil bij Zijn priesterlijk ambt: het offer dat Hij bracht aan het kruis. De Nederlandse Geloofsbelijdenis (artikel 21) belijdt dat Christus Zich in onze naam voor Zijn Vader gesteld heeft om met volkomen genoegdoening Zijn toorn te stillen.

In de rooms-katholieke kerk is de vastentijd een van de belangrijkste liturgische periodes. De drie pijlers zijn: vasten, gebed en aalmoezen geven. Deze drie praktijken gaan terug op het onderwijs van de Heere Jezus in de Bergrede (Mattheüs 6:1-18).

Vastenregels

Op Aswoensdag en Goede Vrijdag geldt voor katholieken de plicht om te vasten (slechts één volle maaltijd per dag, naast twee kleinere maaltijden die samen niet meer zijn dan een volle maaltijd). Daarnaast is er de plicht tot abstinentie (onthouding van vlees) op alle vrijdagen van de vastentijd. De vastenplicht geldt voor gelovigen tussen 18 en 59 jaar; de abstinentieplicht vanaf 14 jaar.

Vasten 2027 in de katholieke kerk: de data

• Aswoensdag 10 februari: begin van het vasten, met vasten en onthouding van vlees en het askruisje.
• De vrijdagen daarna: onthouding van vlees, als wekelijkse herinnering aan het lijden van Christus.
• Laetare, zondag 7 maart: de vierde zondag, het midden van de vastentijd.
• Goede Vrijdag 26 maart: de tweede vasten- en onthoudingsdag, de dag van de kruisiging.
• Stille Zaterdag 27 maart: de laatste van de veertig dagen; in de paaswake begint het paasfeest.

De zondagen tellen in de katholieke telling niet mee als vastendagen. Voor protestanten bestaan zulke kerkelijke vastendagen niet; wie in 2027 als christen wil vasten, kiest zelf of en hoe, zoals hierboven bij de protestantse visie staat.

Drie pijlers van de Vasten

Vasten is het bewust minderen van voedsel of andere genoegens. Het doel is niet lichamelijke kastijding, maar geestelijke vrijheid: vrij worden van gehechtheden om meer ruimte te maken voor God.

Gebed is de kern van de vastentijd. Veel gelovigen nemen zich voor om dagelijks extra tijd te besteden aan gebed, bijbellezing of meditatie. De kruisweg (Via Crucis) is een bijzondere devotie in de vastentijd, waarbij de veertien staties van de lijdensweg van de Heere Jezus worden overwogen.

Aalmoezen geven is de uiting van barmhartigheid. Door te geven aan wie minder heeft, beantwoorden gelovigen aan het woord van de Heere Jezus: “Voor zoveel gij dit een van deze Mijn minste broeders gedaan hebt, zo hebt gij dat Mij gedaan” (Mattheüs 25:40). Veel parochies organiseren vastenacties voor goede doelen wereldwijd.

In de Bijbel gaan vasten en gebed vaak hand in hand. Vasten is niet slechts het overslaan van maaltijden, maar een geestelijke discipline die het gebed verdiept en de afhankelijkheid van God vergroot. Wanneer het lichaam vast, wordt de geest scherper en ontvankelijker voor Gods Woord.

Bijbelse voorbeelden van vasten en gebed

Daniël vastte en bad toen hij de profetie over de zeventig jaar ballingschap ontdekte: “En ik stelde mijn aangezicht tot God, den Heere, om Hem te zoeken met het gebed, en smekingen, met vasten, en zak, en as” (Daniël 9:3). Zijn gebed leidde tot een van de diepste openbaringen in het Oude Testament.

Nehemia vastte en bad toen hij hoorde dat Jeruzalem in puin lag: “als ik deze woorden hoorde, zo zat ik neder, en weende, en bedreef rouw, enige dagen; en ik was vastende en biddende voor het aangezicht van den God des hemels” (Nehemia 1:4). Zijn vasten mondde uit in actie: de herbouw van de stadsmuur.

Esther riep het hele volk op tot een driedaags vasten toen de Joden met uitroeiing werden bedreigd: “vast voor mij, en eet of drinkt niet, in drie dagen, nacht noch dag” (Esther 4:16). Dit gemeenschappelijke vasten ging vooraf aan Esthers moedige optreden voor de koning.

De vroege kerk vastte bij belangrijke beslissingen. Toen de gemeente in Antiochië Barnabas en Saulus uitzond, gebeurde dat “als zij den Heere dienden, en vastten” (Handelingen 13:2-3). Vasten was een vast onderdeel van het geestelijk leven in de eerste gemeente.

Vasten als geestelijk wapen

De Heere Jezus leerde dat sommige vormen van geestelijke strijd alleen te winnen zijn door bidden en vasten (Markus 9:29). Vasten is geen magisch middel, maar een manier om het eigen vlees te kruisigen en zich volledig op God te richten. In de vastentijd oefenen christenen zich in deze discipline, niet als prestatie, maar als overgave.

In veel protestantse kerken heet de hele periode voor Pasen de lijdenstijd. Op de zondagen, de lijdenszondagen, staat de prediking stil bij het lijden van Christus: Zijn weg naar Jeruzalem, de hof van Gethsémané, het verhoor en het kruis. In veel gereformeerde en hervormde gemeenten zijn er zeven lijdenszondagen, elders zes. Met zes valt de eerste lijdenszondag direct na Aswoensdag, in 2027 op zondag 14 februari; met zeven begint de lijdenstijd een week eerder.

In de rooms-katholieke en lutherse traditie heten de laatste twee weken traditioneel de Passietijd. De vijfde zondag (Judica) markeert het begin van deze periode, waarin het lijden van Christus nog meer centraal staat. De laatste week is de Stille Week (Goede Week), die begint op Palmzondag, de intocht in Jeruzalem, en eindigt op Stille Zaterdag.

Wie de lijdenstijd dag voor dag met de Bijbel wil doorgaan, kan het veertig-dagen-leesplan volgen: veertig lezingen van Aswoensdag tot Stille Zaterdag, met de zondagen als rustdagen.

De vastentijd is geen losse periode van soberheid, maar een doelgerichte reis naar het hart van het christelijk geloof: het Paasfeest. Alles in de vastentijd wijst vooruit naar het kruis en het lege graf. De as van Aswoensdag herinnert aan de dood; de opstanding van Pasen overwint de dood.

Op Goede Vrijdag herdenken we het lijden en sterven van Christus aan het kruis. Op Stille Zaterdag is het stil: de Heere ligt in het graf. En dan, op Paaszondag, breekt het licht door: “Hij is hier niet; want Hij is opgestaan, gelijk Hij gezegd heeft” (Mattheüs 28:6). De veertig dagen van vasten, gebed en bezinning vinden hun vervulling in de vreugde van de opstanding.

Zoals de Israëlieten veertig jaar door de woestijn trokken naar het beloofde land, zo trekt de christen veertig dagen door de vasten naar het beloofde feest van Pasen. Voor Israël was de woestijn een straf voor het ongeloof (Numeri 14:34), maar God leidde Zijn volk er ook en leerde het daar “dat de mens niet alleen van het brood leeft” (Deuteronomium 8:3). Zo is de vastentijd geen prestatie, maar een tijd waarin God ons leert wat werkelijk belangrijk is.

In de oude kerk werd de vastentijd wel ‘de tienden van het jaar’ genoemd: een deel van de tijd dat aan God wordt teruggegeven. Gregorius de Grote rekende zo: zes weken zonder de zondagen, zesendertig dagen, is ongeveer een tiende van het jaar. Het is een periode van teruggeven, van loslaten, van opnieuw leren ontvangen. Wie de weg van de vastentijd bewust gaat, zal Pasen des te dieper vieren.