Vastentijd 2027 — 40 Dagen voor Pasen

De Vastentijd — ook wel Veertigdagentijd, Lijdenstijd of Passietijd genoemd — is de periode van veertig dagen die voorafgaat aan het Paasfeest. Het is een tijd van inkeer, boetedoening en geestelijke voorbereiding op de herdenking van het lijden, sterven en de opstanding van Jezus Christus.

De Vastentijd begint op Aswoensdag en eindigt op Stille Zaterdag, de dag vóór Pasen. De zes zondagen in deze periode worden niet meegerekend als vastendagen, waardoor de Vastentijd in totaal 46 kalenderdagen beslaat maar exact 40 vastendagen telt. Het getal 40 verwijst direct naar de veertig dagen die Jezus vastte in de woestijn (Mattheüs 4:1-11).

In de kerkelijke liturgie wordt de Vastentijd gemarkeerd door de kleur paars — de kleur van boete en bezinning. Er klinkt geen "Halleluja" in de eredienst, er zijn geen bloemen op de avondmaalstafel, en de gemeentezang is ingetogener. Alles wijst naar het kruis, in afwachting van de overweldigende vreugde van de opstandingsmorgen.

De Vastentijd is geen doel op zich, maar een weg. Het is de weg van zelfonderzoek, van het afleggen van wat hindert, van het zoeken naar Gods aangezicht. Het is de weg die leidt van de as van Aswoensdag naar het licht van Pasen — van de dood naar het leven, van de zonde naar de genade.

De Vastentijd begint op Aswoensdag, in 2027 op woensdag 17 februari. Op deze dag wordt in veel kerken — zowel rooms-katholieke als protestantse — een askruisje op het voorhoofd van de gelovigen getekend. Bij het opleggen van de as klinken de indringende woorden: “Gedenk, mens, dat gij stof zijt en tot stof zult gij wederkeren” (Genesis 3:19), of: “Bekeer u en geloof het Evangelie” (Marcus 1:15).

Het askruisje: betekenis en symboliek

De as waarmee het kruisje wordt getekend, is gemaakt van verbrande palmtakken van de vorige Palmzondag. Hierin schuilt een diep symbool: de palmtakken waarmee Jezus als Koning werd binnengehaald, worden as — een herinnering aan onze sterfelijkheid en vergankelijkheid. De palmen van de triomf worden as van de boete. Het einde (dood) en het begin (nieuw leven) raken elkaar.

Het kruisteken op het voorhoofd is tegelijk een verwijzing naar het kruis van Christus. De as herinnert aan de dood, maar het kruis wijst naar de overwinning op de dood. Zo draagt het askruisje een dubbele boodschap: u bent sterfelijk, maar er is hoop door het kruis.

As in de Bijbel

In het Oude Testament is as een teken van rouw en berouw. Job zat in stof en as toen hij zijn zondigheid erkende (Job 42:6). Daniël zocht God met vasten, zak en as (Daniël 9:3). De koning van Ninevé deed zijn koningsmantel af en ging in zak en as zitten toen hij Jona's boodschap hoorde (Jona 3:6). As uitdrukking van berouw is diep geworteld in de bijbelse traditie.

Aswoensdag in de protestantse traditie

Lange tijd was Aswoensdag vooral een rooms-katholieke traditie, maar in de afgelopen decennia hebben steeds meer protestantse kerken de aswoensdagdienst (her)ontdekt. De Protestantse Kerk in Nederland biedt orde van dienst aan voor Aswoensdag, en in veel gemeenten wordt het askruisje opgelegd of staat er een asschaal waaruit gemeenteleden zelf as kunnen nemen. Het gaat niet om een ritueel als verdienste, maar om een uitwendig teken van inwendig berouw.

Direct na Zijn doop door Johannes de Doper werd Jezus door de Heilige Geest naar de woestijn geleid. Veertig dagen en nachten vastte Hij, zonder voedsel. In die periode van extreme kwetsbaarheid kwam de duivel om Hem te verzoeken. Het verhaal van de drie verzoekingen staat in Mattheüs 4:1-11 en Lucas 4:1-13.

De drie verzoekingen

1. Stenen tot brood— De duivel zei: “Als U Gods Zoon bent, zeg dan dat deze stenen broden worden.” Jezus antwoordde: “Er staat geschreven: De mens zal niet van brood alleen leven, maar van elk woord dat uit de mond van God komt” (Mattheüs 4:3-4). Dit is de verzoeking van het materialisme: de verleiding om lichamelijke behoeften boven geestelijk voedsel te stellen.

2. Spring van de tempel— De duivel nam Jezus mee naar het dak van de tempel en zei: “Als U Gods Zoon bent, werp Uzelf dan naar beneden, want de engelen zullen U dragen.” Jezus antwoordde: “U zult de Heere, uw God, niet verzoeken” (Mattheüs 4:5-7). Dit is de verzoeking van de hoogmoed: God op de proef stellen in plaats van Hem te vertrouwen.

3. Alle koninkrijken— De duivel toonde Jezus alle koninkrijken van de wereld en zei: “Dit alles zal ik U geven als U neerknielt en mij aanbidt.” Jezus antwoordde: “Ga weg, satan! Want er staat geschreven: De Heere, uw God, zult u aanbidden en Hem alleen dienen” (Mattheüs 4:8-10). Dit is de verzoeking van de macht: een snelle weg naar heerschappij zonder het kruis.

Bij elke verzoeking antwoordde Jezus met de Schrift. Hij overwon niet door bovennatuurlijke kracht, maar door het Woord van God. Dit is een krachtige les voor de Vastentijd: het Woord is ons wapen in de geestelijke strijd (Efeze 6:17).

De wortels van de Vastentijd gaan terug tot de vroege kerk. Al in de tweede en derde eeuw vastten christenen één of twee dagen vóór Pasen als voorbereiding op de viering van de opstanding. In de loop van de derde eeuw werd deze vastenperiode uitgebreid tot een week, en uiteindelijk tot veertig dagen.

Het Concilie van Nicea (325 n.Chr.) is het eerste oecumenische concilie dat de veertigdaagse vastenperiode vóór Pasen vermeldt. In de vierde eeuw kreeg de Vastentijd haar huidige vorm: veertig dagen van vasten, gebed en aalmoezen geven. De periode diende oorspronkelijk ook als voorbereidingstijd voor catechumenen (doopleerlingen) die met Pasen zouden worden gedoopt.

Aswoensdag als begin van de Vastentijd werd ingevoerd onder paus Gregorius de Grote (rond 600 n.Chr.). Vóór die tijd begon de vasten op de eerste zondag van de Vastentijd (Quadragesima). Door Aswoensdag als startpunt te nemen, kwamen de veertig vastendagen precies uit (de zondagen niet meegerekend).

In de Middeleeuwen was het vasten streng: slechts één maaltijd per dag, geen vlees, geen eieren, geen zuivel. Vis was wel toegestaan — vandaar de traditie van vis eten op vrijdag. In de loop der eeuwen werden de regels versoepeld, maar de geestelijke kern bleef: een periode van inkeer en bekering.

De Reformatie bracht een verschuiving. Luther, Calvijn en andere reformatoren verwierpen het verplichte karakter van het vasten als een uiterlijke verdienste, maar erkenden de waarde van vasten als persoonlijke geestelijke oefening. Calvijn schreef dat vasten “een heilige en wettige instelling” is wanneer het gepaard gaat met oprecht berouw en afhankelijkheid van God.

In de protestantse traditie ligt de nadruk niet op vasten als verplichting of verdienste, maar als vrijwillige geestelijke oefening. De reformatoren waarschuwden tegen de gedachte dat vasten God gunstig zou stemmen of verdiensten zou opleveren. Tegelijkertijd erkenden zij dat vasten een bijbels middel is om het hart te richten op God.

Maarten Lutherschreef in zijn Grote Catechismus dat vasten een “uitwendige oefening” is die kan helpen om het lichaam te beteugelen en de geest te scherpen voor het gebed. Hij benadrukte dat het vasten nooit een voorwaarde mag zijn voor Gods genade, maar een vrucht van geloof en dankbaarheid.

Johannes Calvijnonderscheidde drie soorten vasten: (1) het vasten bij rouw en boetedoening, (2) het vasten als voorbereiding op gebed, en (3) het vasten als oefening in zelfbeheersing. Hij noemde vasten “een uitstekend hulpmiddel” mits het niet ontaardde in bijgeloof of wetticisme.

In de hedendaagse protestantse kerken in Nederland wordt de Vastentijd steeds meer (her)ontdekt. Veel gemeenten organiseren een Veertigdagentijdproject met dagelijkse bezinningen, gemeenschappelijke maaltijden, en diaconale acties. De Protestantse Kerk in Nederland biedt jaarlijks materiaal aan voor de Veertigdagentijd. Het gaat niet om het naleven van regels, maar om het scheppen van ruimte voor God.

De Heidelbergse Catechismus spreekt in Zondag 12 over de drievoudige ambt van Christus als Profeet, Priester en Koning. In de Vastentijd staan we bijzonder stil bij Zijn priesterlijk ambt: het offer dat Hij bracht aan het kruis. De Nederlandse Geloofsbelijdenis (artikel 21) belijdt dat Christus Zich “in onze plaats voor Zijn Vader gesteld heeft om Diens toorn te stillen.”

In de rooms-katholieke kerk is de Vastentijd een van de belangrijkste liturgische periodes. De drie pijlers zijn: vasten, gebed en aalmoezen geven. Deze drie praktijken gaan terug op Jezus' onderwijs in de Bergrede (Mattheüs 6:1-18).

Vastenregels

Op Aswoensdag en Goede Vrijdag geldt voor katholieken de plicht om te vasten (slechts één volle maaltijd per dag, naast twee kleinere maaltijden die samen niet meer zijn dan een volle maaltijd). Daarnaast is er de plicht tot abstinentie (onthouding van vlees) op alle vrijdagen van de Vastentijd. De vastenplicht geldt voor gelovigen tussen 18 en 59 jaar; de abstinentieplicht vanaf 14 jaar.

Drie pijlers van de Vasten

Vasten is het bewust minderen van voedsel of andere genoegens. Het doel is niet lichamelijke kastijding, maar geestelijke vrijheid: vrij worden van gehechtheden om meer ruimte te maken voor God.

Gebedis de kern van de Vastentijd. Veel gelovigen nemen zich voor om dagelijks extra tijd te besteden aan gebed, bijbellezing of meditatie. De kruisweg (Via Crucis) is een bijzondere devotie in de Vastentijd, waarbij de veertien staties van Jezus' lijdensweg worden overwogen.

Aalmoezen gevenis de uiting van barmhartigheid. Door te geven aan wie minder heeft, beantwoorden gelovigen aan Jezus' oproep: “Wat u gedaan hebt voor een van de geringsten van Mijn broeders, dat hebt u voor Mij gedaan” (Mattheüs 25:40). Veel parochies organiseren vastenacties voor goede doelen wereldwijd.

In de Bijbel gaan vasten en gebed vaak hand in hand. Vasten is niet slechts het overslaan van maaltijden, maar een geestelijke discipline die het gebed verdiept en de afhankelijkheid van God vergroot. Wanneer het lichaam vast, wordt de geest scherper en ontvankelijker voor Gods stem.

Bijbelse voorbeelden van vasten en gebed

Daniëlvastte en bad toen hij de profetie over de zeventig jaar ballingschap ontdekte: “Ik richtte mijn gezicht tot de Heere God, om Hem te zoeken met gebed en smeking, met vasten, zak en as” (Daniël 9:3). Zijn gebed leidde tot een van de diepste openbaringen in het Oude Testament.

Nehemiavastte en bad toen hij hoorde dat Jeruzalem in puin lag: “Toen ik deze woorden hoorde, ging ik zitten, huilde en bedreef dagen rouw. Ik vastte en bad voor het aangezicht van de God van de hemel” (Nehemia 1:4). Zijn vasten mondde uit in actie: de herbouw van de stadsmuur.

Estherriep het hele volk op tot een driedaags vasten toen de Joden met uitroeiing werden bedreigd: “Vast voor mij: eet niet en drink niet, drie dagen lang, nacht en dag” (Esther 4:16). Dit gemeenschappelijke vasten ging vooraf aan Esthers moedige optreden voor de koning.

De vroege kerkvastte bij belangrijke beslissingen. Toen de gemeente in Antiochië Barnabas en Saulus uitzond, was dat “terwijl zij de Heere dienden en vastten” (Handelingen 13:2-3). Vasten was een vast onderdeel van het geestelijk leven in de eerste gemeente.

Vasten als geestelijk wapen

Jezus leerde dat sommige vormen van geestelijke strijd alleen te winnen zijn door gebed en vasten (Marcus 9:29, sommige handschriften). Vasten is geen magisch middel, maar een manier om het eigen vlees te kruisigen en zich volledig op God te richten. In de Vastentijd oefenen christenen zich in deze discipline, niet als prestatie, maar als overgave.

De Vastentijd is geen losse periode van soberheid, maar een doelgerichte reis naar het hart van het christelijk geloof: het Paasfeest. Alles in de Vastentijd wijst vooruit naar het kruis en het lege graf. De as van Aswoensdag herinnert aan de dood; de opstanding van Pasen overwint de dood.

De laatste twee weken van de Vastentijd vormen de Lijdenstijd of Passietijd. De vijfde zondag (Judica) markeert het begin van deze intensieve periode waarin het lijden van Christus centraal staat. De laatste week is de Stille Week (Goede Week), die loopt van Palmzondag tot Pasen.

Op Goede Vrijdag herdenken we het lijden en sterven van Christus aan het kruis. Op Stille Zaterdag is het stil — de Heer ligt in het graf. En dan, op Paaszondag, breekt het licht door: “Hij is hier niet, want Hij is opgewekt!” (Mattheüs 28:6). De veertig dagen van vasten, gebed en bezinning vinden hun vervulling in de vreugde van de opstanding.

Zoals de Israëlieten veertig jaar door de woestijn trokken naar het beloofde land, zo trekt de christen veertig dagen door de vasten naar het beloofde feest van Pasen. De woestijn is geen straf, maar een vormingsplaats. In de stilte en de soberheid leert God ons wat werkelijk belangrijk is.

De kerkvader Augustinus schreef: “De Vastentijd is de tiende van het jaar die wij aan God teruggeven.” Veertig dagen op 365 is bijna een tiende. Het is een periode van teruggeven, van loslaten, van opnieuw leren ontvangen. Wie de weg van de Vastentijd bewust gaat, zal Pasen des te dieper vieren.