Paasmaandag 2027: datum en betekenis van tweede paasdag

Er is geen gebeurtenis die uitsluitend op paasmaandag plaatsvond. De dag bestaat omdat de vroege kerk vond dat de opstanding niet in één dag te vieren was. Rond Pasen ontstond het paasoctaaf: acht dagen waarin het paasfeest doorliep, van Eerste Paasdag tot en met de zondag erna. In die week werden de pas gedoopten onderwezen — zij waren in de paasnacht gedoopt en droegen de hele week hun witte doopkleed. De hele octaafweek gold als feesttijd, met dagelijkse diensten.

Van dat octaaf is in onze samenleving één dag overgebleven als vrije dag: paasmaandag. Hetzelfde zien we bij de andere grote feesten, die alle drie een "tweede dag" kennen — tweede paasdag, tweede pinksterdag en tweede kerstdag. Praktisch had die tweede dag ook een functie: gemeenteleden die van ver kwamen, konden zo de dienst bijwonen zonder op de feestdag zelf te hoeven reizen.

Inhoudelijk kreeg paasmaandag een eigen accent: niet het lege graf, maar de ontmoetingen met de Opgestane. Wat gebeurt er als het nieuws eenmaal rondgaat? Wie gelooft het, wie niet? De klassieke evangelielezing van paasmaandag is daarom Lukas 24:13-35, het verhaal van de Emmaüsgangers — twee mensen die op de opstandingsdag zelf naar huis liepen en het nog niet doorhadden.

Voor veel mensen is paasmaandag inmiddels vooral een vrije dag: uitslapen, een brunch, de meubelboulevard of de eerste dag in de tuin. Dat is geen probleem, en de kerk heeft de dag ook nooit als plicht bedoeld. Maar wie er iets meer mee wil, heeft in het Emmaüsverhaal een van de mooiste passages van het Nieuwe Testament bij de hand.

Op de dag van de opstanding lopen twee volgelingen van Jezus van Jeruzalem naar het dorp Emmaüs, ongeveer zestig stadiën verderop — ruim elf kilometer, een wandeling van twee tot drie uur. Een van hen heet Kleopas; de naam van de ander noemt Lukas niet, wat lezers door de eeuwen heen heeft uitgenodigd zelf de tweede wandelaar te zijn. Zij praten over alles wat er gebeurd is, en Lukas tekent hun gemoedstoestand met één zin op: "En zij bleven staan met droevig gezicht" (Lukas 24:17).

Een vreemdeling die alles al weet

Jezus voegt Zich bij hen, maar "hun ogen werden gesloten gehouden, zodat zij Hem niet herkenden" (Lukas 24:16). Hij vraagt waarover zij spreken, en zij vertellen Hem — aan Hem! — het hele paasverhaal: over Jezus van Nazareth, een Profeet, machtig in werken en woorden, die door de overpriesters is overgeleverd en gekruisigd. Dan volgt de zin waarin al hun teleurstelling samenkomt: "Wij hoopten echter dat Hij het was Die Israël zou verlossen" (Lukas 24:21). Het is een zin in de verleden tijd. Hun hoop is een herinnering geworden.

Zij weten zelfs van het lege graf en van de vrouwen die engelen zagen. De feiten kloppen dus al. Wat ontbreekt, is de sleutel om ze te lezen.

De Schriften opengelegd

Jezus antwoordt niet door Zich bekend te maken. Hij begint te onderwijzen: "En Hij begon bij Mozes en al de profeten en legde hun uit wat in al de Schriften over Hem geschreven was" (Lukas 24:27). Dat is een opmerkelijke volgorde. De Opgestane bewijst Zichzelf niet met een wonder, maar opent het Oude Testament. Moest de Christus niet lijden om zo in Zijn heerlijkheid in te gaan (Lukas 24:26)? Het kruis was geen ongeluk dat het plan doorkruiste; het stond al in het plan.

Deze wandeling is daarmee de oudste bijbelstudie van de kerk: Christus Zelf leest de Schrift met twee verwarde mensen, en laat zien dat alles naar Hem toe wijst. Voor wie de Bijbel wil leren lezen, is Lukas 24:27 het model.

Blijf bij ons — en het brood gaat rond

Bij Emmaüs doet Jezus alsof Hij verder zal gaan. Zij houden Hem tegen: "Blijf bij ons, want het is tegen de avond en de dag is gedaald" (Lukas 24:29). Aan tafel keert de verhouding om: de gast wordt gastheer. Hij neemt het brood, zegent het, breekt het en geeft het aan hen — precies de vier werkwoorden van het Laatste Avondmaal en van de wonderbare spijziging. "En hun ogen werden geopend, en zij herkenden Hem" (Lukas 24:31). En op datzelfde moment verdwijnt Hij uit hun gezicht.

Dat laatste is geen anticlimax. Zij hebben Hem niet meer nodig als medewandelaar: zij hebben het Woord en het gebroken brood. Zo is Hij sindsdien bij Zijn gemeente aanwezig. Achteraf begrijpen zij ook wat er onderweg al gebeurde: "Was ons hart niet brandend in ons, toen Hij onderweg tot ons sprak en voor ons de Schriften opende?" (Lukas 24:32).

Terug naar Jeruzalem, in het donker

Zij staan op datzelfde uur op en lopen de elf kilometer terug — in het donker, de weg die zij net vermoeid hadden afgelegd. In Jeruzalem blijkt dat de anderen hetzelfde nieuws hebben: "De Heere is werkelijk opgewekt" (Lukas 24:34). Wie de Opgestane ontmoet, blijft niet zitten waar hij zit. Dat is de beweging die paasmaandag markeert: van teleurstelling, via het Woord en de tafel, naar terugkeer en getuigenis.

In de liturgie

In de rooms-katholieke traditie hoort paasmaandag bij het paasoctaaf: acht dagen die liturgisch als één hoogfeest gelden. De evangelielezing van de maandag is Mattheüs 28:8-15, over de vrouwen die de Opgestane ontmoeten; in het leesrooster van veel protestantse gemeenten en in de oudere traditie is Lukas 24:13-35 juist de vaste paasmaandaglezing. Beide teksten hebben hetzelfde thema: het nieuws van de opstanding gaat rond, en mensen moeten er iets mee.

Vlaanderen en België

Paasmaandag is in België een volwaardige vrije dag en daarmee de afsluiter van een lang weekend. Op verschillende plaatsen zijn er processies, bedevaarten of paaskermissen; in de Ardennen en de Kempen is het een klassieke wandeldag. Voor gezinnen is het vaak de dag van het paasontbijt met familie of van de eerste buitendag van het jaar. Kerken houden er soms een openluchtviering of paasconcert.

Nederland

In Nederland heeft tweede paasdag een sterker seculier karakter gekregen: het is de dag van de meubelboulevard, de paasmarkt, de tuincentra en de eerste grote dagtocht van het seizoen. In het oosten van het land, met name in Twente en de Achterhoek, worden op paaszondag en paasmaandag nog paasvuren ontstoken. In protestantse gemeenten die een dienst houden, is die meestal wat informeler dan de dienst van Eerste Paasdag: zangdiensten en gezinsdiensten komen veel voor.