Paasmaandag 2027: datum en betekenis van tweede paasdag

Waarom bestaat tweede paasdag?

Er is geen gebeurtenis die uitsluitend op paasmaandag plaatsvond. De dag bestaat omdat de vroege kerk vond dat de opstanding niet in één dag te vieren was. Rond Pasen ontstond het paasoctaaf: acht dagen waarin het paasfeest doorliep, van Eerste Paasdag tot en met de zondag erna. In die week werden de pas gedoopten onderwezen; zij waren in de paasnacht gedoopt en droegen de hele week hun witte doopkleed. De hele octaafweek gold als feesttijd, met dagelijkse diensten.

Dat er van zo'n feesttijd een "tweede dag" als vrije dag overbleef, zien we bij alle drie de grote feesten: tweede paasdag, tweede pinksterdag en tweede kerstdag. Er wordt wel gezegd dat die tweede dag ook een praktische functie had: wie van ver moest komen, kon zo een dienst bijwonen zonder op de feestdag zelf te reizen.

Ook de kerken van de Reformatie hielden de tweede feestdag vast. De Dordtse Kerkorde (1618-1619) bepaalt in artikel 67 dat de gemeenten naast de zondag ook Kerst, Pasen en Pinksteren met de dag erna houden. Daarom is tweede paasdag in reformatorische gemeenten tot vandaag een kerkdag met een preekdienst.

Inhoudelijk kreeg paasmaandag een eigen accent: niet het lege graf, maar de ontmoetingen met de Opgestane. Wat gebeurt er als het nieuws eenmaal rondgaat? Wie gelooft het, wie niet? De klassieke evangelielezing van paasmaandag is daarom Lukas 24:13-35, het verhaal van de Emmaüsgangers: twee mensen die op de opstandingsdag zelf naar huis liepen en het nog niet doorhadden.

Voor veel mensen is paasmaandag inmiddels vooral een vrije dag: uitslapen, een brunch, de meubelboulevard of de eerste dag in de tuin. Dat is begrijpelijk. Toch is de dag in de kerk ontstaan als voortzetting van het paasfeest, en in veel gemeenten is er nog een dienst. Wie er iets meer mee wil, heeft in het Emmaüsverhaal een rijke passage van het Nieuwe Testament bij de hand.

Op de dag van de opstanding lopen twee volgelingen van Jezus van Jeruzalem naar het dorp Emmaüs, ongeveer zestig stadiën verderop: ruim elf kilometer, een wandeling van twee tot drie uur. Een van hen heet Kleopas; de naam van de ander noemt Lukas niet, wat lezers door de eeuwen heen heeft uitgenodigd zelf de tweede wandelaar te zijn. Zij praten over alles wat er gebeurd is. Hoe het hun te moede is, hoort u in de vraag die Jezus hun stelt: "Wat redenen zijn dit, die gij, wandelende, onder elkander verhandelt, en waarom ziet gij droevig?" (Lukas 24:17). Lees ook het bijbelverhaal van de Emmaüsgangers.

Een vreemdeling die alles al weet

Jezus voegt Zich bij hen, maar "hun ogen werden gehouden, dat zij Hem niet kenden" (Lukas 24:16). Hij vraagt waarover zij spreken, en zij vertellen Hem, uitgerekend Hem, het hele paasverhaal: over Jezus van Nazareth, een Profeet, krachtig in werken en woorden, die door de overpriesters is overgeleverd en gekruisigd. Dan volgt de zin waarin al hun teleurstelling samenkomt: "En wij hoopten, dat Hij was Degene, Die Israel verlossen zou" (Lukas 24:21). Het is een zin in de verleden tijd. Hun hoop is een herinnering geworden.

Zij weten zelfs van het lege graf en van de vrouwen die engelen zagen. De feiten kloppen dus al. Wat ontbreekt, is de sleutel om ze te lezen.

De Schriften opengelegd

Jezus antwoordt niet door Zich bekend te maken. Hij begint te onderwijzen: "En begonnen hebbende van Mozes en van al de profeten, legde Hij hun uit, in al de Schriften, hetgeen van Hem geschreven was" (Lukas 24:27). Dat is een opmerkelijke volgorde. De Opgestane bewijst Zichzelf niet met een wonder, maar opent het Oude Testament. Hij vraagt hun: "Moest de Christus niet deze dingen lijden, en alzo in Zijn heerlijkheid ingaan?" (Lukas 24:26). Het kruis was geen ongeluk dat het plan doorkruiste; het stond al in het plan.

Deze wandeling is daarmee een van de eerste bijbelstudies van de kerk: Christus Zelf leest de Schrift met twee verwarde mensen, en laat zien dat alles naar Hem toe wijst. Voor wie de Bijbel wil leren lezen, is Lukas 24:27 het model.

Blijf met ons, en het brood gaat rond

Bij Emmaüs doet Jezus alsof Hij verder zal gaan. Zij houden Hem tegen: "Blijf met ons; want het is bij den avond, en de dag is gedaald" (Lukas 24:29). Aan tafel keert de verhouding om: de gast wordt gastheer. Hij neemt het brood, zegent het, breekt het en geeft het hun, zoals Hij ook bij de spijziging van de menigte deed (Lukas 9:16). "En hun ogen werden geopend, en zij kenden Hem" (Lukas 24:31). En op datzelfde moment verdwijnt Hij uit hun gezicht.

Dat is geen anticlimax. Hij hoeft niet meer zichtbaar met hen mee te lopen om bij hen te zijn. Zijn Woord hebben zij gehoord, en Zijn belofte geldt: "En ziet, Ik ben met ulieden al de dagen tot de voleinding der wereld" (Mattheüs 28:20). Achteraf begrijpen zij ook wat er onderweg al gebeurde: "Was ons hart niet brandende in ons, als Hij tot ons sprak op den weg, en als Hij ons de Schriften opende?" (Lukas 24:32).

Terug naar Jeruzalem in het donker

Zij staan op datzelfde uur op en lopen de elf kilometer terug, in het donker, de weg die zij net vermoeid hadden afgelegd. In Jeruzalem blijkt dat de anderen hetzelfde nieuws hebben: "De Heere is waarlijk opgestaan" (Lukas 24:34). Wie de Opgestane ontmoet, blijft niet zitten waar hij zit. Dat is de beweging die paasmaandag markeert: van teleurstelling, via het Woord en de tafel, naar terugkeer en getuigenis.

In de liturgie

In de rooms-katholieke traditie hoort paasmaandag bij het paasoctaaf: acht dagen die liturgisch als één hoogfeest gelden. De evangelielezing van de maandag is Mattheüs 28:8-15, over de vrouwen die de Opgestane ontmoeten; in het leesrooster van veel protestantse gemeenten en in de oudere traditie is Lukas 24:13-35 juist de klassieke paasmaandaglezing. Beide teksten hebben hetzelfde thema: het nieuws van de opstanding gaat rond, en mensen moeten er iets mee.

Vlaanderen en België

Paasmaandag is in België een volwaardige vrije dag en daarmee de afsluiter van een lang weekend. Op sommige plaatsen is er een processie of bedevaart; bekend is de paardenprocessie van Hakendover bij Tienen, die op paasmaandag uitgaat en sinds 2022 als Vlaams immaterieel erfgoed erkend is. Voor veel gezinnen is het vooral een dag met familie of een eerste dag buiten. Kerken houden er soms een viering of paasconcert.

Nederland

In Nederland heeft tweede paasdag een sterker seculier karakter gekregen: het is de dag van de meubelboulevard, de paasmarkt, de tuincentra en de eerste grote dagtocht van het seizoen. In het oosten van het land, met name in Twente en de Achterhoek, worden nog paasvuren ontstoken, meestal op de avond van Eerste Paasdag, op sommige plaatsen op Stille Zaterdag of tweede paasdag. In reformatorische gemeenten is er op tweede paasdag gewoon een kerkdienst; elders zijn zangdiensten en gezinsdiensten gebruikelijk.