Maria-Lichtmis 2027 — Lichtmis op 2 februari

Maria-Lichtmis is het christelijke feest van 2 februari waarop wordt herdacht dat Jozef en Maria het kind Jezus naar de tempel in Jeruzalem brachten. Zij deden dat veertig dagen na de geboorte, precies zoals de wet van Mozes voorschreef. Het evangelie van Lukas beschrijft wat daar gebeurde: twee oude mensen, Simeon en de profetes Anna, herkenden in dit onopvallende arbeidersgezin de vervulling van Gods belofte aan Israël.

De naam van het feest is dubbel. Maria verwijst naar de reiniging van de moeder na de bevalling, die de wet na veertig dagen voorschreef (Leviticus 12). Lichtmis verwijst naar de kaarsen: op deze dag werden in de kerk de kaarsen voor het komende jaar gewijd en trok de gemeente met brandende kaarsen in processie, als beeld van de woorden van Simeon over dit Kind — "een licht om de heidenen te verlichten" (Lukas 2:32). In Vlaanderen spreekt men meestal kortweg van Lichtmis.

Sinds 1969 heet het feest in de Rooms-Katholieke Kerk officieel Opdracht van de Heer. Die naamswijziging verlegde het accent bewust: niet de reiniging van Maria staat centraal, maar het Kind dat aan God wordt voorgesteld. In de oosterse kerken heet de dag Hypapante, "de ontmoeting" — het Oude Verbond dat in de armen van de oude Simeon het Nieuwe ontvangt. In het Engels spreekt men van Candlemas, in het Frans van la Chandeleur: overal draagt het feest de kaars in zijn naam.

Maria-Lichtmis valt elk jaar op 2 februari. In 2027 is dat een dinsdag. De datum staat vast en beweegt niet mee met Pasen, want zij is rechtstreeks afgeleid van Kerst: telt u 25 december als dag één, dan is 2 februari de veertigste dag. Precies die veertig dagen schreef de wet van Mozes voor als periode van reiniging na de geboorte van een zoon (Leviticus 12:2-4).

Lichtmis is geen wettelijke feestdag — niet in België, niet in Nederland. Het is een gewone werkdag; de viering vindt plaats in de avondmis, in de zondagsviering ervoor of erna, en vooral thuis aan tafel. In de volkstraditie geldt 2 februari als de sluitsteen van de winterse feestkring: waar Driekoningen op 6 januari het einde van de twaalf kerstdagen markeert, gaat met Lichtmis in veel gezinnen de kerststal definitief weg.

Rond Lichtmis lengen de dagen merkbaar: sinds de kortste dag in december is er ruim een uur daglicht bij gekomen. Dat verklaart waarom er zoveel weerspreuken aan deze dag hangen, zoals "Lichtmis donker maakt de boer een jonker" en "Als het op Lichtmis stormt en snuit, dan is de winter nog niet uit." Zulke spreuken zijn volkswijsheid, geen geloofsleer — maar zij laten zien hoe stevig het feest in het ritme van het jaar verankerd zat.

“Nu laat U, Heere, Uw dienstknecht gaan in vrede, volgens Uw woord, want mijn ogen hebben Uw zaligheid gezien, die U bereid hebt voor de ogen van alle volken, een licht om de heidenen te verlichten en om Uw volk Israël te verheerlijken.”

Deze vier regels heten in de kerkelijke traditie het Nunc dimittis, naar de eerste woorden in het Latijn. Zij worden sinds de vroege kerk gezongen aan het einde van de dag, en in veel protestantse gemeenten aan het einde van de dienst of bij de bediening van de doop. De reden is niet moeilijk te raden: wie Christus gezien heeft, mag in vrede gaan.

Waarom "licht"?

Simeon citeert de profeet Jesaja. Over de Knecht van de HEERE was geschreven: "Ik heb U ook gegeven tot een Licht voor de heidenvolken, om Mijn heil te zijn tot aan het einde der aarde" (Jesaja 49:6). Wat Jesaja beloofde, houdt Simeon in zijn armen. En het is een oude man in de tempel van Israël die als eerste hardop zegt dat dit heil voor alle volken bestemd is — dezelfde lijn die later doorloopt naar de wijzen uit het Oosten en naar Handelingen 13:47, waar Paulus precies deze Jesaja-tekst aanhaalt om zijn zending onder de heidenen te verantwoorden.

Van dat ene woord "licht" komt uiteindelijk de hele naam van het feest. De kaarsen in de kerk, de processie door de winterse straten, de naam Candlemas en Chandeleur: alles hangt aan Lukas 2:32. Jezus zou het later zelf bevestigen: "Ik ben het Licht der wereld; wie Mij volgt, zal beslist niet in de duisternis wandelen" (Johannes 8:12).

De keerzijde: een teken dat tegengesproken wordt

Simeons tweede woord is minder geciteerd, maar hoort er onlosmakelijk bij. Tegen Maria zegt hij dat dit Kind bestemd is "tot val en opstanding van velen in Israël en tot een teken dat tegengesproken zal worden", en dat door haar eigen ziel een zwaard zal gaan (Lukas 2:34-35). Het licht dat komt, wordt niet door iedereen verwelkomd. Wie eerlijk over Lichtmis spreekt, laat die tweede helft staan: het feest van het licht bevat vanaf het eerste uur een verwijzing naar Golgotha.

De oudste beschrijving van de viering komt van de pelgrim Egeria, die rond 380 na Christus in Jeruzalem was en vertelt hoe de veertigste dag na Epifanie daar met grote plechtigheid werd gevierd, met een processie en een preek over Lukas 2. In de zesde eeuw legde keizer Justinianus de viering vast voor het hele Oost-Romeinse rijk; in Rome raakte het feest in de zevende en achtste eeuw ingeburgerd, waarbij de lichtprocessie het meest kenmerkende onderdeel werd.

Uit die processie groeide de kaarsenwijding: aan het begin van de viering werden de kaarsen gezegend die het komende jaar in de kerk zouden branden, en de gelovigen namen gewijde kaarsen mee naar huis. Die "lichtmiskaars" werd bewaard voor bijzondere momenten — bij ziekte, bij onweer, bij een sterfbed. In de Nederlanden werd de dag daarom "Lichtmis" genoemd: de mis van de kaarsen.

Vaak wordt beweerd dat het feest een gekerstende versie is van een Romeins of Keltisch lichtfeest. Dat is niet zeker. Historici wijzen erop dat de datum van 2 februari zich eenvoudig laat verklaren uit het rekenen vanaf Kerst, en dat de inhoud rechtstreeks uit Lukas 2 komt. Dat de kerk voor haar symboliek dankbaar gebruikmaakte van het feit dat de dagen in deze weken lengen, is aannemelijk; dat het feest daaruit zou zijn ontstaan, is dat minder.

Voor protestanten ligt bij de kaars een gevoelig punt. De Reformatie schrapte de wijding van voorwerpen: een kaars is een kaars, en verwacht van het gewijde voorwerp geen bescherming. Wat blijft, is de beeldtaal zelf, en die is onmiskenbaar bijbels. Licht in het donker is door de hele Schrift heen het beeld van God die redt — van de eerste scheppingsdag tot de stad waar geen lamp meer nodig is omdat het Lam haar lamp is (Openbaring 21:23).

Protestantse kerken kennen 2 februari doorgaans niet als feestdag. De Reformatie schrapte de kaarsenwijding en de Mariafeesten uit de liturgie, en in de gereformeerde en hervormde traditie staat de dag niet op de kalender. Lutherse kerken houden 2 februari wel aan als "Darstellung des Herrn", de opdracht van de Heer, en anglicanen kennen Candlemas als afsluiting van de Epifanietijd.

Wat protestanten wél kennen, is de inhoud. De lofzang van Simeon is een van de klassieke Schriftberijmingen en klinkt in veel gemeenten aan het einde van de dienst en bij de bediening van de doop. Het gedeelte uit Lukas 2 wordt in de weken na Kerst gelezen. Dat protestanten het feest niet vieren, betekent dus niet dat zij het gebeuren negeren — het staat alleen niet op een vaste datum geagendeerd.

Twee dingen zijn de moeite waard om nuchter uit elkaar te houden. Het gebeuren in de tempel is Schrift: Christus wordt onder de wet gebracht, wordt door Simeon en Hanna herkend en wordt Israël én de volken aangezegd. De vorm van de viering — gewijde kaarsen, processie, de titel "Maria-Lichtmis" — is kerkelijke traditie, van later datum en niet in de Bijbel voorgeschreven. Wie in Vlaanderen woont en zijn katholieke buren hun kaars en hun pannenkoek gunt, kan het feest dus rustig laten voor wat het is en tegelijk zelf Lukas 2 opslaan.

Of u nu uit een katholieke of protestantse traditie komt: 2 februari is een mooi moment om het kerstverhaal nog één keer af te maken. Vier suggesties.