15 augustus feestdag: Maria-Tenhemelopneming (Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaart)

15 augustus is de kerkelijke feestdag van Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaart, ook Maria-Tenhemelopneming of Maria-Hemelvaart genoemd. In België is het een van de tien wettelijke feestdagen. Werknemers hebben in principe recht op een betaalde vrije dag; banken, overheidsdiensten en de meeste kantoren zijn gesloten en het openbaar vervoer rijdt volgens een zon- en feestdagendienst.

Dat de dag in België vrij is, komt doordat op de Belgische lijst van tien wettelijke feestdagen naast Nieuwjaar, Paasmaandag, de Dag van de Arbeid (1 mei), Hemelvaart, Pinkstermaandag, de nationale feestdag (21 juli), Wapenstilstand (11 november) en Kerstmis ook twee katholieke feestdagen staan: Maria-Tenhemelopneming (15 augustus) en Allerheiligen (1 november). In Nederland verdwenen de Mariafeesten na de Reformatie uit de publieke kalender, en 15 augustus is er tot vandaag een gewone werkdag.

Voor veel Belgen is 15 augustus intussen vooral een zomerse vrije dag met familiebezoek, kermis of dorpsfeest. De kerkelijke betekenis is voor velen naar de achtergrond geraakt, maar in de parochies wordt de dag nog als hoogfeest gevierd.

In Nederland is 15 augustus geen feestdag en geen vrije dag. Op de Nederlandse lijst van algemeen erkende feestdagen staan wel Hemelvaartsdag, tweede Paasdag, tweede Pinksterdag en de beide Kerstdagen, maar geen enkel Mariafeest. Werkgevers hoeven op 15 augustus dus geen vrij te geven, en kantoren, banken, winkels en overheidsdiensten houden hun gewone openingstijden aan.

Gevierd wordt Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaart in Nederland wel, maar dan in de kerk. In rooms-katholieke parochies, vooral in Limburg en Noord-Brabant, is Maria-Tenhemelopneming een hoogfeest met een feestelijke mis; hier en daar trekt een Mariaprocessie uit of wordt een kruidwis gezegend. Op straat en in de winkels merkt u er weinig van.

Werkt u met Belgische collega's of klanten, of steekt u die dag de grens over, houd er dan rekening mee dat in België banken, overheidsdiensten en veel kantoren dicht zijn. Over de oostgrens, in Noordrijn-Westfalen en Nedersaksen, is 15 augustus net als in Nederland een gewone werkdag.

In een groot deel van katholiek en orthodox Europa is 15 augustus een officiële vrije dag. De belangrijkste landen, met de naam die u er tegenkomt:

• België: Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaart, een van de tien wettelijke feestdagen.
• Frankrijk en Luxemburg: l'Assomption, wettelijke feestdag.
• Italië: Ferragosto, de zomerse feestdag bij uitstek. De naam gaat terug op de Romeinse Feriae Augusti; later viel de dag samen met het Mariafeest.
• Spanje en Portugal: la Asunción en a Assunção, nationale feestdag.
• Oostenrijk: Mariä Himmelfahrt, wettelijke feestdag.
• Duitsland: alleen in Saarland en in de overwegend katholieke gemeenten van Beieren. In de rest van Duitsland is het een werkdag.
• Polen: wettelijke feestdag, en tegelijk de dag van het Poolse leger.
• Kroatië, Slovenië, Malta en Litouwen: wettelijke feestdag.
• Griekenland, Cyprus en Roemenië: de orthodoxe Ontslaping van de Moeder Gods, nationale feestdag.
• Zwitserland: vrij in een deel van de katholieke kantons.

In Nederland, Ierland, het Verenigd Koninkrijk en de Scandinavische landen is 15 augustus geen feestdag. Plant u rond deze datum een citytrip naar bijvoorbeeld Brussel, Parijs, Rome of Barcelona, reken dan op gesloten banken en overheidsgebouwen en op aangepaste openingstijden van winkels. In Italië sluiten rond Ferragosto bovendien veel kleine zaken een paar dagen of langer. Een overzicht van de kerkelijke feestdagen in Nederland en België vindt u bij de christelijke feestdagen.

De Rooms-Katholieke Kerk viert op 15 augustus dat Maria, de moeder van de Heere Jezus, aan het einde van haar aardse leven met ziel en lichaam in de hemelse heerlijkheid is opgenomen. In de parochies worden feestelijke missen gehouden, op sommige plaatsen met een Mariaprocessie of een ommegang.

De naam zorgt geregeld voor verwarring. In het Latijn heet het feest Assumptio Mariae, letterlijk "de opneming van Maria". Het Nederlandse "Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaart" doet denken aan een eigen hemelvaart, maar in de katholieke leer vaart Maria niet zelf op: zij wordt door God opgenomen. Dat onderscheid markeert het verschil met de hemelvaart van Christus, Die volgens Handelingen 1 Zelf naar de hemel ging.

De oosters-orthodoxe kerken vieren op dezelfde datum de Ontslaping van de Moeder Gods, met het sterven van Maria als accent. Protestantse kerken kennen geen Mariafeesten en hebben op 15 augustus geen bijzondere liturgie.

In het oostelijke deel van het Romeinse Rijk werd al vroeg een Mariafeest gehouden. Volgens de overlevering legde keizer Mauricius (582-602) het vast op 15 augustus. Later nam ook Rome het feest over, en in de middeleeuwen werd het in heel het westerse christendom gevierd.

Achter het feest liggen geen bijbelse verhalen, maar apocriefe verhalen over het levenseinde van Maria, bekend als de Transitus Mariae. Ze bestaan in verschillende, onderling afwijkende versies. Deze geschriften horen niet bij de Bijbel en werden in de kerk niet als gezaghebbende Schrift aanvaard.

Pas veel later kreeg de tenhemelopneming de status van geloofsleer. Op 1 november 1950 verklaarde paus Pius XII haar in de apostolische constitutie Munificentissimus Deus tot dogma, een geloofswaarheid die katholieken moeten aanvaarden. Samen met de onbevlekte ontvangenis (1854) is het een van de jongste dogma's van de Rooms-Katholieke Kerk, en een duidelijk breukpunt met de protestantse kerken, die de Schrift als hoogste gezag erkennen.

De gewoonte hangt samen met deze feestdag. Maria is van oudsher de beschermheilige van de stad, en in 1913 introduceerde de Antwerpse schepen en kunstenaar Frans Van Kuyck er een Moederdag op haar feestdag. De meidatum werd in de rest van België pas later gebruikelijk, en Antwerpen hield aan de eigen datum vast. Hoe ver de gewoonte buiten de stad reikt, verschilt van streek tot streek en van familie tot familie.

Wie familie in Antwerpen heeft, doet er goed aan beide data te noteren. Meer over de achtergrond van Moederdag en over bijbelteksten rond moederschap leest u op de pagina over Moederdag. Het vijfde gebod geeft er de toon voor: "Eert uw vader en uw moeder" (Exodus 20:12).

BijbelAssistent staat in de reformatorische traditie: de Bijbel is de hoogste bron voor wat wij geloven. Daarom is het goed om naast de feestdag te lezen wat de Schrift zelf over Maria vertelt. Dat is minder dan veel mensen denken, en tegelijk rijker dan een dogma kan samenvatten.

Lukas 1: de aankondiging en de lofzang van Maria

Maria komt het uitvoerigst in beeld bij Lukas. De engel Gabriël groet haar als begenadigde en kondigt de geboorte van de Heere Jezus aan. Haar antwoord is geloof zonder dat zij alles overziet: "Zie, de dienstmaagd des Heeren; mij geschiede naar uw woord" (Lukas 1:38). In haar lofzang bij Elizabeth zingt zij van God Die "machtigen van de tronen afgetrokken" heeft en "nederigen heeft Hij verhoogd" (Lukas 1:52). Opvallend is vers 47: zij noemt God "mijn Zaligmaker" (Lukas 1:47). Maria rekent zichzelf onder de mensen die verlossing nodig hebben.

Een moeder die bewaart en overlegt

De evangelisten tekenen Maria niet als een verheven figuur, maar als een moeder. Zij "bewaarde deze woorden alle te zamen, overleggende die in haar hart" (Lukas 2:19). Zij hoort Simeon zeggen dat een zwaard door haar eigen ziel zal gaan (Lukas 2:35). Zij zoekt haar twaalfjarige Zoon in Jeruzalem (Lukas 2:48). Op de bruiloft te Kana zegt zij tegen de dienaars: "Zo wat Hij ulieden zal zeggen, doet dat" (Johannes 2:5). Haar laatste woorden in de evangeliën wijzen van haarzelf weg, naar Jezus.

Bij het kruis en in de eerste gemeente

Bij het kruis staat Maria erbij (Johannes 19:25-27). De Heere Jezus vertrouwt haar toe aan de discipel die Hij liefhad, een aangrijpend menselijk detail te midden van het lijden. Na de opstanding en hemelvaart zien we haar nog één keer: in Jeruzalem, biddend met de discipelen en de andere vrouwen (Handelingen 1:14). Daar wordt zij niet apart gezet, maar genoemd als een van de gelovigen die volharden in het gebed.

Maria-Hemelvaart in de Bijbel? Wat de Schrift niet vertelt

Wie Maria-Hemelvaart in de Bijbel zoekt, vindt het niet. Over het verdere leven van Maria, haar sterven en haar levenseinde staat in de Bijbel niets. Ook de brieven van Paulus, Petrus en Johannes zwijgen erover; Paulus noemt haar één keer zonder naam: God heeft Zijn Zoon uitgezonden, "geworden uit een vrouw" (Galaten 4:4). Dat de Schrift hier zwijgt, is voor protestanten de reden om de tenhemelopneming niet als geloofsleer te aanvaarden: wat de Bijbel niet leert, kan de kerk niet als geloofswaarheid opleggen. Dat is geen oordeel over wie deze dag wel viert, maar een verschil in wat als bron van gezag geldt.

Eerbied zonder verering

Protestanten spreken met eerbied over Maria. Elizabeth zegt tot haar: "Gezegend zijt gij onder de vrouwen" (Lukas 1:42). Wat protestanten niet doen, is gebed of verering tot haar richten. Zij houden zich aan het woord van Paulus: "Want er is een God, er is ook een Middelaar Gods en der mensen, de Mens Christus Jezus" (1 Timotheüs 2:5). De Heidelbergse Catechismus belijdt in dezelfde lijn dat de zaligheid alleen in Christus te vinden is. De woorden van Maria op de bruiloft wijzen dezelfde richting uit.

Omdat beide dagen "hemelvaart" in de naam dragen, worden ze vaak verward. Het gaat echter om twee verschillende zaken.

Hemelvaartsdag: veertig dagen na Pasen

Hemelvaartsdag herdenkt dat de Heere Jezus veertig dagen na Zijn opstanding voor de ogen van Zijn discipelen naar de hemel ging: "werd Hij opgenomen, daar zij het zagen, en een wolk nam Hem weg van hun ogen" (Handelingen 1:9). De kerk belijdt het in de Apostolische Geloofsbelijdenis: opgevaren ten hemel, zittende ter rechterhand Gods. Het is een beweeglijke feestdag die met Pasen meeschuift, en zowel in Nederland als in België een vrije dag. Lees meer op de pagina over Hemelvaartsdag.

Maria-Tenhemelopneming: 15 augustus

Deze dag gaat over Maria en berust niet op de Bijbel, maar op kerkelijke traditie, in 1950 vastgelegd als katholiek dogma. De datum ligt vast op 15 augustus. De grondgedachte verschilt ook: Christus keert terug naar de heerlijkheid die Hij bij de Vader had, "eer de wereld was" (Johannes 17:5), terwijl Maria in de katholieke leer door God wordt opgenomen. De hemelvaart van Christus raakt aan de kern van het evangelie: Hij "altijd leeft om voor hen te bidden" (Hebreeën 7:25).

Ook wie de feestdag niet kerkelijk viert, heeft in België een vrije dag. Een paar manieren om die dag inhoud te geven: