De Psalmen

Psalmen zijn religieuze liederen en gebeden uit het Oude Testament. Het woord “psalm” komt van het Griekse psalmos: een lied dat begeleid wordt door een snaarinstrument. Het Hebreeuwse woord voor het boek is Tehillim, wat “lofzangen” betekent; het boek als geheel wordt ook wel het Psalter genoemd. Het bevat 150 liederen en gebeden, geschreven over een periode van bijna 1.000 jaar. De oudste psalm (Psalm 90) is van Mozes; de nieuwste stammen uit de tijd na de Babylonische ballingschap.

De psalmen bestrijken het hele spectrum van menselijke emoties: van diepe wanhoop tot uitbundige vreugde, van bitter berouw tot onvoorwaardelijk vertrouwen. Juist daardoor zijn ze tijdloos — elke generatie herkent zich in deze woorden.

Het boek is verdeeld in vijf delen (Boek I-V), analoog aan de vijf boeken van Mozes. Elk deel sluit af met een lofprijzing, en Psalm 150 vormt het grandioze slotakkoord van het hele boek.

Een psalm is een gedicht dat tot God gericht is of over God spreekt, bedoeld om gezongen of gebeden te worden. De dichters heten psalmisten of psalmdichters. Wie een psalm openslaat, herkent hem aan vier dingen.

Rijm in gedachten, niet in klank. Hebreeuwse poëzie rijmt niet op het eind van de regel, maar herhaalt een gedachte in andere woorden. “De hemelen vertellen Gods eer, en het uitspansel verkondigt Zijner handen werk” (Psalm 19:2) zegt twee keer hetzelfde, telkens net iets verder. Dat heet parallellisme, en het maakt de psalmen in elke vertaling leesbaar als poëzie.

Een opschrift. Boven veel psalmen staat wie hem schreef, voor wie of bij welke gelegenheid: “Een psalm van David, voor den opperzangmeester, op de Neginoth” (Psalm 4:1). In Nederlandse bijbels telt dat opschrift mee als vers 1.

Muzikale aanwijzingen. Het woord Sela komt 71 keer in de psalmen voor, bijvoorbeeld in Psalm 3:3 en Psalm 46:4. Wat het precies betekende, weten we niet zeker; de meeste uitleggers denken aan een rust of een tussenspel.

Een ik die spreekt. De meeste psalmen zijn persoonlijk: iemand klaagt, dankt of belijdt schuld, en spreekt God rechtstreeks aan. Sommige zijn kunstig gebouwd, zoals Psalm 119, waarin elk blok van acht verzen met de volgende letter van het Hebreeuwse alfabet begint (de Statenvertaling zet Aleph, Beth enzovoort erboven).

De psalmen zijn geschreven door meerdere auteurs. Koning David schreef de meeste: 73 van de 150 psalmen dragen een opschrift dat de psalm aan David toeschrijft (le-David, vaak als mizmor le-David, “een psalm van David”). Daarnaast staan er psalmen op naam van Asaf, de koorleider (12), de Korachieten (11), Salomo (2), Mozes (Psalm 90), Heman (Psalm 88) en Ethan (Psalm 89). Van 48 psalmen is de auteur onbekend.

De psalmen van David zijn vaak persoonlijk en doorleefd: hij schreef als herder, als vluchteling voor Saul en als koning. Bekende psalmen van David zijn Psalm 23 (De HEERE is mijn Herder), Psalm 51 (zijn boetepsalm) en Psalm 103 (Loof de HEERE, mijn ziel).

Psalmen lezen kan op veel manieren: een vaste psalm per dag, een psalm bij uw stemming (dank, klacht, vertrouwen) of het hele Psalter in volgorde. U kunt alle 150 psalmen online lezen in de Statenvertaling, of een leesplan volgen dat u stap voor stap door de psalmen leidt.

Psalmen bidden is een eeuwenoude praktijk in zowel de Joodse als de christelijke traditie: lees de woorden langzaam, hardop of in stilte, en maak ze tot uw eigen gebed. De psalmen geven taal aan wat moeilijk te zeggen is — bij verdriet een klaagpsalm als Psalm 13 of 42 of Psalm 28, waarin de noodroep overgaat in lofzang, bij schuldbesef een boetepsalm als Psalm 51, bij dankbaarheid een lofpsalm als Psalm 103. Wie een bemoedigende psalm of een psalm voor troost zoekt, vindt een overzicht op de pagina troostpsalmen.

De psalmen sluiten ook aan bij thema's die veel mensen zoeken: psalmen en bijbelteksten over liefde (met Psalm 103 en Psalm 136 over Gods goedertierenheid) en psalmen over dankbaarheid (dankpsalmen). En wie de dag met een psalm wil afsluiten, kan het avondgebed voor het slapen gaan (met Psalm 4 en Psalm 91) gebruiken.