Driekoningen 2027: de wijzen uit het Oosten en het feest van Epifanie

Driekoningen is de volksnaam van het feest op 6 januari. De kerkelijke naam is Epifanie, van het Griekse woord voor verschijning of openbaring; in Nederlandse en Vlaamse parochies heet het ook Openbaring des Heren. Het is de twaalfde dag na Eerste Kerstdag en sluit in het kerkelijk jaar aan bij de kersttijd.

In de westerse kerken staat op deze dag het bezoek van de wijzen centraal. De oosters-orthodoxe kerken leggen een ander accent: zij gedenken op Epifanie vooral de doop van Jezus in de Jordaan, toen de stem uit de hemel zei: "Deze is Mijn Zoon, Mijn Geliefde, in Denwelken Ik Mijn welbehagen heb!" (Mattheüs 3:17). Beide gaan over hetzelfde: Christus wordt openbaar als de Zoon van God.

Het feest is oud. In het oosten van de kerk werd op 6 januari al in de vierde eeuw de verschijning van Christus gevierd, waarbij ook Zijn geboorte en doop werden gedacht. De Armeense kerk viert de geboorte van Christus nog altijd op die dag. Toen in het westen 25 december het geboortefeest werd, bleef 6 januari het feest van de wijzen.

In de overlevering heten de drie wijzen uit het Oosten Caspar, Melchior en Balthasar, maar die namen komen niet uit de Bijbel. Wie zij werkelijk waren en hoeveel het er waren, weten we niet. De Bijbel noemt geen namen, geen aantal en geen koningen. Mattheüs spreekt van 'wijzen'; het Griekse woord magoi werd gebruikt voor geleerden uit het Oosten die zich onder meer met de sterren bezighielden.

Waarom drie?

Het getal drie komt van de drie geschenken: goud, wierook en mirre. Of er drie wijzen kwamen, of meer, staat er niet. Sommige oosterse overleveringen spreken van een grotere groep. In het westen werd het getal drie gewoon, en daarmee de naam Driekoningen.

Waarom koningen?

Al in de eerste eeuwen van de kerk werden de wijzen in verband gebracht met teksten als Psalm 72 en Jesaja 60, waar koningen geschenken brengen en volken naar het licht komen. Zo groeide het beeld van koningen met kronen. In Mattheüs zelf zijn zij geen vorsten.

Caspar, Melchior en Balthasar

De namen Caspar (of Gaspar), Melchior en Balthasar komen uit latere westerse overlevering. Een bekende vroege afbeelding met deze namen is het mozaïek uit de zesde eeuw in de kerk Sant'Apollinare Nuovo in Ravenna, waar de drie met hun gaven op weg zijn naar Maria en het Kind. Ook de verdeling van de geschenken over de drie (vaak goud voor Melchior, wierook voor Caspar en mirre voor Balthasar) is traditie, geen Bijbel. Hetzelfde geldt voor de gewoonte om de drie af te beelden als een jonge, een oude en een donkere man.

Wanneer kwamen zij?

Waarschijnlijk niet in de nacht van de geboorte, zoals de kerststal suggereert. Zij vonden het Kind in een huis (Mattheüs 2:11), en Herodes liet de kinderen van twee jaar en daaronder doden, naar de tijd die hij van de wijzen had nagevraagd (Mattheüs 2:16). Dat wijst op een bezoek enige tijd na de geboorte; hoe lang precies, zegt de Bijbel niet. Meer over deze mannen leest u bij de wijzen uit het Oosten.

Het woord epifanie (ook gespeld als epiphanie, in het Engels Epiphany) betekent verschijning. Het hart van het feest is dat Christus Zich niet alleen aan Israël, maar ook aan de heidenen bekendmaakt. De wijzen worden gezien als de eerste niet-Joden die het Kind aanbidden. Dat is geen bijzaak, maar een lijn die door de hele Bijbel loopt.

Al aan Abraham beloofde God: "in u zullen alle geslachten des aardrijks gezegend worden" (Genesis 12:3). De oude Simeon noemde het Kind in de tempel "Een Licht tot verlichting der heidenen, en tot heerlijkheid van Uw volk Israel" (Lukas 2:32). En Paulus schrijft dat Christus de scheiding tussen Jood en heiden wegnam, "den middelmuur des afscheidsels gebroken hebbende" (Efeze 2:14). Bij Epifanie worden van oudsher ook deze profetieën gelezen:

“Maak u op, word verlicht, want uw Licht komt, en de heerlijkheid des HEEREN gaat over u op.”

“En de heidenen zullen tot uw licht gaan, en koningen tot den glans, die u is opgegaan.”

“De koningen van Tharsis en de eilanden zullen geschenken aanbrengen; de koningen van Scheba en Seba zullen vereringen toevoeren. Ja, alle koningen zullen zich voor hem nederbuigen, alle heidenen zullen hem dienen.”

Voor een reformatorische lezer is dit de kern die overblijft als alle latere tradities worden weggelaten: de wijzen staan aan het begin van een stroom mensen uit alle volken die het Kind van Bethlehem als hun Koning erkennen. Het evangelie is voor de hele wereld. Waar het feest staat tussen de andere christelijke feesten, leest u bij het kerkelijk jaar.

Mattheüs beschrijft een ster die de wijzen in het Oosten zagen en die hen later voorging "totdat zij kwam en stond boven de plaats, waar het Kindeken was" (Mattheüs 2:9). Wat dat was, is veel besproken. Sterrenkundigen wijzen op een samenstand van de planeten Jupiter en Saturnus rond 7 voor Christus; in de zeventiende eeuw wees Johannes Kepler al op die mogelijkheid. Anderen denken aan een komeet of een nieuwe ster. Andere uitleggers benadrukken dat een ster die voorgaat en stilstaat boven één huis zich niet als een gewoon hemelverschijnsel gedraagt, en zien er een bijzonder teken van God in.

De Bijbel geeft geen natuurkundige verklaring. Wel klinkt hier een oude profetie mee, uitgesproken door Bileam, die zelf ook uit het oosten kwam: "Er zal een ster voortkomen uit Jakob, en er zal een scepter uit Israel opkomen" (Numeri 24:17).