Driekoningen 2027 — De wijzen uit het Oosten
Driekoningen (Epifanie) is het christelijke feest op 6 januari waarop het bezoek van de wijzen uit het Oosten aan het kind Jezus wordt herdacht. De wijzen volgden een bijzondere ster, brachten goud, wierook en mirre, en erkenden in dit Kind de pasgeboren Koning der Joden. Op deze pagina vindt u het bijbelverhaal, de betekenis van de geschenken, tradities in Nederland, België en wereldwijd, en antwoorden op de meest gestelde vragen over Driekoningen.
Wanneer is Driekoningen 2027?
Driekoningen valt elk jaar op 6 januari. In 2027 is dat een woensdag. De avond ervoor, 5 januari, wordt "Driekoningenavond" of "Twelfth Night" genoemd en is traditioneel het moment waarop kinderen als sterresingers door de straten trekken. In Nederland is Driekoningen geen officiële feestdag, maar in België, Spanje, Italië, Oostenrijk en delen van Duitsland is 6 januari wel een vrije dag.
Driekoningen markeert traditioneel het einde van de kerstperiode. In veel Nederlandse en Belgische gezinnen wordt de kerstboom op of kort na 6 januari afgetuigd en de kerststal opgeruimd. Liturgisch valt Driekoningen twaalf dagen na Kerst (25 december), wat verklaart waarom het feest in het Engels "Twelfth Day" wordt genoemd — de twaalfde dag van het kersttijdperk.
Driekoningen 2027 in het kort
- Driekoningenavond: dinsdag 5 januari 2027
- Driekoningen (Epifanie): woensdag 6 januari 2027
- Doop des Heren: zondag 10 januari 2027
- Officiële feestdag in: België, Spanje, Italië, Oostenrijk, Zweden, Finland
- Niet een officiële feestdag in Nederland
Wat is Driekoningen?
Driekoningen — ook wel Epifanie of het Driekoningenfeest genoemd — is een christelijk feest dat op 6 januari wordt gevierd. Het woord Epifanie komt van het Griekse epiphaneia(ἐπιφάνεια), dat "verschijning" of "openbaring" betekent. Het feest herdenkt het moment waarop Jezus Christus voor het eerst werd geopenbaard aan de niet-joodse volken, de zogenaamde heidenen, in de persoon van de wijzen uit het Oosten.
In de westerse kerk (rooms-katholiek en protestants) staat het bezoek van de wijzen aan het kind Jezus centraal (Mattheüs 2:1-12). In de oosters-orthodoxe kerken viert men op Epifanie primair de doop van Jezusin de Jordaan door Johannes de Doper — het moment waarop de Heilige Geest als een duif op Hem neerdaalde en een stem uit de hemel klonk: "Dit is Mijn geliefde Zoon, in Wie Ik Mijn welbehagen heb" (Mattheüs 3:17). Beide interpretaties delen hetzelfde kernthema: Christus wordt openbaar aan de wereld.
Historisch is Epifanie een van de oudste christelijke feesten, ouder zelfs dan Kerst. Al in de derde eeuw vierden christenen in het Oosten op 6 januari de geboorte én de doop van Jezus als één feest. Pas toen in de vierde eeuw 25 december als aparte kerstdatum werd ingevoerd, verschoof het accent van 6 januari naar de openbaring aan de wijzen (in het Westen) of de doop (in het Oosten). Epifanie en Kerst zijn daarom twee zijden van dezelfde medaille: Kerst viert dat God mens werd, Epifanie viert dat dit voor alle volken geldt.
Het bijbelverhaal: de wijzen uit het Oosten (Mattheüs 2:1-12)
Het verhaal van de wijzen uit het Oosten wordt uitsluitend verteld door de evangelist Mattheüs. Hieronder het bijbelverhaal in zijn belangrijkste momenten.
De komst naar Jeruzalem
"Toen nu Jezus geboren was in Bethlehem, in Judea, in de dagen van koning Herodes, zie, wijzen uit het Oosten kwamen in Jeruzalem aan" (Mattheüs 2:1). De wijzen — geleerde sterrenkundigen uit het verre Oosten, waarschijnlijk Perzië of Babylonië — hadden een bijzondere ster waargenomen en begrepen dat deze de geboorte van een grote Koning aankondigde. Zij reisden honderden kilometers door de woestijn naar Jeruzalem, de hoofdstad van Judea, om deze Koning te zoeken. Hun vraag was zo direct als onschuldig: "Waar is de pasgeboren Koning van de Joden?" (Mattheüs 2:2). Het is veelzeggend dat buitenlanders uit verre landen het Kind kwamen zoeken, terwijl de leiders in Jeruzalem niet eens wisten dat Hij geboren was.
Herodes en de schriftgeleerden
Koning Herodes — door Rome aangesteld als "koning der Joden" — was verontrust toen hij hoorde van een pasgeboren rivaal. Hij riep de overpriesters en schriftgeleerden bijeen en vroeg waar de Christus geboren zou worden. Zij antwoordden op basis van de profetie van Micha: "En u, Bethlehem, land van Juda, bent zeker niet de minste onder de vorsten van Juda, want uit u zal de Leidsman voortkomen Die Mijn volk Israël weiden zal" (Mattheüs 2:6, vgl. Micha 5:1). De ironie is schrijnend: de schriftgeleerden kenden de profetieën, maar gingen niet zelf op zoek. Zij hadden de kennis maar niet het verlangen. De wijzen hadden het verlangen en vonden de weg.
De ster en de aanbidding
Herodes stuurde de wijzen naar Bethlehem met het verzoek hem te laten weten waar het Kind was — zogenaamd om het ook te aanbidden, maar in werkelijkheid om het te doden. "En zie, de ster die zij in het Oosten gezien hadden, ging hun voor, totdat hij boven de plaats waar het Kind was, bleef staan. Toen zij de ster zagen, verheugden zij zich met zeer grote vreugde" (Mattheüs 2:9-10). De wijzen vonden het Kind bij Maria in een huis. Zij vielen neer, aanbaden Hem en openden hun schatkisten. Ze brachten drie geschenken: goud, wierook en mirre — elk met een diepere symbolische betekenis. In een droom gewaarschuwd, keerden zij via een andere route terug naar hun land, buiten het bereik van Herodes.
Lees Mattheüs 2De drie geschenken: goud, wierook en mirre
De drie geschenken van de wijzen zijn niet willekeurig gekozen. Al vroeg in de kerkgeschiedenis werden zij geïnterpreteerd als symbolen die het volledige evangelie samenvatten: Jezus is Koning, Priester, God en het Lam dat geofferd wordt.
Goud — Koningschap
Goud was in de oudheid het geschenk bij uitstek voor koningen. Door goud aan te bieden erkenden de wijzen Jezus als de Koning der koningen. Het goud verwijst naar Zijn koninklijke waardigheid en heerschappij. In het Oude Testament wordt de komende Messias herhaaldelijk beschreven als een Koning die over alle volken zal regeren (Psalm 2:6, Jesaja 9:6, Daniël 7:14). De wijzen, heidenvolken uit het Oosten, erkenden in dit Kind wat zelfs de meeste leiders in Jeruzalem niet zagen.
Wierook — Priesterschap en godheid
Wierook werd in de joodse tempeldienst dagelijks geofferd op het reukofferaltaar (Exodus 30:34-38). Het opstijgen van de wierookgeur symboliseerde de gebeden die opstijgen naar God. Door wierook aan te bieden erkenden de wijzen dat dit Kind niet alleen een aardse Koning was, maar ook goddelijk — een Priester die de verbinding tussen God en mensen zou herstellen. De brief aan de Hebreeën beschrijft Jezus later als de "grote Hogepriester" (Hebreeën 4:14) die met Zijn eigen bloed het hemelse heiligdom inging.
Mirre — Lijden en dood
Mirre was een kostbare specerij die werd gebruikt bij de balseming van doden en bij het bereiden van zalfolie. Als geschenk voor een pasgeboren Kind is mirre ongewoon en onheilspellend: het wijst vooruit naar het lijden en sterven van Jezus. Bij de kruisiging werd Jezus wijn vermengd met mirre aangeboden (Markus 15:23), en Nicodemus bracht een mengsel van mirre en aloë mee om Zijn lichaam te balsemen (Johannes 19:39). De mirre van de wijzen is zo een stille profetie: dit Kind wordt geboren om te sterven — als offer voor de zonden van de wereld.
Samengevat:de drie geschenken vertellen het hele evangelie in drie symbolen. Goud voor de Koning, wierook voor de Priester en God, mirre voor het Lam dat sterven zal. De wijzen uit het Oosten legden zo — bewust of onbewust — het volledige verhaal van Jezus' leven aan Zijn voeten.
Waren het koningen? Hoeveel waren het?
Bijbelse feiten versus traditie
Het beeld van drie koningen op kamelen die een ster volgen is wereldwijd herkenbaar, maar het bevat meer traditie dan Bijbel. Laten we de feiten naast de overlevering leggen.
Geen koningen. Mattheüs noemt hen magoi(μάγοι) — een term die verwijst naar geleerden, astronomen of priesterwetenschappers in het Perzische en Babylonische rijk. De magoi waren een gerespecteerde kaste die de sterrenhemel bestudeerde en politieke leiders adviseerde op basis van hemelverschijnselen. De associatie met koningen ontstond pas in de tweede en derde eeuw, onder invloed van oudtestamentische teksten als Psalm 72:10-11 en Jesaja 60:3 die spreken over koningen die de Messias geschenken brengen. De kerkvader Tertullianus (circa 160-220 n.Chr.) was een van de eersten die hen "koningen" noemde.
Niet per se drie. De Bijbel vermeldt het aantal niet. Het getal drie is afgeleid uit de drie geschenken. In de Syrische traditie sprak men van twaalf wijzen, in de Armeense van zelfs vijftien. De westerse traditie koos voor drie, en in de zesde eeuw kregen zij namen: Caspar (jong, baardloos), Melchior (oud, grijsaard) en Balthasar (donker, met baard). Vanaf de middeleeuwen werden zij vaak afgebeeld als vertegenwoordigers van drie continenten (Europa, Azië en Afrika) en drie levensfasen, waarmee de universaliteit van het evangelie werd uitgedrukt.
Niet op de geboortenacht.De populaire kerststal toont de wijzen samen met de herders bij de kribbe, maar Mattheüs beschrijft een ander moment. De wijzen vonden Jezus in een "huis" (oikia), niet in een stal. Herodes liet alle jongens tot twee jaar doden "overeenkomstig de tijd die hij van de wijzen nauwkeurig had vernomen" (Mattheüs 2:16), wat impliceert dat de wijzen hun reis maanden of zelfs tot twee jaar na de geboorte voltooiden.
De ster van Bethlehem
De ster van Bethlehem is een van de meest besproken en onderzochte verschijnselen uit de Bijbel. Astronomen, theologen en historici hebben eeuwenlang geprobeerd te verklaren wat de wijzen aan de hemel zagen. Mattheüs beschrijft een ster die opkwam in het Oosten, de wijzen naar Jeruzalem leidde, en vervolgens "ging hun voor, totdat hij boven de plaats waar het Kind was, bleef staan" (Mattheüs 2:9). Dit gedrag — bewegen, stoppen, een specifieke locatie aanwijzen — is ongewoon voor een gewoon astronomisch verschijnsel.
Natuurlijke verklaringen
De meest genoemde astronomische verklaring is de conjunctie van Jupiter en Saturnus in het sterrenbeeld Vissen in 7-6 v.Chr. Jupiter werd in de oudheid geassocieerd met koningschap en Saturnus met het joodse volk; de samenstand in Vissen (geassocieerd met het einde der tijden) zou voor oosterse astronomen een krachtig teken zijn geweest. De astronoom Johannes Kepler wees al in 1614 op deze mogelijkheid. Andere voorstellen zijn een komeet (Chinese annalen vermelden een komeet in 5 v.Chr.), een nova of supernova(Koreaanse en Chinese bronnen noteren een "nieuwe ster" in 5 v.Chr.) of een combinatie van verschijnselen.
Bovennatuurlijke verklaring
Veel theologen benadrukken dat geen enkel natuurlijk verschijnsel volledig past bij Mattheüs' beschrijving. Een ster die "voorgaat", "stilstaat" en een specifiek huis aanwijst, gedraagt zich niet als een planeet, komeet of nova. De kerkvader Chrysostomos (vierde eeuw) betoogde al dat het geen gewone ster kon zijn, maar een goddelijke kracht die de gedaante van een ster aannam. In deze visie was de ster een bovennatuurlijk teken — Gods manier om de wijzen persoonlijk naar Zijn Zoon te leiden, zoals de vuurkolom Israël door de woestijn leidde (Exodus 13:21).
Wat de ster precies was, blijft een mysterie. Maar de boodschap is helder: God gebruikte de taal die de wijzen begrepen — de sterrenhemel — om hen naar de belangrijkste ontmoeting van hun leven te leiden. De profetie van Bileam resoneert hier: "Er zal een ster uit Jakob voortkomen, er zal een scepter uit Israël opkomen" (Numeri 24:17).
Epifanie: de verschijning van Christus aan de heidenen
Het theologische hart van Driekoningen is de epifanie: de openbaring van Jezus Christus aan de niet-joodse volken. In het verhaal van Mattheüs zijn de wijzen uit het Oosten de eerste heidenen (niet-Joden) die het Kind Jezus herkennen en aanbidden. Dit is geen toeval maar een rode draad door de hele Bijbel: Gods verlossingsplan was vanaf het begin bedoeld voor alle volken, niet alleen voor Israël.
Al in het verbond met Abraham beloofde God: "In u zullen alle geslachten van de aardbodem gezegend worden" (Genesis 12:3). De profeet Jesaja schreef: "Heidenvolken zullen naar uw licht gaan en koningen naar de glans van uw dageraad" (Jesaja 60:3). Simeon, de oude man in de tempel die het kind Jezus in zijn armen nam, noemde Hem "een licht tot openbaring voor de heidenen" (Lukas 2:32). En Paulus zou later schrijven dat in Christus "de scheidsmuur" tussen Jood en heiden is afgebroken (Efeze 2:14).
De wijzen uit het Oosten zijn zo de eersteling van een onafzienbare stroom: miljoenen mensen uit alle volken, talen en culturen die door de eeuwen heen het Kind van Bethlehem hebben erkend als hun Koning. Driekoningen is daarom bij uitstek het feest van de universaliteit van het evangelie. Het herinnert ons eraan dat Jezus niet kwam voor één volk of één cultuur, maar voor de hele wereld.
Tradities in Nederland, België en wereldwijd
Driekoningen wordt over de hele wereld gevierd met uiteenlopende tradities die het bijbelverhaal tot leven brengen. Van sterresingers in Limburg tot koningentaart in Parijs en de Befana in Rome — elk land geeft zijn eigen kleur aan dit oeroude feest.
Driekoningenzingen en sterresingers
(Nederland)In delen van Nederland, vooral in Limburg, Brabant en Gelderland, is het driekoningenzingen een levende traditie. Op de avond van 5 januari of de dag van 6 januari trekken groepjes kinderen en volwassenen verkleed als de drie koningen door de straten. Zij dragen een ster op een stok, zingen driekoningenliederen en gaan van deur tot deur. In ruil voor hun gezang ontvangen ze snoep, fruit of een kleine vergoeding. In Limburg staat deze traditie ook bekend als "Sterresingers". De oorsprong gaat terug tot de middeleeuwen, toen het driekoningenfeest in de Lage Landen een van de belangrijkste feestdagen van het jaar was.
Driekoningentaart en driekoningenzingen
(België (Vlaanderen))In Vlaanderen is Driekoningen nauw verbonden met de driekoningentaart: een ronde taart met een boon of figuurtje erin verwerkt. Wie het figuurtje vindt, wordt koning of koningin van de avond en draagt een papieren kroon. Net als in Zuid-Nederland trekken kinderen als "sterresingers" door de straten. In sommige Vlaamse dorpen wordt een driekoningenoptocht georganiseerd, compleet met kamelen en kostumen. Het feest markeert het officiële einde van de kerstperiode.
Sternsinger en zegening van het huis
(Duitsland)In Duitsland is het "Sternsingen" een van de grootste georganiseerde acties van kinderen ter wereld. Verkleed als Caspar, Melchior en Balthasar bezoeken kinderen huizen, zingen liederen en schrijven met gewijde krijt de letters C+M+B (Christus Mansionem Benedicat — "Christus zegene dit huis") op de deurpost, gevolgd door het jaarcijfer. De actie wordt gecoördineerd door het Kindermissionswerk en bracht in 2024 ruim 47 miljoen euro op voor kinderprojecten wereldwijd.
Cabalgata de Reyes — de optocht van de koningen
(Spanje)In Spanje is Driekoningen (Día de Reyes) belangrijker dan Kerstmis voor het geven van geschenken. Op de avond van 5 januari trekt in vrijwel elke Spaanse stad een spectaculaire optocht door de straten: de Cabalgata de Reyes Magos. De drie koningen rijden op kamelen of praalwagens en gooien snoep naar het publiek. Kinderen zetten hun schoenen uit met hooi of wortel voor de kamelen, en vinden de volgende ochtend geschenken. Op 6 januari eet men de Roscón de Reyes, een kroonvormig brood met gekonfijt fruit.
Galette des Rois — de koningentaart
(Frankrijk)De Franse Galette des Rois is een ronde taart van bladerdeeg gevuld met amandelspijs (frangipane). Er zit een klein porseleinen figuurtje (fève) in verborgen. De jongste van het gezelschap kruipt onder de tafel en bepaalt wie welk stuk krijgt — zo is de verdeling eerlijk. Wie de fève vindt, wordt koning of koningin van de dag en draagt een gouden papieren kroon. De traditie gaat terug tot de middeleeuwen en wordt in heel Frankrijk van begin januari tot eind januari gevierd.
Befana — de goede heks
(Italië)In Italië brengt niet de Kerstman, maar de Befana geschenken op de nacht van 5 op 6 januari. Volgens de legende werd Befana uitgenodigd door de wijzen om mee te gaan naar het Kind Jezus, maar zij weigerde omdat ze het te druk had. Later had ze spijt en zwerft ze sindsdien door Italië, zoekend naar het Christuskind. Onderweg vult ze de schoenen of kousen van brave kinderen met snoep en die van stoute kinderen met kool. De Befana is een geliefd figuur in de Italiaanse cultuur.
Timkat — het doopfeest
(Ethiopië)De Ethiopisch-Orthodoxe Kerk viert Epifanie op 19 januari (vanwege de Juliaanse kalender) onder de naam Timkat. Het is een van de belangrijkste feestdagen in Ethiopië en herdenkt de doop van Jezus in de Jordaan. Tijdens Timkat worden replica's van de Ark des Verbonds (tabot) in processie door de straten gedragen naar een waterbron, waar de gelovigen hun doopbeloften hernieuwen. Het is een kleurrijk en diep religieus feest met witte gewaden, gezang en dans.
Protestantse en katholieke visie op Driekoningen
Rooms-katholieke traditie
In de rooms-katholieke kerk is Epifanie een van de oudste en belangrijkste feesten van het kerkelijk jaar. Op 6 januari (of de dichtstbijzijnde zondag) wordt in de eucharistieviering Mattheüs 2:1-12 gelezen. Het feest heeft een eigen vigilie en octaaf. De liturgische kleur is wit, het symbool van vreugde en feest. In veel parochies worden de beelden van de drie koningen op deze dag bij de kerststal geplaatst. De Kerk beschouwt Epifanie als de openbaring van Christus aan de volken: het moment waarop duidelijk wordt dat Jezus niet alleen voor Israël kwam, maar voor de hele wereld. In de Dom van Keulen worden de vermeende relieken van de drie koningen bewaard — het beroemde Driekoningenschrijn, een van de belangrijkste pelgrimsoorden van Europa sinds de twaalfde eeuw.
Protestantse traditie
In de protestantse kerken wordt Driekoningen minder nadrukkelijk gevierd als apart feest. De meeste protestantse gemeenten kennen geen liturgische viering op 6 januari, maar behandelen het verhaal van de wijzen in de kerstperiode — vaak op de eerste of tweede zondag na Kerst. De lutherse traditie kent wel het Epifanietijdperk: de zondagen na Driekoningen vormen een liturgische periode die loopt tot de vastentijd. In de gereformeerde traditie ligt de nadruk op het bijbelse verhaal zelf, zonder de latere tradities van namen, relikwieën of koningstitels. Het theologische kernthema — Christus wordt geopenbaard aan de heidenen — wordt in alle protestantse tradities erkend als fundamenteel voor het verstaan van het evangelie. Calvijn schreef over de wijzen dat God door hun komst liet zien "dat Zijn genade niet opgesloten is binnen de grenzen van het joodse land, maar zich uitstrekt tot de hele wereld."
Oosters-orthodoxe traditie
De oosters-orthodoxe kerken vieren op 6 januari (of 19 januari volgens de Juliaanse kalender) primair de Theofanie: de doop van Jezus in de Jordaan. Hierbij wordt de drie-eenheid geopenbaard — de Vader spreekt vanuit de hemel, de Zoon wordt gedoopt, en de Heilige Geest daalt neer als een duif. De Griekse, Russische en andere orthodoxe kerken kennen op Theofanie de traditie van de "Grote Waterwijding": de priester werpt een kruis in open water (een rivier, zee of meer) en gelovigen duiken erin om het te bergen. Dit symboliseert de vernieuwing door de doop.
Bijbelteksten over de wijzen en de geboorte van Jezus
Van de profetie van Bileam over de ster uit Jakob tot het evangelieverslag van Mattheüs — de Bijbel bevat een rijke lijn van teksten die verwijzen naar de komst van de wijzen en de openbaring van Christus aan de volken.
“Toen nu Jezus geboren was in Bethlehem, in Judea, in de dagen van koning Herodes, zie, wijzen uit het Oosten kwamen in Jeruzalem aan, en zeiden: Waar is de pasgeboren Koning van de Joden? Want wij hebben Zijn ster in het Oosten gezien en zijn gekomen om Hem te aanbidden.”
“En zie, de ster die zij in het Oosten gezien hadden, ging hun voor, totdat hij boven de plaats waar het Kind was, bleef staan. Toen zij de ster zagen, verheugden zij zich met zeer grote vreugde. En toen zij in het huis gekomen waren, vonden zij het Kind met Maria, Zijn moeder, en zij vielen neer en aanbaden Het, en zij openden hun schatkisten en brachten Hem geschenken: goud en wierook en mirre.”
“En nadat zij door een goddelijke openbaring in een droom gewaarschuwd waren om niet terug te keren naar Herodes, vertrokken zij langs een andere weg naar hun land.”
“De koningen van Tarsis en de eilanden zullen schatting brengen; de koningen van Scheba en Seba zullen geschenken aanvoeren. Ja, alle koningen zullen zich voor Hem neerbuigen, alle heidenvolken zullen Hem dienen.”
“En heidenvolken zullen naar uw licht gaan en koningen naar de glans van uw dageraad.”
“Een menigte kamelen zal u bedekken, de dromedarissen van Midian en Efa. Zij allen uit Scheba zullen komen. Goud en wierook zullen zij aandragen, zij zullen de loffelijke daden van de HEERE boodschappen.”
“Ik zal Hem zien, maar niet nu; ik zal Hem aanschouwen, maar niet van nabij. Er zal een ster uit Jakob voortkomen, er zal een scepter uit Israël opkomen.”
Wist u dat?
Epifanie is ouder dan Kerst
Al in de derde eeuw vierden christenen in het Oosten op 6 januari de geboorte én de doop van Jezus als één feest. Pas in de vierde eeuw werd 25 december als aparte kerstdatum ingevoerd. Epifanie is daarmee een van de oudste christelijke feestdagen — ouder dan Kerst zelf.
De relieken in de Dom van Keulen
Volgens de traditie liggen de overblijfselen van de drie wijzen in het beroemde Driekoningenschrijn in de Dom van Keulen, Duitsland. Het vergulde reliekschrijn dateert uit de twaalfde eeuw en trok in de middeleeuwen miljoenen pelgrims. De bouw van de gotische Dom werd mede gefinancierd door deze pelgrimsstroom.
In Spanje is 6 januari belangrijker dan 25 december
In Spanje en veel Latijns-Amerikaanse landen is Driekoningen (Día de Reyes) de belangrijkste dag voor het geven van geschenken — niet Kerst. Kinderen schrijven brieven aan de drie koningen in plaats van aan de Kerstman, en de avondoptocht op 5 januari is een nationaal evenement dat miljoenen mensen op de been brengt.
De profetie van Bileam over de ster
De oudste profetie over de "ster van Bethlehem" komt van Bileam, een niet-joodse profeet uit Mesopotamië: "Er zal een ster uit Jakob voortkomen, er zal een scepter uit Israël opkomen" (Numeri 24:17). Het is opmerkelijk dat deze profetie uitgesproken werd door een buitenlander — net als de wijzen buitenlanders waren die de ster als eersten herkenden.
Driekoningen en de afsluiting van de Kersttijd
Het Nederlandse gezegde "Na Driekoningen is het Kerst voorbij" weerspiegelt een eeuwenoude gewoonte. In de middeleeuwen duurde het kerstfeest twaalf volle dagen — van 25 december tot en met 5 januari. De twaalfde nacht (Twelfth Night) was een groot feest, en de volgende dag — 6 januari, Driekoningen — markeerde het officiële einde. In Engeland inspireerde Shakespeare zijn toneelstuk Twelfth Night (1601) op dit feest van de twaalfde nacht.
Veelgestelde vragen over Driekoningen
Antwoorden op de meest gestelde vragen over Driekoningen, de wijzen uit het Oosten, Epifanie en de tradities rond 6 januari.
Wanneer is Driekoningen 2027?
Driekoningen valt elk jaar op 6 januari. In 2027 is dat een woensdag. In Nederland is Driekoningen geen officiële feestdag, maar in België (waar het ook Epifanie wordt genoemd), Spanje, Italië, Oostenrijk en delen van Duitsland is 6 januari wel een vrije dag. De avond ervoor, 5 januari, wordt "Driekoningenavond" genoemd en is in veel landen het moment waarop kinderen gaan zingen en geschenken worden uitgewisseld.
Wat is het verschil tussen Driekoningen en Epifanie?
Driekoningen en Epifanie verwijzen naar hetzelfde feest op 6 januari, maar leggen verschillende accenten. "Driekoningen" (ook wel Driekoningenfeest) richt zich op het verhaal van de wijzen uit het Oosten die het Kind Jezus bezochten. "Epifanie" (van het Griekse epiphaneia, "verschijning") benadrukt het theologische thema: de verschijning of openbaring van Christus aan de heidenen — de niet-joodse volken. In de westerse kerk (rooms-katholiek en protestants) staat het bezoek van de wijzen centraal. In de oosters-orthodoxe kerken viert men op Epifanie vooral de doop van Jezus in de Jordaan als het moment waarop Hij openbaar werd geopenbaard als Gods Zoon.
Waren de wijzen echt koningen?
Nee, de Bijbel noemt hen geen koningen. Mattheüs 2:1 gebruikt het Griekse woord "magoi" (μάγοι), dat verwijst naar geleerden, sterrenkundigen of priesterwetenschappers uit het Perzische of Babylonische rijk. De traditie om hen als koningen af te beelden ontstond pas eeuwen later, waarschijnlijk onder invloed van oudtestamentische teksten als Psalm 72:10-11 ("de koningen van Tarsis en de eilanden zullen schatting brengen") en Jesaja 60:3 ("heidenvolken zullen naar uw licht gaan en koningen naar de glans van uw dageraad"). De kerkvader Tertullianus (rond 200 na Christus) was een van de eersten die de wijzen als koningen beschreef.
Hoeveel wijzen waren er?
De Bijbel vermeldt niet hoeveel wijzen er waren. Het aantal "drie" is afgeleid uit de drie geschenken: goud, wierook en mirre. In de vroege kerk varieerden de schattingen: sommige tradities spraken van twee, andere van vier, acht of zelfs twaalf wijzen. In de zesde eeuw werden in de westerse traditie drie namen vastgelegd: Caspar (of Gaspar), Melchior en Balthasar. Historisch gezien reisden karavanen uit het Oosten doorgaans in grotere groepen vanwege de gevaarlijke reis, dus het gezelschap van de wijzen kan aanzienlijk groter zijn geweest.
Waar kwamen de wijzen vandaan?
De Bijbel zegt alleen dat zij "uit het Oosten" kwamen (Mattheüs 2:1). Historici wijzen op verschillende mogelijkheden. De meest genoemde herkomst is Perzië (het huidige Iran), waar een kaste van "magoi" bestond — geleerde priesters die de sterren bestudeerden. Andere onderzoekers wijzen op Babylonië (het huidige Irak), waar een sterke astronomische traditie bestond en waar na de Babylonische ballingschap een grote joodse gemeenschap leefde die Messiaanse verwachtingen kende. Een derde mogelijkheid is Arabië, gezien de geschenken (wierook en mirre kwamen uit Zuid-Arabië) en de profetie van Jesaja 60:6 over "Scheba" (een koninkrijk in het huidige Jemen).
Wat was de ster van Bethlehem?
De ster van Bethlehem is een van de meest besproken verschijnselen uit de Bijbel. Er zijn verschillende verklaringen voorgesteld. Astronomen hebben gewezen op een conjunctie (samenstand) van Jupiter en Saturnus in het sterrenbeeld Vissen in 7-6 v.Chr., een verschijnsel dat voor oosterse sterrenkundigen grote betekenis had. Anderen wijzen op een komeet (de Chinese annalen vermelden een komeet in 5 v.Chr.) of een nova/supernova. Sommige theologen benadrukken dat het een bovennatuurlijk verschijnsel was: de ster bewoog, bleef stilstaan boven een specifiek huis (Mattheüs 2:9) en was kennelijk alleen door de wijzen opgemerkt. De Bijbel geeft geen natuurwetenschappelijke verklaring, maar benadrukt dat God de wijzen naar het Kind leidde.
Wanneer arriveerden de wijzen bij Jezus?
In tegenstelling tot wat de kerststal suggereert, arriveerden de wijzen waarschijnlijk niet op de geboortenacht. Mattheüs 2:11 vermeldt dat zij het Kind vonden in een "huis" (oikia), niet in een stal. Bovendien liet Herodes alle jongens van twee jaar en jonger in Bethlehem doden (Mattheüs 2:16), "overeenkomstig de tijd die hij van de wijzen nauwkeurig had vernomen" — wat erop wijst dat de wijzen hun reis maanden of zelfs tot twee jaar na de geboorte voltooiden. Het bezoek van de wijzen vond dus waarschijnlijk geruime tijd na de geboortenacht plaats, toen het gezin al in een huis in Bethlehem woonde.
Waarom vluchtte het gezin naar Egypte?
Na het vertrek van de wijzen verscheen een engel aan Jozef in een droom met de waarschuwing: "Sta op, neem het Kind en Zijn moeder mee en vlucht naar Egypte, en blijf daar totdat ik het u zal zeggen, want Herodes zal het Kind zoeken om Het om te brengen" (Mattheüs 2:13). Jozef gehoorzaamde onmiddellijk en vertrok die nacht nog. De vlucht naar Egypte vervulde de profetie uit Hosea 11:1: "Uit Egypte heb Ik Mijn Zoon geroepen." Na de dood van Herodes keerden zij terug en vestigden zich in Nazareth.
Wat is driekoningenbrood?
Driekoningenbrood (ook koningentaart, galette des rois of roscón de reyes) is een traditioneel gebak dat op of rond 6 januari gegeten wordt. De vorm en het recept variëren per land. In Frankrijk is de galette des rois een ronde taart van bladerdeeg met amandelspijs; in Spanje is de roscón de reyes een kroonvormig brood met gekonfijt fruit. Kenmerkend is dat er een klein figuurtje (fève) of boon in het gebak verborgen zit. Wie het vindt, wordt "koning" of "koningin" van de dag en draagt een papieren kroon. De traditie symboliseert het zoeken en vinden van het Kind Jezus.
Vieren protestanten Driekoningen?
In de protestantse traditie heeft Driekoningen minder liturgische nadruk dan in de rooms-katholieke en de orthodoxe kerken. De meeste protestantse kerken hebben geen apart feest op 6 januari, maar behandelen het verhaal van de wijzen wel in de kerstperiode, vaak op de eerste of tweede zondag na Kerst. Het thema van Epifanie — dat Christus werd geopenbaard aan alle volken, niet alleen aan Israël — is ook voor protestanten theologisch belangrijk. In de lutherse traditie kent men het Epifanietijdperk (de zondagen na Driekoningen) wel als liturgische periode.
Wat betekent C+M+B op de deurpost?
In Duitsland, Oostenrijk en delen van België schrijven de sterresingers met krijt de letters C+M+B op de deurpost van de huizen die zij bezoeken, samen met het jaarcijfer (bijv. 20*C+M+B*27). De letters staan voor "Christus Mansionem Benedicat" — Latijn voor "Christus zegene dit huis." In de volkstraditie werden de letters ook geassocieerd met de namen Caspar, Melchior en Balthasar, hoewel dat historisch niet de oorspronkelijke betekenis is. De zegeninscriptie blijft het hele jaar op de deur staan als symbool van bescherming en zegen.
Markeert Driekoningen het einde van de kerstperiode?
In veel landen en kerkelijke tradities wordt Driekoningen (6 januari) beschouwd als het officiële einde van de kerstperiode. In Nederland en België wordt traditioneel op of kort na Driekoningen de kerstboom afgetuigd en de kerststal opgeruimd. Liturgisch duurt het kersttijdperk in de rooms-katholieke kerk tot het Feest van de Doop des Heren, dat op de zondag na Epifanie valt. In de Anglicaanse traditie loopt het kersttijdperk van 25 december tot 5 januari (Twelfth Night), en begint op 6 januari het Epifanietijdperk. Het gezegde "Na Driekoningen is het Kerst voorbij" weerspiegelt deze overgang.
Vragen over Driekoningen of de wijzen uit het Oosten?
Stel uw vragen aan de BijbelAssistent en krijg direct antwoord met bijbelverwijzingen.
Verdiep u verder
Ontdek meer over de bijbelse achtergrond van Driekoningen, de personen uit het kerstverhaal en verwante onderwerpen in de Bijbel.
Kerst
Het kerstverhaal, de betekenis van Kerstmis en bijbelteksten.
Advent
De vier weken van voorbereiding op het kerstfeest.
Bijbeluitleg Mattheüs 2
Vers-voor-vers uitleg bij het verhaal van de wijzen uit het Oosten.
Jezus Christus
Het leven, de leer en het werk van Gods Zoon.
Maria, de moeder van Jezus
Het geloof en de overgave van de moeder van de Messias.
Mattheüs 2
De wijzen, de ster, Herodes en de vlucht naar Egypte.
Verlossing in de Bijbel
Wat zegt de Bijbel over verlossing en verzoening door Christus?
Pasen
Van kribbe naar kruis — de opstanding van Jezus Christus.
Dagelijkse overdenking
Bezinning en bemoediging voor elke dag vanuit de Bijbel.
Meer over het kerstverhaal
Kerst
De geboorte van Jezus Christus, het kerstverhaal en de betekenis van Kerstmis.
Advent
Wat is advent? De vier adventskaarsen, lezingen en voorbereiding op Kerst.
Mattheüs 2
De wijzen uit het Oosten, de ster en de vlucht naar Egypte.
Jesaja 60
De profetie over volken die naar het licht komen en koningen die geschenken brengen.
Numeri 24
De profetie van Bileam: "Er zal een ster uit Jakob voortkomen."
Pasen
Van kribbe naar kruis — de opstanding van Jezus Christus.