De geboorte van Jezus

De belofte door de eeuwen heen

De geboorte van Jezus staat niet op zichzelf: zij is de vervulling van beloften die eeuwen eerder werden gedaan. Al in Genesis 3:15 beloofde God dat het nageslacht van de vrouw de kop van de slang zou vermorzelen. Aan Abraham beloofde God dat in zijn nageslacht alle volken gezegend zouden worden. De profeet Jesaja voorzegde: "Ziet, een maagd zal zwanger worden, en zij zal een Zoon baren, en Zijn naam IMMANUËL heten" (Jesaja 7:14). Immanuël betekent: God met ons.

De profeet Micha noemde zelfs de geboorteplaats: "En gij, Bethlehem Efratha! zijt gij klein om te wezen onder de duizenden van Juda? Uit u zal Mij voortkomen, Die een Heerser zal zijn in Israël, en Wiens uitgangen zijn van ouds, van de dagen der eeuwigheid" (Micha 5:1). Eeuwenlang wachtte het volk Israël op deze beloofde Verlosser: de Messias, de Gezalfde.

Toen de volheid des tijds gekomen was (Galaten 4:4), greep God in op de meest onverwachte manier. Niet met een leger, niet met politieke macht, niet in een paleis, maar door een Kind in een voederbak in een klein stadje in een bezet land. De God van het universum kwam ter wereld in de meest nederige omstandigheden denkbaar.

De aankondiging aan Maria

Het verhaal begint met een jonge vrouw in Nazareth, een onbeduidend dorp in Galilea. Maria was ondertrouwd met Jozef, een timmerman uit het huis van David. In die cultuur was een ondertrouw juridisch bindend en kon die alleen door een scheiding ontbonden worden. Dat blijkt ook uit de tekst: de engel noemt Maria al Jozefs vrouw, en Jozef wilde haar verlaten (Mattheüs 1:19-20). Hoe oud Maria was, vermeldt de Bijbel niet.

De engel Gabriël verscheen aan Maria met de woorden: "Wees gegroet, gij begenadigde; de Heere is met u" (Lukas 1:28). Maria was verontrust, maar Gabriël stelde haar gerust: "Vrees niet, Maria, want gij hebt genade bij God gevonden. En zie, gij zult bevrucht worden, en een Zoon baren, en zult Zijn naam heten JEZUS. Deze zal groot zijn, en de Zoon des Allerhoogsten genaamd worden" (Lukas 1:30-32).

Maria’s vraag was praktisch: "Hoe zal dat wezen, dewijl ik geen man bekenne"? (Lukas 1:34) Het antwoord van Gabriël onthulde het wonder: "De Heilige Geest zal over u komen, en de kracht des Allerhoogsten zal u overschaduwen; daarom ook, dat Heilige, Dat uit u geboren zal worden, zal Gods Zoon genaamd worden" (Lukas 1:35). De ontvangenis zou bovennatuurlijk zijn: een daad van God Zelf.

Maria’s antwoord is een van de mooiste geloofsbelijdenissen in de Bijbel: "Zie, de dienstmaagd des Heeren; mij geschiede naar uw woord" (Lukas 1:38). Met deze woorden stemde een jonge vrouw in met een plan dat haar leven voorgoed zou veranderen, inclusief het risico van schande, onbegrip en lijden.

Jozef en het dilemma van geloof

Mattheüs vertelt het verhaal vanuit het perspectief van Jozef. Toen hij ontdekte dat Maria zwanger was, stond hij voor een moeilijke keuze. Als rechtvaardige man wilde hij de wet naleven, maar hij wilde Maria niet openlijk te schande maken. Hij besloot haar in stilte te verlaten.

Maar een engel verscheen aan Jozef in een droom: "Jozef, gij zone Davids! wees niet bevreesd Maria, uw vrouw, tot u te nemen; want hetgeen in haar ontvangen is, dat is uit den Heiligen Geest; en zij zal een Zoon baren, en gij zult Zijn naam heten JEZUS; want Hij zal Zijn volk zalig maken van hun zonden" (Mattheüs 1:20-21). De naam Jezus (Jesjoea) betekent: de HEERE redt. Zijn naam zei waarvoor Hij kwam.

Jozef gehoorzaamde. Zonder volledig te begrijpen wat er gebeurde, nam hij Maria tot vrouw en gaf hij het Kind de naam Jezus (Mattheüs 1:24-25). God Zelf sprak tot hem in de droom, en op dat woord handelde Jozef. Zo bracht God het Kind in het huis van David, zoals Hij beloofd had.

De reis naar Bethlehem en de geboorte

In die dagen ging er een bevel uit van keizer Augustus dat de hele wereld beschreven moest worden. Deze inschrijving dwong Jozef, als nakomeling van David, om naar Bethlehem te reizen, de stad van David. God gebruikte het bevel van de machtigste man ter wereld, die er zelf niets van wist, om Zijn belofte door Micha te vervullen.

De reis van Nazareth naar Bethlehem was, afhankelijk van de route, zo’n 110 tot 150 kilometer: een tocht van een aantal dagen voor Maria, die zwanger was (Lukas 2:5). Lukas zegt niet dat Maria beviel op de avond van aankomst, maar dat het gebeurde "als zij daar waren, dat de dagen vervuld werden, dat zij baren zoude" (Lukas 2:6). Waar het Kind precies geboren werd, in een stal, een grot of het benedendeel van een huis waar de dieren stonden, zegt de tekst niet. Zij noemt alleen de kribbe.

"En zij baarde haar eerstgeboren Zoon, en wond Hem in doeken, en legde Hem neder in de kribbe, omdat voor henlieden geen plaats was in de herberg" (Lukas 2:7). De eenvoud van deze woorden verhult de diepte van wat hier gebeurt: de Schepper van het universum werd geboren in de meest nederige omstandigheden. Geen paleis, geen koninklijke wieg, maar een voederbak voor dieren. Paulus zegt het zo: Hij is om uwentwil arm geworden, terwijl Hij rijk was, opdat u door Zijn armoede rijk zou worden (2 Korinthe 8:9).

De herders in het veld

De eerste mensen die het nieuws hoorden, waren herders die in het veld de nachtwacht hielden over hun kudde. Latere rabbijnse geschriften rekenen herders bij de mensen die niet als getuige mochten optreden (Babylonische Talmoed, Sanhedrin 25b); hoe dat in de tijd van Jezus lag, is onder uitleggers niet zeker. Wel is duidelijk dat God gewone werkers in het veld koos als de eersten die dit nieuws hoorden.

Een engel van de Heere stond bij hen en de heerlijkheid van de Heere omscheen hen. De engel zei: "Vreest niet, want, ziet, ik verkondig u grote blijdschap, die al den volke wezen zal; namelijk dat u heden geboren is de Zaligmaker, welke is Christus, de Heere, in de stad Davids" (Lukas 2:10-11). Drie titels in één zin: Zaligmaker (Redder), Christus (Gezalfde, Messias) en Heere (in het Grieks Kurios, het woord waarmee de Griekse vertaling van het Oude Testament de Naam van God weergeeft).

Het teken was opmerkelijk: "Gij zult het Kindeken vinden in doeken gewonden, en liggende in de kribbe" (Lukas 2:12). Geen gouden kroon, geen koninklijk paleis: een Kind in een voederbak. Dit is Gods manier: Hij keert de verwachtingen van de wereld om en kiest het onaanzienlijke om het machtige te beschamen.

Vervolgens verscheen een menigte van het hemelse heirleger dat God loofde: "Ere zij God in de hoogste hemelen, en vrede op aarde, in de mensen een welbehagen" (Lukas 2:14). De herders gingen met haast naar Bethlehem, vonden het Kind en maakten overal bekend wat hun over dit Kind gezegd was. Maria bewaarde al deze woorden in haar hart, en de herders keerden terug, terwijl zij God verheerlijkten en prezen (Lukas 2:19-20). Meer over dit hoofdstuk leest u in de uitleg van Lukas 2.

De wijzen uit het Oosten

Mattheüs verhaalt over wijzen uit het Oosten die een bijzondere ster hadden gezien en kwamen om de "geboren Koning der Joden" te aanbidden. Deze wijzen waren waarschijnlijk Perzische of Babylonische sterrenkundigen die vertrouwd waren met Joodse messiaanse verwachtingen, mogelijk via de Joodse gemeenschappen die sinds de ballingschap in het Oosten woonden. De Bijbel noemt geen aantal en geen namen, en noemt hen geen koningen.

Koning Herodes reageerde met angst en berekening. Hij informeerde bij de overpriesters en Schriftgeleerden waar de Christus geboren zou worden en stuurde de wijzen naar Bethlehem met het verzoek hem te berichten. Hij zei dat hij het Kind ook wilde aanbidden, maar uit het vervolg blijkt dat hij Het wilde doden (Mattheüs 2:13). De ster ging de wijzen voor tot boven de plaats waar het Kind was. Zij gingen het huis binnen, vielen neer en aanbaden Hem. Zij brachten geschenken: goud, wierook en mirre. Van oudsher zien uitleggers daarin goud voor een koning, wierook voor God en mirre als vooruitwijzing naar Zijn sterven; de tekst zelf legt de gaven niet uit.

Gewaarschuwd in een droom keerden de wijzen langs een andere weg terug. Daarna vluchtte Jozef met Maria en het Kind naar Egypte, om te ontkomen aan Herodes’ kindermoord: het begin van een leven dat getekend zou worden door verwerping en lijden.

Theologische betekenis

De menswording, God Die mens wordt, is het hart van het christelijk geloof. Het is geen mythe over een god die zich vermomt als mens; het is de belijdenis dat de Zoon van God werkelijk en volledig mens werd, zonder op te houden God te zijn.

De geboorte van Jezus verenigt hemel en aarde, God en mens, eeuwigheid en tijd. In dit Kind komen alle beloften van het Oude Testament samen: het nageslacht van de vrouw (Genesis 3:15), de zoon van Abraham (Genesis 22:18), de telg uit het huis van David (2 Samuël 7:12-13), de Immanuël (Jesaja 7:14), de geboren heerser uit Bethlehem (Micha 5:1).

De omstandigheden van de geboorte onthullen Gods karakter. Hij koos niet voor macht maar voor kwetsbaarheid, niet voor een paleis maar voor een kribbe, niet voor de elite maar voor herders en buitenlanders. Zo vernederde de Zoon Zichzelf (Filippenzen 2:7-8). De Heidelbergse Catechismus belijdt dat Hij met Zijn onschuld en volkomen heiligheid onze zonde, waarin wij ontvangen en geboren zijn, voor Gods aangezicht bedekt (vraag en antwoord 36).

Lessen voor vandaag

Het kerstverhaal herinnert ons eraan dat God op de meest onverwachte plaatsen verschijnt. Niet waar wij Hem zoeken (in het machtige, het indrukwekkende, het succesvolle), maar in het kleine, het kwetsbare, het over het hoofd geziene. God kiest nog steeds het geringe om Zijn heerlijkheid te openbaren.

God sprak tot Maria: "Want geen ding zal bij God onmogelijk zijn" (Lukas 1:37). Op dat woord gaf zij zich over: "mij geschiede naar uw woord" (Lukas 1:38). Geloof betekent niet alles begrijpen, maar steunen op wat God zegt, ook wanneer Zijn weg onbegrijpelijk en kostbaar is.

De geboorte van Jezus is ook een boodschap van hoop voor een gebroken wereld. God laat Zijn schepping niet los. Hij kwam Zelf, in eigen Persoon, om te herstellen wat gebroken was. Kerst is niet het einde van het verhaal: het is het begin van Gods reddingswerk dat uitloopt op kruis, opstanding en wederkomst.

Tot slot: de naam Jezus, de HEERE redt, geeft het doel van Zijn komst aan. Hij kwam niet als filosoof, politicus of moraalleraar, maar als Redder. "Hij zal Zijn volk zalig maken van hun zonden" (Mattheüs 1:21). Dit is de kern van Kerst en de kern van het evangelie: God redt, door Zijn Zoon, uit genade, voor ieder die gelooft.