Sint-Maarten — het feest van 11 november

Sint-Maarten is Martinus van Tours, geboren omstreeks het jaar 316 in Savaria, een stad in de Romeinse provincie Pannonië — het huidige Szombathely in Hongarije. Zijn vader was beroepsofficier in het Romeinse leger en noemde zijn zoon naar Mars, de Romeinse god van de oorlog. Het is een naam die achteraf bijna ironisch klinkt: Martinus zou de geschiedenis ingaan als de soldaat die weigerde te vechten.

Wat wij over hem weten komt vooral uit de Vita Martini, het levensverhaal dat Sulpicius Severus nog tijdens Martinus' leven optekende. Zo'n heiligenleven is geen moderne biografie: het mengt herinnering, verering en stichtelijke bedoeling. Historici zijn het erover eens dat Martinus echt heeft bestaan, dat hij soldaat was, monnik werd en van 371 tot zijn dood bisschop van Tours was. Rond die kern hebben latere eeuwen een krans van legenden gevlochten.

Martinus was in twee opzichten bijzonder. Hij was een van de eerste heiligen die niet als martelaar stierf: hij werd niet vereerd omdat hij voor zijn geloof werd gedood, maar omdat hij op een opvallende manier had geleefd. En hij bleef als bisschop leven als monnik — sober, in een cel buiten de stad, in het klooster Marmoutier aan de Loire. Zijn graf in Tours werd een van de drukst bezochte bedevaartsplaatsen van West-Europa, en door heel Europa zijn kerken, dorpen en straten naar hem genoemd. Alleen al in Nederland en Vlaanderen dragen tientallen Sint-Martinuskerken zijn naam.

Als protestantse lezer hoeft u Martinus niet te vereren om hem te waarderen. Zijn verhaal heeft betekenis niet omdat de kerk hem heilig verklaarde, maar omdat het zo herkenbaar en zo concreet een bijbelse opdracht in beeld brengt: geven van wat u zelf nodig hebt, aan iemand die niets heeft.

Het is winter, ergens rond het jaar 337. De jonge Martinus rijdt als soldaat van de keizerlijke ruiterij naar de stadspoort van Amiens, in het noorden van Gallië. Het vriest hard; de kronieken spreken van een uitzonderlijk strenge winter waarin mensen op straat doodvroren. Bij de poort zit een bedelaar, nauwelijks gekleed, die de voorbijgangers om hulp vraagt. Niemand geeft iets.

Martinus heeft niets bij zich dan zijn wapens en zijn militaire mantel. Hij trekt zijn zwaard, snijdt de mantel doormidden en slaat de ene helft om de schouders van de bedelaar. De andere helft houdt hij zelf. Volgens de overlevering lachten omstanders hem uit: daar reed een officier verder in een halve mantel, een belachelijk gezicht.

Dat detail — de halve mantel — is niet alleen dramatisch, het is ook praktisch te verklaren. De mantel van een Romeins soldaat was voor de helft eigendom van het leger. Martinus gaf dus precies weg wat van hemzelf was. Wie het verhaal aan kinderen vertelt, kan daar iets moois mee: hij gaf niet wat hij kon missen, hij gaf de helft van wat hij had, en hij had het zelf koud.

In de nacht die volgde, vertelt Sulpicius Severus, zag Martinus in een droom Christus. Hij droeg de halve mantel en zei tegen de engelen om Hem heen dat Martinus, die nog niet eens gedoopt was, Hem hiermee had gekleed. Kort daarna liet Martinus zich dopen.

Die droom is geen vroom verzinsel dat losstaat van de Schrift. Hij is de letterlijke uitwerking van wat Jezus zegt in Mattheüs 25: "Ik was naakt en u hebt Mij gekleed... voor zover u dit voor een van deze geringste broeders van Mij gedaan hebt, hebt u dat voor Mij gedaan." De bedelaar bij de poort van Amiens was, in de woorden van dat hoofdstuk, Christus in vermomming.

Van de bewaarde halve mantel — in het Latijn cappa — stamt trouwens ons woord "kapel": de ruimte waar het relikwie van de mantel werd bewaard, heette de cappella. En de geestelijke die erover waakte, was de capellanus: de kapelaan.

Martinus stierf op 8 november 397 in Candes, waar hij naartoe was gereisd om een ruzie tussen geestelijken bij te leggen. Zijn lichaam werd over de Loire naar Tours gevaren en daar op 11 november begraven. Niet zijn sterfdag maar zijn begrafenisdag werd zijn gedenkdag in de kerkelijke kalender — en dat is tot op vandaag zo gebleven. De datum is dus vast: 11 november, ieder jaar, ongeacht op welke weekdag het valt.

Dat het feest zo'n stevige plek in de volkscultuur kreeg, heeft ook met de boerenkalender te maken. 11 november was in de middeleeuwen een scharnierdag: het einde van het landbouwjaar. Pachten en lonen werden afgerekend, contracten liepen af, knechten en meiden verhuisden. Het vee dat de winter niet doorkwam werd geslacht, waardoor er even overvloed was op tafel — vandaar de gans en de Sint-Maartensvuren. En het was de laatste dag voor het begin van een vastenperiode van veertig dagen richting Kerst, de zogeheten "Sint-Maartensvasten" of Quadragesima Sancti Martini, voorloper van de latere adventstijd.

Kerkelijke gedenkdag, afrekendag en laatste feestdag voor de vasten vielen zo samen. Dat verklaart waarom Sint-Maarten in Noordwest-Europa uitgroeide tot een echt volksfeest met vuren, eten, optochten en bedelrijmpjes — veel breder dan de herdenking van één bisschop.

In Vlaanderen verschilt Sint-Maarten sterk per streek, en dat verschil is groter dan veel mensen denken. In een aantal gebieden is Sint-Maarten namelijk niet het lampionnenfeest maar hét geschenkenfeest van het jaar: daar is niet Sinterklaas maar Sint-Maarten degene die met een schimmel over de daken rijdt en cadeaus brengt.

Waar Sint-Maarten de geschenken brengt

Dit geldt onder meer in Aalst en omgeving, in delen van de provincie Antwerpen en in delen van Limburg, en in de streek rond Ieper. Kinderen zetten er hun schoen bij de haard of de deur, met een wortel voor het paard, en vinden op de ochtend van 11 november speelgoed, mandarijnen en snoep. Sinterklaas gaat aan deze gezinnen voorbij: 6 december is er gewoon een dag als alle andere. Voor Nederlandse lezers is dat vaak een verrassing, en voor Vlaamse gezinnen die verhuizen soms een klein cultuurverschil aan de keukentafel.

Stoeten, vuren en lampionnen

In Ieper trekt op 11 november een grote Sint-Maartensstoet door de stad, met de heilige te paard en het uitbeelden van de mantelscène. In andere gemeenten worden lampionnentochten georganiseerd, vaak vanuit de school of de parochie, en op het platteland wordt hier en daar nog een Sint-Maartensvuur ontstoken. Ook het zingen langs de deuren komt in Vlaanderen voor, al is dat minder algemeen dan in het noorden van Nederland.

Sint-Maarten en de kerk

Martinus is de patroonheilige van talloze Vlaamse parochies; de Sint-Martinuskerken in onder meer Aalst, Kortrijk en Sint-Martens-Latem herinneren daaraan. In veel parochies is er op of rond 11 november een viering waarin het mantelverhaal klinkt, vaak gekoppeld aan een concrete actie: kleding inzamelen, een collecte voor de voedselbank, iets doen voor mensen zonder woning. Dat is precies de bedoeling van de dag.

In Nederland is Sint-Maarten vooral een kinderfeest in de vroege avond. Zodra het donker is, trekken kinderen met een zelfgemaakte lampion langs de deuren van de buurt. Ze bellen aan, zingen een Sint-Maartenlied en krijgen daarvoor snoep, mandarijnen of een handje pepernoten. Ouders lopen op gepaste afstand mee, met een zaklamp en een tas voor de buit.

De traditie is het sterkst in Groningen, Friesland, Limburg, de stad en provincie Utrecht, de Zaanstreek, Oost-Nederland en delen van Noord-Holland. In andere streken was het feest lang zo goed als verdwenen, maar het wint sinds een jaar of twintig weer terrein — vaak doordat scholen en kinderopvang in de weken vooraf lampionnen laten knutselen van melkpakken, ballonnen met papier-maché of uitgeholde suikerbieten en pompoenen, zoals vroeger.

Achter het snoep zit een oudere werkelijkheid. Langs de deuren gaan was ooit geen spel: het waren arme kinderen die op de dag na de oogstafrekening bij welgestelde huizen om eten zongen, en die daar op die ene dag ook echt iets kregen. Het feest bewaart daarmee, zonder dat de meeste deelnemers het beseffen, de herinnering aan een gemeenschap die één dag per jaar uitdrukkelijk deelde met wie tekortkwam.

Praktisch: in de meeste plaatsen lopen kinderen op 11 november zelf, tussen ongeveer 17.30 en 20.00 uur. In sommige gemeenten is het de avond ervoor, op 10 november, omdat kerkelijke feestdagen van oudsher op de vooravond begonnen. Wilt u meedoen als gever: zet een lichtje bij de deur, dan weten de kinderen dat zij welkom zijn.

Het zijn twee verschillende personen, uit twee verschillende delen van het Romeinse Rijk, met twee verschillende gedenkdagen. Dat zij op elkaar lijken komt doordat beiden bisschop waren en beiden bekendstonden om hun vrijgevigheid — en doordat hun feesten in dezelfde donkere weken van het jaar vallen.

Het opvallendste verschil zit in België. In Nederland en het grootste deel van Vlaanderen is de rolverdeling helder: Sint-Maarten is het lampionnenfeest, Sinterklaas brengt de cadeaus. Maar in Aalst, in delen van Antwerpen en Limburg en rond Ieper is het omgekeerd: daar is Sint-Maarten dé geschenkbrenger en wordt Sinterklaas niet gevierd. Kinderen uit die streken hebben hun pakjesavond dus al bijna vier weken eerder achter de rug.

Er is nog een naamsverwarring die het vermelden waard is. Ook Maarten Luther dankt zijn naam aan Sint-Maarten: hij werd geboren op 10 november 1483 en de dag daarna gedoopt, op de gedenkdag van Martinus van Tours. De reformator die met Reformatiedag wordt herdacht, draagt dus de naam van een middeleeuwse heilige.

Wie in België op 11 november naar buiten kijkt, ziet twee dingen tegelijk: kinderen met lampionnen en volwassenen met klaprozen. Beide horen bij die datum, maar zij hebben niets met elkaar te maken.

Wapenstilstand herdenkt het einde van de Eerste Wereldoorlog. Op 11 november 1918, om elf uur 's ochtends, gingen aan het westelijk front de wapens zwijgen. In België is het een wettelijke feestdag: scholen en veel bedrijven zijn dicht, er zijn plechtigheden bij monumenten, en aan de Menenpoort in Ieper klinkt de Last Post. De klaproos werd het symbool van deze herdenking, naar het gedicht In Flanders Fields. In Nederland is 11 november geen herdenkingsdag en geen vrije dag.

Sint-Maarten is de kerkelijke gedenkdag van Martinus van Tours en gaat terug op zijn begrafenis in het jaar 397 — ruim vijftien eeuwen ouder dus. Dat beide op 11 november vallen is toeval: de wapenstilstand werd nu eenmaal op die dag getekend.

Toch is er één lijn die u aan kinderen kunt uitleggen zonder de twee door elkaar te halen. De soldaat Martinus legde zijn wapens neer omdat hij niet meer wilde vechten. Op dezelfde datum, eeuwen later, legde heel Europa de wapens neer. Dat maakt 11 november in België tot een dag waarop vrede en barmhartigheid dicht bij elkaar liggen — twee verhalen naast elkaar, niet één verhaal door elkaar.

Sint-Maarten staat niet in de Bijbel. Maar het verhaal waarom hij herinnerd wordt, is niets anders dan een uitgevoerd bijbelvers. Wie de dag inhoud wil geven, hoeft daarvoor niets te bedenken: de Schrift levert de duiding zelf aan.

Mattheüs 25 — de Koning in de gedaante van de arme

In Zijn rede over het laatste oordeel scheidt de Zoon des mensen de schapen van de bokken, en het criterium is verrassend concreet: eten voor wie honger heeft, drinken voor wie dorst heeft, onderdak voor de vreemdeling, kleding voor wie naakt is, bezoek voor wie ziek is of gevangenzit. En dan volgt de zin die het hele hoofdstuk draagt: "Voor zover u dit voor een van deze geringste broeders van Mij gedaan hebt, hebt u dat voor Mij gedaan" (Mattheüs 25:40, HSV).

Het opmerkelijke in het verhaal van Martinus is dat hij op het moment zelf niets bijzonders dacht te doen. Hij was nog niet eens gedoopt. Precies zo reageren de rechtvaardigen in Mattheüs 25: "Heere, wanneer hebben wij U hongerig gezien en gevoed?" Barmhartigheid die zichzelf bewondert, is geen barmhartigheid meer — vergelijk Mattheüs 6:3, waar de linkerhand niet mag weten wat de rechterhand doet.

Lukas 3:11 — wie twee jassen heeft

Als de menigte aan Johannes de Doper vraagt wat zij dan moeten doen, antwoordt hij zonder omhaal: "Wie twee stel onderkleren heeft, moet delen met hem die er geen heeft, en wie voedsel heeft, moet ook zo doen" (Lukas 3:11, HSV). Geen grote daden, geen bijzondere roeping — gewoon: kijk in uw kast. Voor kinderen is dit misschien wel het beste Sint-Maartenvers dat er is, omdat het meteen te doen is.

Lukas 10 — de barmhartige Samaritaan

De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan is het antwoord op de vraag "wie is mijn naaste?" De priester en de Leviet lopen langs; de Samaritaan — de buitenstaander — stopt, wordt "met innerlijke ontferming bewogen" en betaalt uit eigen zak. Ook Martinus was de enige die stopte bij een poort waar velen voorbijliepen. De vraag van de gelijkenis is nooit wie er hulp verdient, maar wie er hulp geeft.

Waarom dit voor protestanten geen heiligenverering hoeft te zijn

In de protestantse traditie roepen wij geen heiligen aan; er is één Middelaar tussen God en mensen (1 Timotheüs 2:5). Maar het gedenken van gelovigen die ons zijn voorgegaan, is wel degelijk bijbels — Hebreeën 12:1 spreekt van een "grote wolk van getuigen" die ons omringt en aanmoedigt. Martinus als voorbeeld bekijken, zoals u ook naar Abraham of naar een gelovige grootouder kijkt, is iets anders dan hem vereren. Zie ook onze pagina over Allerheiligen, waar dit onderscheid uitgebreider aan de orde komt.

Sint-Maarten is bij uitstek een feest waar u het verhaal aan kunt vastknopen zonder dat het belerend wordt. Kinderen begrijpen een doormidden gesneden jas onmiddellijk. Acht manieren om er meer van te maken dan snoep alleen: