Witte Donderdag 2027: betekenis van het laatste avondmaal

Op Witte Donderdag gedenken christenen de laatste avond van Jezus met Zijn discipelen, de donderdag voor Pasen. Hij vierde met hen het Pascha, stelde het Heilig Avondmaal in, waste hun de voeten en bad daarna in de hof van Gethsémané. Met Witte Donderdag beginnen de drie dagen die naar Pasen leiden.

Witte Donderdag valt in de Stille Week, de laatste week van de lijdenstijd. De volgende dag, op Goede Vrijdag, wordt Jezus gekruisigd. Wie Witte Donderdag gedenkt, staat stil bij de liefde waarmee Hij die weg is gegaan.

Op de eerste dag van de ongezuurde broden laat Jezus Zijn discipelen het Pascha voorbereiden (Mattheüs 26:17-19). Het Pascha herdenkt de bevrijding van Israël uit Egypte, toen het bloed van het lam aan de deurposten het volk bewaarde. God had gezegd: “En deze dag zal ulieden wezen ter gedachtenis” (Exodus 12:14). Lukas tekent op hoe Jezus naar deze maaltijd uitzag:

“Ik heb grotelijks begeerd, dit pascha met u te eten, eer dat Ik lijde”

Tijdens de maaltijd kondigt Jezus aan dat een van de twaalf Hem zal verraden. Dan neemt Hij het brood, zegent het, breekt het en zegt: “Neemt, eet, dat is Mijn lichaam” (Mattheüs 26:26). Bij de beker zegt Hij:

“Drinkt allen daaruit; Want dat is Mijn bloed, het bloed des Nieuwen Testaments, hetwelk voor velen vergoten wordt, tot vergeving der zonden.”

Zo krijgt het oude Pascha een nieuwe inhoud. Jezus Zelf is het Lam, en Zijn bloed bezegelt het nieuwe verbond. De apostel Paulus geeft de woorden van de instelling door aan de gemeente in Korinthe: “dat de Heere Jezus in den nacht, in welken Hij verraden werd, het brood nam” en zei: “doet dat tot Mijn gedachtenis” (1 Korinthe 11:23-24). Hij voegt eraan toe:

“Want zo dikwijls als gij dit brood zult eten, en dezen drinkbeker zult drinken, zo verkondigt den dood des Heeren, totdat Hij komt.”

Daarom kijkt het avondmaal twee kanten op: terug naar het kruis en vooruit naar de wederkomst. De maaltijd eindigt met een lofzang: “En als zij den lofzang gezongen hadden, gingen zij uit naar den Olijfberg” (Mattheüs 26:30). Meer bijbelteksten bij de viering vindt u op de pagina bijbelteksten voor het avondmaal.

Johannes vertelt niet over brood en beker, maar over iets wat de andere evangeliën niet noemen. Hij begint met de liefde van Jezus voor de Zijnen: “zo heeft Hij hen liefgehad tot het einde” (Johannes 13:1). Tijdens de maaltijd staat Jezus op, legt Zijn klederen af, omgordt Zich met een linnen doek en wast de voeten van Zijn discipelen. Dat was het werk van een slaaf.

Petrus schrikt terug: “Heere, zult Gij mij de voeten wassen?” Jezus antwoordt: “Wat Ik doe, weet gij nu niet, maar gij zult het na dezen verstaan” (Johannes 13:6-7). Als Petrus blijft weigeren, zegt Jezus:

“Indien Ik u niet wasse, gij hebt geen deel met Mij.”

De voetwassing wijst zo eerst naar de reiniging die alleen Christus kan geven. Daarna wordt zij een voorbeeld voor de discipelen:

“Want Ik heb u een voorbeeld gegeven, opdat, gelijkerwijs Ik u gedaan heb, gijlieden ook doet.”

Later die avond geeft Jezus het nieuwe gebod: “Een nieuw gebod geef Ik u, dat gij elkander liefhebt; gelijk Ik u liefgehad heb, dat ook gij elkander liefhebt” (Johannes 13:34). Lees ook wat de Bijbel zegt over dienstbaarheid.

Na de maaltijd gaat Jezus met Zijn discipelen naar Gethsémané, een hof aan de voet van de Olijfberg. Hij neemt Petrus, Jakobus en Johannes mee en zegt tot hen:

“Mijn ziel is geheel bedroefd tot den dood toe; blijft hier en waakt met Mij.”

Een eind verder valt Hij op Zijn aangezicht en bidt: “Mijn Vader, indien het mogelijk is, laat dezen drinkbeker van Mij voorbijgaan? doch niet, gelijk Ik wil, maar gelijk Gij wilt” (Mattheüs 26:39). Driemaal bidt Hij zo, en driemaal vindt Hij de discipelen slapend. Hij waarschuwt hen:

“Waakt en bidt, opdat gij niet in verzoeking komt; de geest is wel gewillig, maar het vlees is zwak.”

In Gethsémané wordt zichtbaar hoe zwaar de weg naar het kruis voor Jezus was, en hoe Hij Zich toch aan de wil van de Vader overgaf. Dezelfde nacht komt Judas met “een grote schare, met zwaarden en stokken” en wordt Jezus gevangengenomen (Mattheüs 26:47-56).

De herkomst van de naam staat niet vast. De meest gegeven verklaring is de witte liturgische kleur van deze dag. In de rooms-katholieke traditie draagt de priester bij de avondmis witte gewaden, de kleur van feest en reinheid, omdat de instelling van het avondmaal wordt gevierd. In de veertigdagentijd is paars (violet) de kleur; op Palmzondag en Goede Vrijdag is het rood. Een andere verklaring verwijst naar de oude kerk, waarin boetelingen op deze dag weer tot de gemeenschap en het avondmaal werden toegelaten.

Witte Donderdag is de gangbare naam in Nederland en Vlaanderen. In de rooms-katholieke liturgie heet de dag ook Heilige Donderdag. In het Duits spreekt men van Gründonnerstag (groene donderdag) en in het Engels van Maundy Thursday, naar het Latijnse mandatum, gebod: het nieuwe gebod uit Johannes 13:34.

Protestantse kerken

In protestantse kerken verschilt de praktijk per gemeente. In veel gemeenten is er op Witte Donderdag een avonddienst, vaak met de viering van het Heilig Avondmaal, als begin van de diensten van de Stille Week. In andere gemeenten, vooral in de gereformeerde traditie, wordt het avondmaal op vaste zondagen in het jaar gevierd, met een voorbereiding vooraf, en ligt het accent in deze week op Goede Vrijdag en Pasen. De Heidelbergse Catechismus spreekt in Zondag 28 tot en met 30 over het avondmaal als teken en zegel van het ene offer van Christus aan het kruis.

Rooms-Katholieke Kerk

In de Rooms-Katholieke Kerk begint op de avond van Witte Donderdag het Paastriduüm, de drie heilige dagen tot en met Pasen. In de avondmis van het Laatste Avondmaal wordt het Gloria gezongen terwijl de klokken luiden; daarna zwijgen klokken en orgel tot de paaswake. In Vlaanderen zegt men dat de klokken naar Rome vliegen. In veel parochies wast de priester enkele gelovigen de voeten. Na de mis wordt het altaar ontbloot en waken gelovigen in stilte, in herinnering aan Gethsémané. Op of rond deze dag zegent de bisschop in de chrismamis de heilige oliën.