Het kerkelijk jaar: van Advent tot Eeuwigheidszondag

Het kerkelijk jaar is de indeling van het jaar rond het leven en werk van Christus. Het begint op de eerste adventszondag, vier zondagen voor Kerst, en gaat via Kerst, de lijdenstijd, Pasen, Hemelvaart en Pinksteren naar de lange tijd na Pinksteren. Het eindigt op de laatste zondag voor Advent: in veel protestantse kerken Eeuwigheidszondag, in de Rooms-Katholieke Kerk het feest van Christus Koning.

Het kerkelijk jaar heet ook het liturgisch jaar. Het jaar heeft twee helften. De eerste helft, van Advent tot Pinksteren, volgt de grote daden van God in Christus: de belofte van Zijn komst, Zijn geboorte, Zijn lijden en sterven, Zijn opstanding en hemelvaart en de uitstorting van de Heilige Geest. De tweede helft, van Pinksteren tot Advent, heeft geen grote feesten. Daar gaat het over het leven van de gemeente die door de Geest vergaderd wordt en uitziet naar de wederkomst.

Het hele jaar rust op twee ankers. Kerst heeft een vaste datum, 25 december; Advent ervoor en Driekoningen erna hangen daaraan vast. Pasen schuift elk jaar mee met de maan, en daarmee ook Aswoensdag, de Stille Week, Hemelvaart en Pinksteren. Wie de datums van alle afzonderlijke feestdagen zoekt, vindt die op de pagina christelijke feestdagen. Hier gaat het om de samenhang.

Het kerkelijk jaar begint op de eerste zondag van Advent. Dat is de vierde zondag voor Kerst, en die valt altijd tussen 27 november en 3 december. Het nieuwe jaar begint dus niet met vuurwerk, maar met verwachting: de kerk zet zich in Advent stil bij de komst van Christus. Het eindigt op de zaterdag voor de volgende eerste advent. In 2026 valt de eerste advent op zondag 29 november; in 2027 op zondag 28 november.

Advent telt vier zondagen. Het woord komt van het Latijnse adventus, komst. De kerk denkt in die weken aan de beloften van de profeten over de Messias, aan Zijn komst in Bethlehem en aan Zijn wederkomst. Paulus vat de vervulling samen:

“Maar wanneer de volheid des tijds gekomen is, heeft God Zijn Zoon uitgezonden, geworden uit een vrouw, geworden onder de wet;”

Met Kerst op 25 december gedenkt de kerk de geboorte van Christus: “En het Woord is vlees geworden, en heeft onder ons gewoond” (Johannes 1:14). In Nederland zijn beide kerstdagen vrij, in België alleen de eerste. Op 6 januari volgt Driekoningen, ook Epifanie genoemd: de verschijning van de Heere aan de volken, zichtbaar in de wijzen uit het oosten die vroegen: “Waar is de geboren Koning der Joden?” (Mattheüs 2:2).

Hoe lang de kersttijd duurt, verschilt. In de rooms-katholieke kalender loopt hij door tot het feest van de Doop van de Heer, de zondag na Driekoningen. Protestantse kerken spreken eerder van de tijd na Epifanie, de weken tot de lijdenstijd begint. Daarin staan vaak de eerste tekenen van Jezus centraal, zoals de bruiloft te Kana.

De paaskring begint op Aswoensdag met de veertigdagentijd. Tussen Aswoensdag en Pasen liggen zesenveertig dagen; zonder de zes zondagen zijn het er veertig. Protestantse kerken spreken meestal van de lijdenstijd: in de prediking staat het lijden van Christus centraal. De laatste week is de Stille Week, van Palmzondag via Witte Donderdag en Goede Vrijdag naar Stille Zaterdag.

Dan breekt Pasen aan, in 2027 op zondag 28 maart. De engelen bij het graf zeiden: “Hij is hier niet, maar Hij is opgestaan” (Lukas 24:6). Pasen is het hart van het kerkelijk jaar; elke zondag is er een weerklank van, omdat de opstanding op de eerste dag van de week plaatsvond.

Veertig dagen na Pasen volgt Hemelvaart. Lukas schrijft dat de Heere Zich na Zijn lijden “veertig dagen lang” aan de apostelen liet zien (Handelingen 1:3). Tien dagen later, vijftig dagen na Pasen, is het Pinksteren: de uitstorting van de Heilige Geest. Ook dat feest sluit aan bij Israël: het Pinksterfeest was het Wekenfeest, vijftig dagen na Pascha.

“En als de dag van het Pinkster feest vervuld werd, waren zij allen eendrachtelijk bijeen.”

In de rooms-katholieke kalender heet de hele periode van Pasen tot en met Pinksteren de paastijd. De indeling in de tabel hieronder, met een aparte week na Pinksteren, is een eenvoudige weergave; kerken trekken de grenzen niet allemaal op dezelfde plek.

De zondag na Pinksteren is Trinitatis, de zondag van de Drie-eenheid; in 2027 valt hij op zondag 23 mei. Na de feesten van Christus en de uitstorting van de Heilige Geest belijdt de kerk de ene God in drie Personen, zoals de apostolische zegen het zegt: “De genade van den Heere Jezus Christus, en de liefde van God, en de gemeenschap des Heiligen Geestes, zij met u allen” (2 Korinthe 13:13). Meer daarover leest u bij de vraag wat is de Drie-eenheid?

Daarna begint de langste periode van het jaar, van eind mei of juni tot eind november. In de Rooms-Katholieke Kerk heet zij de tijd door het jaar, in protestantse kerken de tijd na Pinksteren of na Trinitatis. Er vallen geen grote christusfeesten in. Wel liggen er in deze maanden dagen die in Nederland en Vlaanderen veel betekenen: Reformatiedag op 31 oktober, Allerheiligen en Allerzielen op 1 en 2 november en in Nederland Dankdag voor gewas en arbeid in november. Dankdag en Biddag in maart hangen niet aan het kerkelijk jaar, maar aan het jaar van zaaien en oogsten.

Aan het einde richt het jaar zich op de voleinding. In veel protestantse gemeenten is de laatste zondag Eeuwigheidszondag, waarop de namen worden genoemd van wie in het afgelopen jaar zijn overleden. De Rooms-Katholieke Kerk viert die zondag Christus Koning. Zo eindigt het jaar waar Advent weer begint: bij de verwachting van Zijn komst. “Ja, kom, Heere Jezus!” (Openbaring 22:20).

In de Rooms-Katholieke Kerk en in een deel van de protestantse kerken heeft elke tijd van het kerkelijk jaar een eigen kleur. U ziet die kleur in het kleed op de kansel of de avondmaalstafel en in de stola of het gewaad van de voorganger. De gangbare indeling is deze:

Een eerlijke kanttekening hoort erbij. De kleuren staan niet in de Bijbel. Ze zijn in de westerse kerk in de loop van de eeuwen gegroeid en later in de rooms-katholieke liturgie vastgelegd. De betekenissen in de tabel zijn de gebruikelijke uitleg, geen leerstuk. Kerken verschillen ook in de details: niet overal wordt roze gebruikt, en protestantse gemeenten volgen de kleuren vaak losser. In veel reformatorische gemeenten zijn er geen liturgische kleuren; daar is de kansel het middelpunt en spreekt het Woord, niet de kleur van een kleed.

Rooms-Katholieke Kerk

In de Rooms-Katholieke Kerk is het kerkelijk jaar uitgewerkt tot in de dag. Voor de zondagen is er een leesrooster in drie jaren (A, B en C), met in elk jaar een ander evangelie als rode draad: Mattheüs, Markus of Lukas. Daarnaast hebben veel dagen een eigen gedachtenis van een heilige, zoals Allerheiligen op 1 november of de Mariafeesten. In België zijn, naast onder meer Hemelvaart en Pinkstermaandag, ook 15 augustus en Allerheiligen wettelijke feestdagen.

Protestantse kerken

Veel protestantse gemeenten, ook binnen de Protestantse Kerk in Nederland, werken met een leesrooster dat de zondagen van het kerkelijk jaar volgt, met namen voor de zondagen en vaak met liturgische kleuren. De heiligenkalender is er grotendeels verdwenen; de nadruk ligt op de feesten van Christus. Eeuwigheidszondag en Reformatiedag zijn typisch protestantse dagen.

Reformatorische kerken

In reformatorische gemeenten ligt het accent op de zondag zelf. De Dordtse kerkorde van 1618-1619 vroeg de gemeenten (artikel 67) om naast de zondag ook Kerst, Pasen en Pinksteren met de dag erna te houden. De dag van de besnijdenis van Christus (Nieuwjaar) en Hemelvaart werden in de meeste steden en gewesten al gehouden; waar dat nog niet zo was, moesten de predikanten er bij de overheid op aandringen dat die dagen er ook gehouden werden. Artikel 68 bepaalde dat de predikanten op zondag, gewoonlijk in de middagdienst, de Heidelbergse Catechismus zo uitleggen dat hij elk jaar rond is. Die catechismuspreek is nog altijd een eigen jaarritme in veel gemeenten. Artikel 66 sprak over openbare vast- en biddagen in tijden van oorlog, ziekte of andere nood.

Een leesrooster, perikopen of kleuren zijn er meestal niet; de predikant kiest zelf zijn tekst. Wel kennen veel gemeenten adventsprediking, lijdenszondagen, diensten op Oudejaarsavond en Nieuwjaarsdag, en Biddag en Dankdag. Het kerkelijk jaar is daar een hulpmiddel om de heilsfeiten te gedenken, geen wet.

Al bij de schepping kreeg de tijd een orde. Over de lichten aan de hemel zei God dat “zij zijn tot tekenen en tot gezette tijden, en tot dagen en jaren” (Genesis 1:14). Israël kreeg van God een jaar met vaste feesten: het Pascha, het Pinksterfeest of Wekenfeest en het Loofhuttenfeest.

“Deze zijn de gezette hoogtijden des HEEREN, de heilige samenroepingen, welke gij uitroepen zult op hun gezetten tijd.”

De Heere Jezus leefde mee met dat jaar. Als kind ging Hij met Zijn ouders naar Jeruzalem, die er “alle jaar” heen reisden “op het feest van pascha” (Lukas 2:41). De christelijke feesten zijn later ontstaan, maar ze staan in die lijn: Pasen en Pinksteren vallen samen met feesten van Israël, en vanaf het begin kwam de gemeente samen “op den eersten dag der week” (Handelingen 20:7), de dag van de opstanding. De feesten van Israël en hun vervulling staan uitgebreider in het artikel over de bijbelse feestdagen.

Toch schrijft het Nieuwe Testament geen kerkelijk jaar voor. Paulus waarschuwt juist dat feestdagen geen maatstaf voor het geloof mogen worden:

“Dat u dan niemand oordele in spijs of in drank, of in het stuk des feest dags, of der nieuwe maan, of der sabbatten; Welke zijn een schaduw der toekomende dingen, maar het lichaam is van Christus.”

En in Romeinen 14:5 laat hij ruimte: “De een acht wel den enen dag boven den anderen dag; maar de ander acht al de dagen gelijk. Een iegelijk zij in zijn eigen gemoed ten volle verzekerd.” In die lijn zagen veel reformatoren het kerkelijk jaar als een vrijheid en geen plicht. Wat telt, is niet de kalender, maar Christus Zelf, Die “gisteren en heden dezelfde en in der eeuwigheid” is (Hebreeën 13:8). Wie het kerkelijk jaar zo gebruikt, hoort elk jaar opnieuw het hele evangelie, van de belofte tot de voleinding. Het gebed van Mozes past daarbij: “Leer ons alzo onze dagen tellen, dat wij een wijs hart bekomen” (Psalm 90:12).