Wat zegt de Bijbel over barmhartigheid?
Gods barmhartigheid is groot. De Bijbel toont een God die medelijden heeft met Zijn schepselen en ons oproept om ook barmhartig te zijn.
In het kort
Barmhartigheid betekent in de Bijbel: innerlijk bewogen zijn met iemand in nood en die nood ook werkelijk verlichten. Het Hebreeuwse woord rachamim is verwant aan het woord voor moederschoot. Zo openbaart God Zich: "Barmhartig en genadig is de HEERE" (Psalm 103:8). En diezelfde bewogenheid vraagt Hij van ons: "Weest dan barmhartig, gelijk ook uw Vader barmhartig is" (Lukas 6:36).
De belangrijkste verzen op een rij
Scroll naar beneden voor alle 4 verzen met uitleg.
Sleutelverzen over barmhartigheid
“Weest dan barmhartig, gelijk ook uw Vader barmhartig is.”
Jezus stelt in dit vers Gods eigen barmhartigheid als de absolute maatstaf en het levende voorbeeld voor het handelen van de gelovige: "Weest dan barmhartig, gelijk ook uw Vader barmhartig is." In plaats van een onbereikbaar ideaal dat ons tot wanhoop drijft, betreft het een uitnodiging om vanuit de overvloed van ontvangen genade barmhartig te leven naar anderen toe. De hemelse Vader wordt hier het directe model voor Zijn kinderen — de familiegelijkenis moet zichtbaar worden in barmhartig handelen. Het woord "gelijk" (kathōs) duidt niet op een exacte gelijkheid maar op een richting en intentie: zoals de Vader barmhartig is, zo moeten ook Zijn kinderen barmhartig zijn, naar de mate die hun gegeven is. Dit gebod staat in de context van de opdracht om vijanden lief te hebben, wat de radicaliteit van bijbelse barmhartigheid onderstreept.
“Barmhartig en genadig is de HEERE, lankmoedig en groot van goedertierenheid.”
David beschrijft in dit vers Gods karakter in een viervoudige beschrijving die direct teruggrijpt op Gods zelfopenbaring aan Mozes in Exodus 34:6: barmhartig, genadig, lankmoedig en groot van goedertierenheid. Dit vierluik toont dat barmhartigheid niet een incidentele daad of een toevallige bui van God is, maar het onveranderlijke wezen van wie Hij is in al Zijn handelen met mensen. Het Hebreeuwse rachum (barmhartig) staat voorop en geeft de toon aan voor de hele psalm, die vervolgens uitwerkt hoe deze barmhartigheid zich toont in vergeving, genezing, verlossing en kroning met goedertierenheid. De toevoeging "lankmoedig" (letterlijk: lang van neus, traag tot toorn) laat zien dat Gods barmhartigheid Zijn toorn tempert en vertraagt, niet omdat zonde Hem onverschillig laat maar omdat Zijn liefde de overhand heeft.
“Wat eist de HEERE van u, dan recht te doen en weldadigheid lief te hebben.”
De profeet Micha vat in dit vers Gods verwachting van de mens samen in drie kernwoorden: recht doen, weldadigheid liefhebben en ootmoedig wandelen met uw God. Barmhartigheid (chesed, hier vertaald als "weldadigheid") staat in het centrum tussen gerechtigheid en nederigheid als de hartsgesteldheid die beide verbindt en in balans houdt. Het werkwoord "liefhebben" (ahav) geeft aan dat barmhartigheid meer is dan een plicht die men met tegenzin vervult: het is een diepe genegenheid van het hart die zich verheugt in het goed doen aan anderen. Dit vers staat in de context van een rechtsgeding waarin God Zijn volk aanklaagt, niet vanwege te weinig offers maar vanwege het ontbreken van werkelijke barmhartigheid in het dagelijks leven. Het is een krachtige herinnering dat God ceremonies verwerpt wanneer zij niet gepaard gaan met barmhartig handelen.
“De barmhartigheid roemt tegen het oordeel.”
Jakobus leert in dit vers een diepzinnig theologisch principe: "De barmhartigheid roemt tegen het oordeel" — dat wil zeggen, barmhartigheid triomfeert over het oordeel en heeft het laatste woord wanneer zij aanwezig is. Wie zelf geen barmhartigheid toont aan anderen, kan geen barmhartigheid verwachten in het oordeel — een waarschuwing die overeenstemt met Jezus' woorden in de gelijkenis van de onbarmhartige knecht. Maar wie barmhartig leeft vanuit ontvangen genade, mag met vrijmoedigheid vertrouwen op Gods barmhartige oordeel. Het Griekse katakauchatai (roemen, triomferen) is een sterk werkwoord dat de superioriteit van barmhartigheid over het strenge oordeel uitdrukt. Dit vers functioneert als een samenvatting van Jakobus' betoog dat geloof zich moet uiten in daden van barmhartigheid, en dat een geloof zonder zulke daden geen levend geloof is.
Wat leert de Bijbel ons over barmhartigheid?
Barmhartigheid behoort tot de diepste kern van Gods wezen en is een van de meest ontroerende thema's in de hele Bijbel. Het Hebreeuwse woord rachamim is verwant aan het woord rechem, dat "moederschoot" betekent, en drukt daarmee een diep, innerlijk, bijna visceraal bewogen zijn uit — zoals een moeder bewogen is over het kind van haar schoot. Dit geeft aan dat Gods barmhartigheid niet koel en afstandelijk is maar warm, persoonlijk en diep gevoeld. God stelt Zich in Exodus 34:6 aan Mozes voor als "barmhartig en genadig, lankmoedig en groot van weldadigheid en waarheid". Deze zelfopenbaring op de berg Sinaï vormt de meest fundamentele beschrijving van Gods karakter in het hele Oude Testament en wordt meer dan twintig keer elders in de Schrift geciteerd of geparafraseerd. Naast rachamim kennen we het woord chesed (goedertierenheid, verbondstrouw), dat de trouwe, onverdiende liefde uitdrukt waarmee God Zich aan Zijn volk verbonden heeft. In het Nieuwe Testament wordt Gods barmhartigheid zichtbaar en tastbaar in de persoon en het werk van Jezus Christus, die bewogen was met de scharen omdat zij vermoeid en verstrooid waren als schapen die geen herder hebben. Het Griekse splanchnizomai (met ontferming bewogen worden) beschrijft een emotie die Jezus letterlijk in Zijn binnenste voelde — het zijn dezelfde ingewanden (splanchna) die in het Hebreeuws met rachamim worden aangeduid. De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan leert dat barmhartigheid geen abstract theologisch begrip is maar concreet, kostbaar handelen: je buigen naar wie gevallen is, zijn wonden verbinden en helpen ongeacht afkomst, status of verdienste. Jakobus schrijft dat barmhartigheid roemt tegen het oordeel — Gods barmhartigheid overwint Zijn rechtvaardig oordeel voor wie in Christus gelooft. De kerkvader Chrysostomos preekte dat barmhartigheid de koningin der deugden is, omdat zij de mens het meest gelijkvormig maakt aan God. Calvijn benadrukte dat Gods barmhartigheid de bron is van alle heil en dat wie deze barmhartigheid ontvangen heeft, geroepen is om haar door te geven aan de naaste. In de Nederlandse Geloofsbelijdenis wordt Gods barmhartigheid beleden als de drijfveer achter de zending van Zijn Zoon: niet onze verdienste maar Zijn ontferming is de grond van onze redding.
Wat betekent barmhartig? Het woord uitgelegd
Barmhartig zijn betekent dat de nood van een ander u raakt en dat u daar iets mee doet. Het Nederlandse woord is verwant aan het Duitse barmherzig en aan ons werkwoord zich ontfermen; het is een oude navolging van het Latijnse misericors, een hart voor wie ellendig is. De grondtalen van de Bijbel hebben er meerdere woorden voor. Het Hebreeuwse rachamim hangt samen met rechem, moederschoot. Het Griekse eleos klinkt door in het oude kerkgebed Kyrie eleison: Heere, ontferm U. En het werkwoord dat de evangeliën gebruiken als Jezus of een van Zijn hoofdpersonen door nood geraakt wordt, betekent letterlijk in het binnenste bewogen worden; de Statenvertaling geeft het weer met "met innerlijke ontferming bewogen" (Lukas 10:33; 15:20). Barmhartigheid is in de Bijbel dus nooit alleen een gevoel. De Samaritaan ziet de gewonde man, wordt bewogen en verbindt zijn wonden. Op de vraag wie zijn naaste was, antwoordt de wetgeleerde: "Die barmhartigheid aan hem gedaan heeft", waarop Jezus zegt: "Ga heen, en doe gij desgelijks" (Lukas 10:37). Het tegendeel, onbarmhartig zijn, tekent Jezus in de dienstknecht die zelf een enorme schuld kwijtgescholden kreeg en zijn medeknecht toch liet opsluiten (Mattheüs 18:23-35).
Gods barmhartigheid in het Oude Testament
Door het hele Oude Testament openbaart God Zich als barmhartig en genadig, lankmoedig en groot van goedertierenheid. Telkens wanneer Israël afdwaalde naar afgoden, het verbond schond en zich in ellende stortte, en zich vervolgens bekeerde en tot God riep, ontfermde God Zich opnieuw over Zijn volk. Het boek Richteren toont dit patroon in cyclische herhaling: afval, onderdrukking, berouw, bevrijding — steeds opnieuw gedreven door Gods onuitputtelijke barmhartigheid. De Psalmen bezingen Gods barmhartigheid als eindeloos en onmetelijk: "Zijn goedertierenheid is in der eeuwigheid" klinkt als refrein door Psalm 136. Nehemia herinnert het volk eraan dat God in de woestijn barmhartig bleef ondanks hun hardnekkige ongehoorzaamheid, en hen niet verliet vanwege Zijn grote barmhartigheden. De profeet Hosea gebruikt het ontroerende beeld van een echtgenoot die zijn ontrouwe vrouw blijft liefhebben als illustratie van Gods barmhartige liefde voor het afvallige Israël. Zelfs in de profetische oordeelsaankondigingen klinkt altijd de ondertoon van barmhartigheid door: "Want Ik heb geen lust aan den dood des stervenden," spreekt God door Ezechiël (18:32).
Barmhartigheid in Jezus Christus
In het Nieuwe Testament bereikt Gods barmhartigheid haar absolute hoogtepunt in het zenden van Zijn eniggeboren Zoon. Paulus schrijft aan de Efeziërs dat God, die rijk is in barmhartigheid, vanwege Zijn grote liefde waarmee Hij ons heeft liefgehad, ons levend gemaakt heeft met Christus toen wij dood waren door de misdaden. De barmhartigheid van God is niet passief medelijden dat van een afstand toekijkt, maar actieve, kostbare redding die God Zijn eigen Zoon kostte. Jezus' hele aardse bediening was een demonstratie van goddelijke barmhartigheid: Hij genas zieken, dreef demonen uit, vergaf zondaars en at met de verachten der samenleving. Zijn kruisdood is het ultieme bewijs van barmhartigheid: "Vader, vergeef het hun, want zij weten niet wat zij doen." De opstanding bevestigt dat Gods barmhartigheid sterker is dan de dood. Petrus schrijft dat God ons naar Zijn grote barmhartigheid heeft wedergeboren tot een levende hoop door de opstanding van Jezus Christus uit de doden. Barmhartigheid is het hart van het evangelie.
Barmhartigheid als opdracht voor gelovigen
Jezus zei: "Weest dan barmhartig, gelijk ook uw Vader barmhartig is" (Lukas 6:36). Dit is zowel een gebod als een genadegave, want niemand kan uit eigen kracht de barmhartigheid van God evenaren. De profeet Micha noemt weldadigheid (chesed) liefhebben als een van de drie dingen die God van de mens vraagt naast recht doen en ootmoedig wandelen met God. In de Zaligsprekingen worden de barmhartigen zalig geprezen, want zij zullen barmhartigheid verkrijgen — er is een direct verband tussen het ontvangen en het geven van barmhartigheid. Praktische barmhartigheid uit zich in concrete zorg voor armen, zieken, vreemdelingen en gevangenen. Jezus identificeert Zich in Mattheüs 25 met deze kwetsbaren: "Voor zoveel gij dit een van deze Mijn minste broeders gedaan hebt, zo hebt gij dat Mij gedaan" (Mattheüs 25:40). Jakobus schrijft dat geloof zonder werken van barmhartigheid dood is: als een broeder of zuster gebrek heeft en u zegt alleen: "Gaat henen in vrede, wordt warm, en wordt verzadigd," zonder te geven wat het lichaam nodig heeft, "wat nuttigheid is dat?" (Jakobus 2:16). De diaconie in de gereformeerde traditie is de institutionele uitdrukking van deze barmhartigheidsopdracht.
De zeven werken van barmhartigheid in de Bijbel
De werken van barmhartigheid zijn concrete daden van zorg voor wie in nood is. Zes ervan noemt Jezus in Zijn rede over het laatste oordeel: "Ik ben hongerig geweest, en gij hebt Mij te eten gegeven; Ik ben dorstig geweest, en gij hebt Mij te drinken gegeven; Ik was een vreemdeling, en gij hebt Mij geherbergd. Ik was naakt, en gij hebt Mij gekleed; Ik ben krank geweest, en gij hebt Mij bezocht; Ik was in de gevangenis, en gij zijt tot Mij gekomen" (Mattheüs 25:35-36). De kerk voegde daar later een zevende werk aan toe, de doden begraven, met een beroep op het apocriefe boek Tobit. Zo ontstond het rijtje dat in veel kerken en op oude schilderijen terugkomt: hongerigen voeden, dorstigen laven, vreemdelingen herbergen, naakten kleden, zieken bezoeken, gevangenen bezoeken en doden begraven. Opvallend is dat de rechtvaardigen in Mattheüs 25 niet weten dat zij het voor Christus deden; zij vragen verbaasd wanneer zij Hem hongerig zagen (vers 37). Barmhartigheid is daar geen berekende goede daad, maar de vanzelfsprekende vrucht van een hart dat zelf ontferming heeft ontvangen. Het lijstje is ook geen afgesloten opsomming: wie eenzaam is, schulden heeft of de weg kwijt is, valt net zo goed onder de zorg die Jezus vraagt.
Barmhartigheid en gerechtigheid
Een van de diepste theologische vragen is hoe Gods barmhartigheid en Zijn gerechtigheid samengaan, want een rechtvaardige God kan zonde niet ongestraft laten, maar een barmhartige God wil de zondaar niet verloren laten gaan. Het kruis van Christus is het antwoord op deze schijnbare tegenstelling: aan het kruis ontmoeten barmhartigheid en gerechtigheid elkaar in volmaakte harmonie. God straft de zonde rechtvaardig in Zijn Zoon en bewijst tegelijk barmhartigheid aan de zondaar die in Christus gelooft. Paulus schrijft in Romeinen 3:26 dat God rechtvaardig is én degene die rechtvaardigt wie in Jezus gelooft — dit is het wonderlijke mysterie van het evangelie. Psalm 85:11 profeteerde dit: "De goedertierenheid en waarheid zullen elkander ontmoeten; de gerechtigheid en vrede zullen elkander kussen." Anselmus van Canterbury werkte in zijn Cur Deus Homo uit dat de menswording en het plaatsvervangend lijden van Christus de enige weg was waarop Gods eer (gerechtigheid) en Zijn liefde (barmhartigheid) beide volkomen tot hun recht kwamen. De gereformeerde verzoeningsleer staat of valt met deze synthese van barmhartigheid en gerechtigheid aan het kruis.
Praktische toepassing
Barmhartigheid begint met het persoonlijk ontvangen en doorleven van Gods barmhartigheid in uw eigen leven — wie beseft hoeveel hem vergeven is, wordt vrijgevig in het vergeven van anderen, zoals Jezus leerde in de gelijkenis van de onbarmhartige knecht. Zoek bewust en actief naar mensen in uw directe omgeving die hulp nodig hebben: de eenzame buurman die al weken geen bezoek heeft gehad, de zieke collega die een maaltijd goed kan gebruiken, de vreemdeling in uw gemeente die de taal nog niet spreekt, de alleenstaande moeder die praktische ondersteuning nodig heeft. Barmhartigheid is meer dan een warm gevoel van medelijden — het is een concrete daad die tijd, energie en soms geld kost. Bid dagelijks om ogen die nood zien waar anderen overheen kijken, en om handen die bereid zijn te helpen zonder iets terug te verwachten. Overweeg om u aan te sluiten bij het diaconale werk van uw gemeente of bij een christelijke hulporganisatie. Laat Gods ontferming over u als een rivier doorstromen naar anderen, in het besef dat elke daad van barmhartigheid een weerspiegeling is van het karakter van uw hemelse Vader en een getuigenis van het evangelie van genade.
Zo belijdt de kerk het
Meer weten over barmhartigheid in de Bijbel?
Stel uw vragen aan de BijbelAssistent en krijg direct antwoord met bijbelverwijzingen.
Gerelateerde gelegenheden en verdieping
Gebed om Barmhartigheid
Een gebed om barmhartig te zijn zoals de Vader barmhartig is. Met Lukas 6:36 en Micha 6:8, voor ogen en handen die naar anderen omzien.
Sint-Maarten op 11 november
Het verhaal van de gedeelde mantel en wat het feest over barmhartigheid zegt.
Bijbelteksten over zorgen voor elkaar
Draagt elkanders lasten (Galaten 6:2): barmhartigheid in de praktijk.
Ontfermen: wat betekent het?
Het oude woord uit de Statenvertaling voor medelijden hebben en te hulp komen.
Wat is het verschil tussen genade en barmhartigheid?
Geloofsvraag met kort antwoord, bijbelteksten en belijdenis.
Wat betekent Kyrie eleison?
Geloofsvraag met kort antwoord, bijbelteksten en belijdenis.
Veelgestelde vragen over barmhartigheid
Wat is het verschil tussen barmhartigheid en genade?
Psalm 103:8 noemt ze in één adem — "barmhartig en genadig is de HEERE" — maar het accent verschilt. Barmhartigheid is Gods bewogenheid met de mens in zijn nood en ellende; genade is Zijn onverdiende gunst tegenover de mens in zijn schuld. Barmhartigheid buigt zich over het lijden heen, genade vergeeft wat verkeerd was.
Wat betekent barmhartig?
Barmhartig betekent: bewogen met wie lijdt en bereid om te helpen. Wie barmhartig is, kijkt niet weg, maar laat zich raken en handelt. De Bijbel noemt God Zelf zo: Hij is de God "Die rijk is in barmhartigheid door Zijn grote liefde" (Efeze 2:4). Het voorbeeld dat Jezus gaf, is de Samaritaan die de gewonde man langs de weg verzorgde, met de opdracht: "Ga heen, en doe gij desgelijks" (Lukas 10:37).
Wat zijn de zeven werken van barmhartigheid?
De zeven werken van barmhartigheid zijn: hongerigen voeden, dorstigen laven, vreemdelingen herbergen, naakten kleden, zieken bezoeken, gevangenen bezoeken en doden begraven. De eerste zes noemt Jezus Zelf in Mattheüs 25:35-36, waar Hij Zich vereenzelvigt met wie hulp nodig heeft. Het zevende werk voegde de kerk later toe vanuit het apocriefe boek Tobit. Het bekendste voorbeeld uit de overlevering is Sint-Maarten, die zijn mantel deelde met een bedelaar: het kleden van naakten. Daarom komen de werken rond 11 november vaak ter sprake.
Wat betekent zalig zijn de barmhartigen?
Het is de vijfde zaligspreking uit de Bergrede: "Zalig zijn de barmhartigen; want hun zal barmhartigheid geschieden" (Mattheüs 5:7). Jezus bedoelt niet dat barmhartigheid een beloning verdient. Wie zelf Gods ontferming heeft ontvangen, geeft die door, en God vergeet zo iemand niet. Jakobus zegt het van de andere kant: wie geen barmhartigheid doet, ontvangt een oordeel zonder barmhartigheid (Jakobus 2:13).
Gerelateerde onderwerpen
Wat zegt de Bijbel over genade?
Genade is Gods onverdiende gunst aan de mens. Door genade worden wij gered, niet door onze eigen werken maar door het offer van Jezus Christus.
Wat zegt de Bijbel over vergeving?
Vergeving is een kernthema in de Bijbel. God vergeeft zonden door Jezus Christus en roept ons op om ook anderen te vergeven.
Wat zegt de Bijbel over naastenliefde?
Naastenliefde is in de Bijbel het tweede grote gebod: heb uw naaste lief als uzelf, direct na het gebod om God boven alles lief te hebben. De Bijbel roept op tot praktische liefde voor ieder mens die u op uw weg tegenkomt.
Wat zegt de Bijbel over liefde?
De bekendste bijbelteksten over liefde zijn 1 Korinthe 13:4-7 over de liefde die lankmoedig is, 1 Johannes 4:8 met de woorden God is liefde, Johannes 3:16 en 1 Korinthe 13:13 over geloof, hoop en liefde. De Bijbel noemt liefde het grootste gebod: God liefhebben boven alles en uw naaste als uzelf. Daarnaast zingen de psalmen over Gods liefde en trouw, en schrijven de apostelen over liefde voor elkaar en naastenliefde.
Wat zegt de Bijbel over dienstbaarheid?
Jezus kwam om te dienen, niet om gediend te worden. De Bijbel roept gelovigen op om anderen te dienen in liefde.
Wat zegt de Bijbel over vluchtelingen?
Wat de Bijbel over vluchtelingen zegt, komt neer op bescherming en gastvrijheid voor de vreemdeling. Veel bijbelse hoofdpersonen hebben zelf moeten vluchten, van Jakob en Mozes tot David, Elia en Jozef en Maria met het kind Jezus, en de wet van Mozes kende vrijsteden als veilige toevlucht.