Wie de Bijbel leest, ontmoet de Vader Die Zijn Zoon zendt, de Zoon Die de Vader verheerlijkt en de Heilige Geest Die van Christus getuigt. Tegelijk zegt dezelfde Bijbel met nadruk dat er maar één God is. Hoe die twee samengaan, is de vraag achter het woord Drie-eenheid. Hier leest u de bijbelteksten, de begrippen wezen en persoon, waarom vergelijkingen tekortschieten en hoe de kerk dit belijdt.
Wat is de Drie-eenheid volgens de Bijbel?
Het woord Drie-eenheid komt in de Bijbel zelf niet voor. Het is een samenvatting van wat de Schrift op veel plaatsen leert. Het uitgangspunt is de belijdenis van Israël: 'Hoor, Israël! de HEERE, onze God, is een enig HEERE' (Deuteronomium 6:4). Daar is de christelijke kerk nooit van afgeweken: buiten de HEERE is er geen God (Jesaja 45:5).
Toch spreekt het Nieuwe Testament over drie Personen Die elk God genoemd worden en Die van elkaar onderscheiden zijn. Het duidelijkst ziet u dat in de opdracht van de opgestane Heere Jezus: 'onderwijst al de volken, dezelve dopende in de Naam des Vaders, en des Zoons, en des Heiligen Geestes' (Mattheüs 28:19). Er staat de Naam, in het enkelvoud, en daarbij worden drie Personen genoemd. Wie gedoopt wordt, wordt verbonden aan de ene God Die Vader, Zoon en Heilige Geest is. Meer hierover leest u in de uitleg van Mattheüs 28.
Wat bedoelen christenen met de drie-enige God?
Om dit zorgvuldig te zeggen, gebruikt de kerk twee woorden: wezen en persoon. Het wezen is wat God is: Zijn godheid, eeuwigheid, macht en heerlijkheid. De Personen zijn wie God is: de Vader, de Zoon en de Heilige Geest, Die tot elkaar spreken en elkaar liefhebben. Daaruit volgen drie zinnen die samen de leer vormen:
- Er is één God, één goddelijk Wezen.
- De Vader is God, de Zoon is God en de Heilige Geest is God, elk volkomen en niet voor een deel.
- De Vader is de Zoon niet, de Zoon is de Geest niet, en de Geest is de Vader niet.
Het begin van het Johannesevangelie houdt dit samen vast: 'In den beginne was het Woord, en het Woord was bij God, en het Woord was God' (Johannes 1:1). Het Woord is bij God, en is dus van de Vader onderscheiden. Het Woord is God, en is dus geen schepsel. Onderscheiden betekent hier niet gescheiden: de drie Personen werken nooit los van elkaar. Hoe dat in God Zelf is, kunnen wij niet doorgronden; wij weten het omdat God het bekendgemaakt heeft (Deuteronomium 29:29).
Waar staat de Drie-eenheid in de Bijbel?
Bij de doop van Jezus in de Jordaan zijn de drie Personen tegelijk aanwezig. De Zoon komt op uit het water, de Geest daalt als een duif op Hem neer, en de Vader spreekt uit de hemel: 'Deze is Mijn Zoon, Mijn Geliefde, in Denwelken Ik Mijn welbehagen heb' (Mattheüs 3:17).
In Zijn afscheidsrede spreekt Jezus over de Heilige Geest als een Persoon: 'de Trooster, de Heilige Geest, Welken de Vader zenden zal in Mijn Naam, Die zal u alles leren' (Johannes 14:26). De Geest leert, getuigt van Christus (Johannes 15:26) en kan bedroefd worden (Efeze 4:30). Dat doet een Persoon, geen onpersoonlijke kracht. Dat de Geest God is, blijkt uit Handelingen 5: liegen tegen de Heilige Geest is liegen tegen God (Handelingen 5:3-4).
Het Oude Testament spreekt er nog bedekt over, bijvoorbeeld waar God bij de schepping van de mens in het meervoud over Zichzelf spreekt (Genesis 1:26). De volle openbaring komt met de zending van de Zoon en de Geest (Galaten 4:4-6). Een overzicht van de teksten vindt u bij de bijbelteksten over de Drie-eenheid.
Waarom schieten vergelijkingen als uitleg van de Drie-eenheid tekort?
Vaak worden beelden uit de natuur gebruikt. Ze zijn goed bedoeld, maar ze leiden van de bijbelse leer af:
- Water, ijs en stoom zijn één stof in drie verschijningsvormen. Dat is precies het modalisme: één God Die Zich nu eens als Vader, dan als Zoon en dan als Geest vertoont. Bij de doop in de Jordaan zijn de drie Personen echter tegelijk aanwezig.
- Zon, licht en warmte maken van de Zoon en de Geest een uitstraling of werking van God. De Zoon heet wel het afschijnsel van Gods heerlijkheid (Hebreeën 1:3), maar warmte en licht zijn geen personen. Wie het beeld doortrekt, maakt van de Geest een kracht en van de Zoon iets minders dan God.
- Een ei met schaal, eiwit en dooier maakt van elke Persoon een derde deel van God. In Christus woont echter 'al de volheid der Godheid lichamelijk' (Kolossenzen 2:9).
Jesaja stelt de vraag 'Bij wien dan zult gij God vergelijken' (Jesaja 40:18). Die vraag gaat over de afgoden, maar raakt elke poging om God met iets uit de schepping te vangen. Het is wijzer bij de woorden van de Schrift en de belijdenis te blijven en te erkennen dat hier een verborgenheid is die wij aanbidden. Wie het aan kinderen uitlegt, kan beter beginnen bij de doop van de Heere Jezus, waar de Vader spreekt, de Zoon uit het water opkomt en de Geest neerdaalt.
Wat de kerk afwees
De leer van de Drie-eenheid is geen latere uitvinding. Toen in de eerste eeuwen afwijkende leringen opkwamen, moest de kerk onder woorden brengen wat zij uit de Schrift geloofde. Artikel 9 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis noemt zulke dwalers bij naam, onder wie Sabellius en Arius.
- Modalisme (onder anderen Sabellius): God is één Persoon Die achtereenvolgens als Vader, Zoon en Geest optreedt. Dat botst met de doop van Jezus en met Zijn gebed tot de Vader (Johannes 17:1).
- Arianisme (Arius, vierde eeuw): de Zoon is het hoogste schepsel, maar geen eeuwige God. Het concilie van Nicea (325) wees dat af. Alle dingen zijn door het Woord gemaakt (Johannes 1:3), dus het Woord Zelf is niet gemaakt. Zie ook de vraag Is Jezus God?
- Tritheïsme: drie goden naast elkaar. Dat doet tekort aan de belijdenis dat de HEERE één is (Deuteronomium 6:4).
Dit zijn geen verschillen tussen christenen onderling. Het zijn de grenzen van het christelijk geloof, door de kerk uit de Schrift getrokken.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De kerk vat dit samen in haar belijdenissen, altijd na en onder de Schrift. Zondag 8 van de Heidelbergse Catechismus vraagt waarom wij van Vader, Zoon en Heilige Geest spreken, als er maar één goddelijk Wezen is. Het antwoord luidt: 'Omdat God Zich alzo in Zijn Woord geopenbaard heeft, dat deze drie onderscheiden Personen de enige, waarachtige en eeuwige God zijn' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 8, vraag 25). De catechismus verklaart het geheim niet weg; hij wijst naar wat God over Zichzelf bekendmaakt.
De Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt in artikel 8 dat God één is in wezen, met drie Personen, Die van eeuwigheid onderscheiden zijn naar Hun eigen eigenschappen, zonder dat God in drieën gedeeld wordt. Artikel 9 wijst aan waar de Schrift dit leert en aanvaardt de drie oude geloofsbelijdenissen. Daarvan zegt de Geloofsbelijdenis van Athanasius het scherpst: één God in de Drie-eenheid en de Drie-eenheid in de eenheid, zonder de Personen te vermengen en zonder het Wezen te delen (vergelijk Johannes 10:30).
Waarom is de Drie-eenheid belangrijk voor het geloof?
De Drie-eenheid is geen puzzel voor specialisten: het evangelie hangt eraan. De Vader zendt de Zoon, de Zoon geeft Zichzelf voor zondaren, en de Geest past dat werk toe in het hart. Paulus vat het samen: 'Want door Hem hebben wij beiden den toegang door één Geest tot den Vader' (Efeze 2:18).
Zo deelt de catechismus ook de artikelen van het geloof in: God de Vader en onze schepping, God de Zoon en onze verlossing, God de Heilige Geest en onze heiligmaking (Zondag 8, vraag 24). Was de Zoon geen waarachtig God, dan kon Hij de last van Gods toorn niet dragen (Zondag 6, vraag 17). Was de Geest geen God, dan kon Hij geen mens opnieuw geboren doen worden (vergelijk Johannes 3:5); de catechismus belijdt Hem dan ook als waarachtig en eeuwig God (Zondag 20, vraag 53). De verlossing is van begin tot eind het werk van de ene God. Daarom ligt de zekerheid van wie gelooft buiten zichzelf, in Hem.
'De genade van den Heere Jezus Christus, en de liefde van God, en de gemeenschap des Heiligen Geestes, zij met u allen' (2 Korinthe 13:13)