Het korte gebed vóór de predicatie: tekst en uitleg
In het kort
Het korte gebed vóór de predicatie heet in het kerkboek een openlijke belijdenis der zonden. Na de schuldbelijdenis vraagt het om vergeving, om de Heilige Geest, om het rechte verstaan van het Woord en om de bekering van wie dwalen.
Naast het lange gebed vóór de predicatie heeft het kerkboek een korter gebed voor dezelfde plaats in de dienst. De titel luidt: Een openlijke belijdenis der zonden, en korter formulier des gebeds vóór de predicatie. Openlijk betekent hier: in het openbaar, ten aanhoren van de gemeente. In de meeste oudere kerkboeken heet het een kort gebed vóór de predicatie in de week.
Het gebed is korter, maar niet oppervlakkiger. Het belijdt de zonde scherp en vraagt om een nieuw leven. De nadruk ligt op wat de prediking moet uitwerken: vertrouwen op God alleen en een leven als dankoffer. Op deze pagina staat de volledige tekst in vijf delen, met uitleg en Bijbelteksten uit de Statenvertaling.
Deel 1
Belijdenis: arme, ellendige zondaren
Hemelse Vader, eeuwige en barmhartige God, wij erkennen en belijden voor Uw Goddelijke Majesteit, dat wij arme, ellendige zondaren zijn, ontvangen en geboren in alle boosheid en verdorvenheid, geneigd tot alle kwaad, en onnut tot enig goed, en dat wij met ons zondig leven zonder ophouden Uw heilige geboden overtreden, waardoor wij Uw toorn tegen ons verwekken, en naar Uw rechtvaardig oordeel op ons laden de eeuwige verdoemenis.
Uitleg
Het gebed spreekt God aan als 'Hemelse Vader, eeuwige en barmhartige God'. Dezelfde aanspraak opent ook het gebed vóór de kerkenraadsvergadering. Daarna belijdt de gemeente wie zij is voor Gods Majesteit: 'arme, ellendige zondaren'. Ellendig betekent hier: in diepe nood, zonder uitweg in onszelf.
Het gebed beschrijft de mens in vier trekken. Wij zijn ontvangen en geboren in boosheid en verdorvenheid, 'geneigd tot alle kwaad, en onnut tot enig goed'. Die laatste woorden lijken op Romeinen 3, waar Paulus zegt dat allen onnut geworden zijn. De Heidelbergse Catechismus gebruikt in zondag 3 vergelijkbare taal.
Het gevolg is ernstig. Door ons zondig leven overtreden wij Gods geboden zonder ophouden en wekken wij Zijn toorn op. Zo laden wij naar Zijn rechtvaardig oordeel de eeuwige verdoemenis op ons. Het gebed verzacht dat niet, maar zegt het als belijdenis tegenover God.
Uit de Bijbel
“Allen zijn zij afgeweken, te zamen zijn zij onnut geworden; er is niemand, die goed doet, er is ook niet tot een toe.”
Paulus zegt dat allen afgeweken en onnut geworden zijn, zoals het gebed de mens onnut tot enig goed noemt.
“En de HEERE rook dien liefelijken reuk, en de HEERE zeide in Zijn hart: Ik zal voortaan den aardbodem niet meer vervloeken om des mensen wil; want het gedichtsel van 's mensen hart is boos van zijn jeugd aan; en Ik zal voortaan niet meer al het levende slaan, gelijk als Ik gedaan heb.”
God zegt dat het gedichtsel van 's mensen hart boos is van zijn jeugd aan, de achtergrond van de woorden over de geboorte.
“Want ik weet, dat in mij, dat is, in mijn vlees, geen goed woont; want het willen is wel bij mij, maar het goede te doen, dat vind ik niet.”
Paulus belijdt dat in zijn vlees geen goed woont, dezelfde zelfkennis als in deze belijdenis.
Deel 2
Berouw, zelfaanklacht en de bede om vergeving
Maar, o Heere, wij hebben berouw en leedwezen, dat wij U vertoornd hebben; wij beschuldigen onszelven en doen aanklacht van onze misdaden, begerende dat Gij genadiglijk onze ellendigheid wilt aanzien. Wil U over ons ontfermen, o allergoedertierenste God en Vader, en ons vergeven al onze zonden, om het heilig lijden van Uw lieven Zoon Jezus Christus.
Uitleg
Met 'Maar, o Heere' gaat het gebed van belijdenis naar berouw. Leedwezen betekent spijt, verdriet over wat men gedaan heeft. Het gebed noemt niet allereerst de straf, maar het feit 'dat wij U vertoornd hebben'. Het berouw is dus op God gericht.
De gemeente beschuldigt zichzelf en 'doet aanklacht' van haar misdaden. Zij staat in de rechtszaal niet als verdediger van zichzelf, maar als aanklager. Juist daarom kan zij om genade vragen: dat God haar ellendigheid genadig wil aanzien.
De bede om vergeving rust op één grond: 'het heilig lijden van Uw lieven Zoon Jezus Christus'. God wordt hier aangesproken als 'allergoedertierenste God en Vader', de overtreffende trap van goedertieren. Hoe groter de schuld die beleden is, hoe groter de goedheid die aangeroepen wordt.
Uit de Bijbel
“Mijn zonde maakte ik U bekend, en mijn ongerechtigheid bedekte ik niet. Ik zeide: Ik zal belijdenis van mijn overtredingen doen voor den HEERE; en Gij vergaaft de ongerechtigheid mijner zonde. Sela.”
David maakt zijn zonde aan God bekend en ontvangt vergeving, het patroon van dit deel.
“Want de droefheid naar God werkt een onberouwelijke bekering tot zaligheid; maar de droefheid der wereld werkt den dood.”
Paulus stelt de droefheid naar God, met bekering als vrucht, tegenover de droefheid der wereld.
“Om Uws Naams wil, HEERE! zo vergeef mijn ongerechtigheid, want die is groot.”
David vraagt vergeving om Gods Naam wil, juist omdat zijn ongerechtigheid groot is.
Deel 3
Bede om de Geest en een nieuw leven
Wil ons ook verlenen de genade Uws Heiligen Geestes, Die ons lere onze ongerechtigheid van ganser harte te erkennen, en onszelven recht te mishagen, opdat de zonde in ons moge gedood worden, en wij in een nieuw leven weder opstaan, in hetwelk wij waarachtige vruchten der heiligheid en gerechtigheid voortbrengen, die U door Jezus Christus kunnen aangenaam zijn.
Uitleg
Vergeving is niet het eindpunt. Het gebed vraagt daarna om 'de genade Uws Heiligen Geestes'. De Geest moet ons leren onze ongerechtigheid van harte te erkennen en 'onszelven recht te mishagen'. Mishagen betekent: niet bevallen. Wie zichzelf recht mishaagt, ziet zijn zonde zoals God haar ziet, en heeft er een afkeer van.
Het doel is tweeledig, zoals in de Catechismus het afsterven van de oude en het opstaan van de nieuwe mens. De zonde moet in ons gedood worden, en wij moeten in een nieuw leven opstaan. Dat laatste lijkt op Romeinen 6, waar Paulus spreekt over wandelen in nieuwigheid des levens.
Het nieuwe leven brengt vruchten voort: 'waarachtige vruchten der heiligheid en gerechtigheid'. Het gebed voegt toe dat die vruchten God alleen aangenaam zijn door Jezus Christus. Ook de goede werken van de gelovige hebben Christus nodig.
Uit de Bijbel
“Dan zult gij gedenken aan uw boze wegen en uw handelingen, die niet goed waren; en gij zult een walging van u zelf hebben over uw ongerechtigheden en over uw gruwelen.”
God zegt dat Zijn volk een walging van zichzelf zal hebben over zijn ongerechtigheden, wat het gebed onszelven recht mishagen noemt.
“Wij zijn dan met Hem begraven, door den doop in den dood, opdat, gelijkerwijs Christus uit de doden opgewekt is tot de heerlijkheid des Vaders, alzo ook wij in nieuwigheid des levens wandelen zouden.”
Paulus spreekt over begraven worden met Christus en wandelen in nieuwigheid des levens.
“Vervuld met vruchten der gerechtigheid, die door Jezus Christus zijn tot heerlijkheid en prijs van God.”
Paulus noemt vruchten der gerechtigheid die door Jezus Christus zijn, zoals het gebed de vruchten aan Christus verbindt.
Deel 4
Het Woord verstaan en God dienen als dankoffer
Wil ons ook Uw heilig Woord naar Uw Goddelijken wil te verstaan geven, opdat wij daaruit leren al ons vertrouwen op U alleen te stellen, en van alle schepselen af te trekken. Dat ook onze oude mens met al zijn begeerten van dag tot dag meer en meer gekruisigd worde, en dat wij ons U opofferen tot een levend dankoffer, ter ere van Uw heiligen Naam, en tot stichting van onzen naaste.
Wil ook genadiglijk bekeren allen die nog van Uw waarheid afdwalen, opdat wij U altezamen eendrachtelijk dienen, in heiligheid en gerechtigheid, al de dagen onzes levens.
Uitleg
Pas hier noemt het gebed de prediking. Het vraagt God ons Zijn Woord 'naar Uw Goddelijken wil' te verstaan te geven. Niet ons eigen idee bepaalt wat een tekst betekent, maar wat God ermee bedoelt.
Wat moet de gemeente uit het Woord leren? Om al haar vertrouwen op God alleen te stellen en het af te trekken van alle schepselen. Daarbij hoort dat de oude mens met zijn begeerten 'van dag tot dag meer en meer gekruisigd worde'. Het nieuwe leven heeft een vorm: wij offeren ons God op 'tot een levend dankoffer'. Dat is de taal van Romeinen 12.
De laatste alinea kijkt naar buiten. Het gebed vraagt God allen te bekeren 'die nog van Uw waarheid afdwalen'. Het doel is dat allen samen God eendrachtig dienen, in heiligheid en gerechtigheid al de dagen van hun leven. Die woorden komen uit de lofzang van Zacharias in Lukas 1. Het gebed vóór de catechisatie heeft dezelfde bede.
Uit de Bijbel
“Ontdek mijn ogen, dat ik aanschouwe de wonderen van Uw wet.”
De dichter vraagt God zijn ogen te ontdekken voor de wonderen van Zijn wet, een bede om het rechte verstaan.
“Dit wetende, dat onze oude mens met Hem gekruisigd is, opdat het lichaam der zonde te niet gedaan worde, opdat wij niet meer de zonde dienen.”
Paulus zegt dat onze oude mens met Christus gekruisigd is, de woorden achter de bede om het kruisigen van de oude mens.
“Ik bid u dan, broeders, door de ontfermingen Gods, dat gij uw lichamen stelt tot een levende, heilige en Gode welbehagelijke offerande, welke is uw redelijke godsdienst.”
Paulus roept op het lichaam te stellen tot een levende offerande, wat het gebed een levend dankoffer noemt.
“Dat wij, verlost zijnde uit de hand onzer vijanden, Hem dienen zouden zonder vreze. In heiligheid en gerechtigheid voor Hem, al de dagen onzes levens.”
Zacharias zingt over God dienen in heiligheid en gerechtigheid al de dagen onzes levens.
Deel 5
Het slot: geleerd en bevolen te bidden
Dit begeren wij van U door onzen Heere Jezus Christus, Die ons heeft geleerd en bevolen alzo te bidden:
Onze Vader, Die in de hemelen zijt,
Uw Naam worde geheiligd.
Uw Koninkrijk kome.
Uw wil geschiede, gelijk in den hemel, alzo ook op de aarde.
Geef ons heden ons dagelijks brood.
En vergeef ons onze schulden, gelijk ook wij vergeven onzen schuldenaren.
En leid ons niet in verzoeking, maar verlos ons van den boze.
Want Uw is het Koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid, in der eeuwigheid.
Amen.
Uitleg
De overgang naar het Onze Vader is kort, maar zegt twee dingen. Christus heeft ons dit gebed 'geleerd en bevolen'. Het is dus niet alleen een voorbeeld, maar ook een opdracht. En de gemeente bidt 'door onzen Heere Jezus Christus': Hij is de weg waarlangs het gebed de Vader bereikt.
In het Onze Vader keren de thema's van dit gebed terug. De eerste bede, om de heiliging van Gods Naam, sluit aan bij het leven ter ere van Zijn heiligen Naam. De vijfde bede vat de schuldbelijdenis samen.
Uit de Bijbel
“Gij dan bidt aldus: Onze Vader, Die in de hemelen zijt! Uw Naam worde geheiligd.”
Christus geeft het gebed met de opdracht: Gij dan bidt aldus, waar het woord bevolen naar verwijst.
Veelgestelde vragen
Wat betekent een openlijke belijdenis der zonden?
Openlijk betekent hier: in het openbaar, in de samenkomst van de gemeente. De zonden worden niet alleen in stilte voor God beleden, maar hardop en samen, door de mond van de voorganger. Daarin belijdt de hele gemeente dat zij voor God schuldig staat. Het gaat niet om het opnoemen van persoonlijke zonden, maar om een gezamenlijke schuldbelijdenis.
Wat betekent onszelven recht te mishagen?
Mishagen betekent niet bevallen. Wie zichzelf recht mishaagt, heeft een terechte afkeer van zijn eigen zonde. Het gaat niet om een laag zelfbeeld, maar om het zien van de zonde zoals God haar ziet. Het gebed vraagt de Heilige Geest om die erkenning, zodat de zonde gedood wordt en de mens in een nieuw leven opstaat.
Waarom vraagt het korte gebed om de bekering van wie dwalen?
Het gebed denkt niet alleen aan de eigen gemeente. Het vraagt dat God allen bekeert die nog van Zijn waarheid afdwalen, zodat allen samen Hem eendrachtig dienen. Die bede hoort bij de prediking: het Woord gaat uit naar allen. Dezelfde zin staat ook in het gebed vóór de catechisatie.
Is het korte gebed vóór de predicatie bedoeld voor de preek in de week?
De officiële tekst schrijft geen moment voor. Daar heet het een openlijke belijdenis der zonden en korter formulier des gebeds vóór de predicatie. In de meeste oudere kerkboeken heet het echter een kort gebed vóór de predicatie in de week, dus voor de doordeweekse preek. Volgens een noot in de uitgave van 1897 is die titel later ontstaan en ten onrechte gegeven. Of het formulier letterlijk gebeden wordt, verschilt per gemeente.
Wat is een levend dankoffer?
Het gebed vraagt dat wij ons aan God opofferen tot een levend dankoffer. Dat sluit aan bij Romeinen 12, waar Paulus oproept het lichaam te stellen tot een levende offerande. Bedoeld is niet een offer om iets te verdienen, maar een heel leven dat uit dankbaarheid aan God gewijd is. Het doel noemt het gebed ook: de eer van Gods Naam en de stichting van de naaste.
Over deze tekst
Woordelijk: de klassieke tekst zoals vastgesteld door de Nationale Synode van Dordrecht (1618-1619); elke lezing bezegeld door de uitgave 1897 (officiële tekst) of de gangbare redactie (1774). Spelling: de kerkboekspelling van de GBS-uitgave.
Bronnen
- GBS Bijbel Online, De formulieren voor kerkelijke handelingen / Christelijke gebeden (Gereformeerde Bijbelstichting) (kopieerbron (spelling en tekst))
- De berijmde Psalmen (...) in gebruik bij de Gereformeerde Kerken in Nederland; alsmede hare Formulieren van Eenigheid (...) en hare Liturgie, naar den door die kerken vastgestelden tekst, onder medewerking van H. Bavinck en A. Kuyper, Middelharnis: Flakkeesche Boekdrukkerij, 1897 (scan Princeton Theological Seminary, archive.org) (controle, publiek domein (officiële Dordtse tekst))
- Het boek der psalmen, nevens de gezangen bij de Hervormde Kerk van Nederland in gebruik (...) mitsgaders de christelijke catechismus, formulieren en gebeden der Gereformeerde Kerken, Haarlem: Joh. Enschedé en Zonen, 1774 (DBNL, digitale uitgave van de vier kerkboeken) (controle, publiek domein (gangbare redactie, oude spelling))