Nazareth in de Bijbel

Nazareth ligt in het noorden van Israël, in Beneden-Galilea, in een kom tussen de heuvels ten noorden van de vlakte van Jizreël. Het Meer van Galilea ligt ongeveer 25 kilometer naar het oosten, Jeruzalem hemelsbreed ruim 100 kilometer naar het zuiden. Lukas noemt het "een stad in Galilea, genaamd Nazareth" (Lukas 1:26) en zegt dat de stad op een berg gebouwd was (Lukas 4:29). Het dorp uit de evangeliën is nu een stad met tienduizenden inwoners; de oude kern ligt op dezelfde plek.

De evangeliën spreken van een stad: Lukas van "een stad in Galilea, genaamd Nazareth" (Lukas 1:26) en Mattheüs van "de stad, genaamd Nazareth" (Mattheüs 2:23). Het Griekse woord polis werd ook gebruikt voor kleine, zelfstandige plaatsen. Opgravingen wijzen op een klein landbouwdorp van volgens de meeste schattingen hooguit enkele honderden inwoners. Naar bijbelse maatstaf dus een stad, naar de onze een dorp. Het huidige Nazareth is een stad met tienduizenden inwoners.

De Statenvertaling schrijft Nazareth, met th aan het eind, bijvoorbeeld in Lukas 1:26 en Mattheüs 2:23. Nieuwere Nederlandse vertalingen en veel katholieke teksten schrijven Nazaret. Het Grieks van het Nieuwe Testament kent de vormen Nazaret, Nazareth en Nazara. In het moderne Hebreeuws heet de stad Natsrat, in het Arabisch an-Nasira. Het gaat steeds om hetzelfde dorp in Galilea waar Jezus opgroeide.

Nee, Nazareth komt in het Oude Testament niet voor, en ook Josephus noemt het niet. Mattheüs schrijft toch dat Jozef daar ging wonen "opdat vervuld zou worden, wat door de profeten gezegd is, dat Hij Nazarener zal geheten worden" (Mattheüs 2:23). Hij spreekt van de profeten in het meervoud en citeert geen bepaald vers. Veel uitleggers denken aan een woordspeling met het Hebreeuwse netser uit Jesaja 11:1, anderen aan de profetieën dat de Messias veracht zou zijn.

De betekenis is niet zeker. Veel uitleggers verbinden de naam met het Hebreeuwse netser, spruit of loot. Dat woord staat in Jesaja 11:1: "Want er zal een Rijsje voortkomen uit den afgehouwen tronk van Isai, en een Scheut uit zijn wortelen zal Vrucht voortbrengen". Als die verbinding klopt, droeg het dorp een naam die past bij de belofte van de Messias als loot uit het huis van David.

Lukas zegt dat de inwoners Hem de stad uitwierpen "en leidden Hem op den top des bergs, op denwelken hun stad gebouwd was, om Hem van de steilte af te werpen" (Lukas 4:29). Een precieze plek noemt hij niet. De overlevering wijst een rots ten zuidoosten van Nazareth aan, de berg van de neerstorting, maar ook een helling bij het oude dorp zelf komt in aanmerking, omdat de tekst de berg noemt waarop de stad gebouwd was. Waar het precies was, is onbekend.

Lukas schrijft dat Jezus omtrent dertig jaar oud was toen Hij met Zijn openbare werk begon (Lukas 3:23). Tot die tijd had Hij in Nazareth gewoond. Zijn dorpsgenoten kenden Hem als de timmerman (Markus 6:3). Vanuit Nazareth ging Hij naar de Jordaan om door Johannes gedoopt te worden (Markus 1:9), en na de afwijzing in de synagoge vestigde Hij Zich in Kapernaum (Mattheüs 4:13).

Jezus las uit Jesaja 61 voor en zei: "Heden is deze Schrift in uw oren vervuld" (Lukas 4:21). Eerst verwonderden de mensen zich over de aangename woorden. Toen Hij eraan herinnerde dat Elia naar een weduwe in Sarepta werd gezonden en dat Elisa Naäman de Syriër reinigde, werden zij met toorn vervuld. Zij brachten Hem naar de top van de berg om Hem van de steilte af te werpen, maar Hij ging door hun midden weg (Lukas 4:28-30).

Markus noemt Hem "de timmerman, de zoon van Maria" (Markus 6:3) en Mattheüs "de Zoon des timmermans" (Mattheüs 13:55). Het Griekse woord tekton betekent ambachtsman en kan werk in hout en in steen omvatten. De evangeliën zeggen niets over het werk dat Hij precies deed. Dat Jozef en Jezus in het nabije Sepphoris hebben gebouwd, is een vermoeden van sommige onderzoekers, geen gegeven uit de Bijbel.

Nazarener betekent iemand uit Nazareth. Achternamen zoals wij die kennen bestonden toen niet; men werd aangeduid naar zijn vader of zijn woonplaats. Omdat Jezus in Nazareth opgroeide, werd Hij zo genoemd, door de engel bij het graf (Markus 16:6), door Petrus op de Pinksterdag (Handelingen 2:22) en op het opschrift van het kruis (Johannes 19:19). Mattheüs verbindt de naam met de profeten (Mattheüs 2:23). Later werden de christenen zelf aangeklaagd als "de sekte der Nazarenen" (Handelingen 24:5).

Hemelsbreed ongeveer 110 kilometer. Over de weg was het flink verder. Men kon door het bergland van Samaria reizen of door het Jordaandal en dan bij Jericho omhoog naar Jeruzalem; beide wegen zijn langer dan de rechte lijn. Lukas vertelt dat Jozef met Maria van Nazareth naar Bethlehem trok voor de inschrijving (Lukas 2:4-5), maar noemt geen route en geen reisduur. Hoe lang de reis duurde, valt daarom niet te zeggen.

Ja. Nazareth is vandaag een stad in het noorden van Israël met tienduizenden inwoners en een overwegend Arabische bevolking, christelijk en islamitisch. In de oude kern staan de Basiliek van de Aankondiging, gebouwd boven de plaats waar volgens de overlevering Maria de boodschap van de engel ontving, en de Sint-Jozefkerk. Opgravingen hebben huizen en graven uit de Romeinse tijd blootgelegd.