Nathanaël in de Bijbel
Nethan'el (Hebreeuws) - “God heeft gegeven”
Wie was Nathanaël?
Nathanaël was een discipel van Jezus uit Kana in Galilea. Filippus bracht hem bij Jezus; zijn eerste reactie was de vraag of uit Nazareth iets goeds kon komen. Nadat Jezus zei dat Hij hem onder de vijgenboom had gezien, beleed hij Hem als de Zone Gods.
Nathanaël is de discipel van de eerlijke tegenwerping. Zijn naam gaat terug op het Hebreeuwse Nethan'el en betekent "God heeft gegeven" — dezelfde naam die de Statenvertaling in het Oude Testament weergeeft als Nethaneel, gedragen door onder anderen de vorst van Issaschar (Numeri 1:8) en door priesters en zangers in de tijd van Nehemia (Nehemia 12:21, 12:36). In het Nederlands komt de naam in verschillende schrijfwijzen voor: Nathanaël met trema, Nathanael zonder, en de vormen Natanael en Natanaël. De Statenvertaling zelf schrijft consequent Nathanael, de Engelse vertalingen Nathanael of Nathaniel. Al die vormen wijzen op dezelfde man uit Kana. Hij komt alleen in het Evangelie naar Johannes bij deze naam voor: bij zijn roeping in Johannes 1 en bij de verschijning van de opgestane Heere aan de zee van Tiberias in Johannes 21:2, waar hij wordt aangeduid als "Nathanael, die van Kana in Galilea was". In de andere evangeliën en in Handelingen ontbreekt de naam. Daarom heeft de kerk hem al vroeg vereenzelvigd met Bartholomeüs, die in de apostellijsten steeds direct naast Filippus staat (Mattheüs 10:3, Markus 3:18, Lukas 6:14). Bartholomeüs is namelijk geen persoonsnaam maar een vadersnaam: "zoon van Tolmai". Zeker is die identificatie niet, maar zij is oud en algemeen aanvaard. Het gedeelte dat zijn naam bekend maakte, staat in de Statenvertaling in Johannes 1:46-52. Wie een andere vertaling gebruikt, vindt dezelfde geschiedenis onder de nummering 1:45-51; de Statenvertaling telt in dit hoofdstuk één vers meer. Daar klinkt zijn nuchtere vraag "Kan uit Nazareth iets goeds zijn?", daar spreekt Jezus over de vijgenboom, en daar volgt de belijdenis die hem in het Nieuwe Testament onvergetelijk maakt.
Historische context
Nathanaël kwam uit Kana in Galilea (Johannes 21:2), een dorp in het heuvelland ten noorden van Nazareth. Kana is in het Johannesevangelie de plaats van het eerste teken, de bruiloft waar water in wijn werd veranderd. Nazareth lag daar hemelsbreed maar enkele kilometers vandaan, en juist dat maakt zijn tegenwerping zo begrijpelijk: hij kende het dorp waarover Filippus sprak, en het had geen enkele naam in de Schrift. Nazareth wordt in het hele Oude Testament nergens genoemd, en het profetenwoord verbond de Messias juist met Bethlehem (Micha 5:1). Zijn scepsis kwam dus niet uit onverschilligheid voort maar uit bijbelkennis. De vijgenboom is in de Joodse wereld van de eerste eeuw meer dan een boom. Onder de eigen vijgenboom zitten is in het Oude Testament het beeld van vrede en ongestoord bezit (1 Koningen 4:25, Micha 4:4), en in de rabbijnse traditie was de schaduw van de vijgenboom de gebruikelijke plaats om de Wet te overdenken. Wat Nathanaël daar precies deed, zegt de Schrift niet. Wel maakt Jezus duidelijk dat Hij hem in dat verborgen moment had gezien, en dat is wat de scepsis breekt. Het woord waarmee Jezus hem begroet — "Zie, waarlijk een Israeliet, in welken geen bedrog is" (Johannes 1:48) — speelt met de geschiedenis van Jakob, wiens naam met bedrog verbonden is en die pas na de worsteling bij Pniël Israël ging heten. Diezelfde lijn keert terug in Jezus' antwoord over de geopende hemel en de op- en neerdalende engelen (Johannes 1:52), een rechtstreekse verwijzing naar Jakobs droom te Bethel (Genesis 28:12). Over zijn latere leven zwijgt het Nieuwe Testament. De oude kerkelijke overlevering, die hem met Bartholomeüs vereenzelvigt, laat hem het evangelie brengen naar Armenië, India of Mesopotamië en daar de marteldood sterven. Die verhalen staan niet in de Schrift en worden hier dan ook alleen als traditie genoemd, niet als geschiedenis.
Karaktereigenschappen
+Positieve eigenschappen
- Oprecht: Jezus noemt hem een Israëliet in wie geen bedrog is
- Schriftkundig: zijn tegenwerping komt voort uit kennis van de profeten
- Bereid te onderzoeken: hij gaat mee op de uitnodiging "kom en zie"
- Vrijmoedig in zijn belijdenis zodra hij overtuigd is
- Volhardend: hij is er na de opstanding nog steeds bij
−Zwakke kanten
- Aanvankelijk vooringenomen tegenover Nazareth
- Geneigd een mens en een plaats op afkomst te beoordelen
Theologische betekenis
In het Johannesevangelie staat de roeping van Nathanaël op een scharnierpunt. De eerste discipelen worden geroepen, en de reeks eindigt met een belijdenis die de rest van het boek al samenvat: "Gij zijt de Zone Gods, Gij zijt de Koning Israels" (Johannes 1:50). Dezelfde twee titels keren terug in het slot van het evangelie, waar Johannes schrijft dat hij dit alles beschreven heeft opdat men zou geloven dat Jezus is de Christus, de Zone Gods (Johannes 20:31). Wat Nathanaël aan het begin uitspreekt, is precies wat het hele boek wil bewerken. De geschiedenis onderstreept bovendien dat Christus mensen kent voordat zij Hem kennen. Jezus zag Nathanaël onder de vijgenboom terwijl deze nog niets van Hem wist. In de gereformeerde belijdenis is dat de kern van het spreken over Gods voorkomende genade: niet ons zoeken begint, maar Zijn kennen. Hetzelfde motief klinkt in Psalm 139, waar de dichter belijdt dat God zijn zitten en opstaan van verre kent. Ook de verwijzing naar Jakob is theologisch geladen. Nathanaël wordt een Israëliet zonder bedrog genoemd, terwijl Jakob juist de bedrieger was die de naam Israël pas na de worsteling ontving. En de geopende hemel met de engelen boven de Zoon des mensen (Johannes 1:52) neemt Jakobs droom te Bethel over: de ladder tussen hemel en aarde is geen droombeeld meer maar een Persoon. Bethel betekent "huis Gods"; Christus is nu de plaats waar God en mens elkaar ontmoeten. Ten slotte laat deze geschiedenis zien hoe de kerk met eerlijke twijfel mag omgaan. Nathanaëls vraag wordt niet berispt en niet weggeredeneerd. Filippus antwoordt met een uitnodiging, Jezus met kennis van zijn hart. Binnen de kerken wordt verschillend gedacht over de vraag of Nathanaël dezelfde is als de apostel Bartholomeüs; de Schrift laat dat open, en het geloof hangt er niet van af.
Naamsbetekenis
Oorspronkelijke naam
Nethan'el (Hebreeuws)
Betekenis
God heeft gegeven
Sleutelmomenten
Filippus zoekt hem op
Filippus, zelf net geroepen, zoekt Nathanaël op met het bericht dat zij Hem gevonden hebben over Wie Mozes in de wet en de profeten geschreven hebben: Jezus, de zoon van Jozef, van Nazareth.
Johannes 1:46
De vraag over Nazareth en het antwoord "Kom en zie"
Nathanaël reageert met de bekende tegenwerping: kan uit Nazareth iets goeds zijn? Filippus gaat niet in discussie maar nodigt uit: kom en zie. Die twee woorden brengen hem bij Jezus.
Johannes 1:47
Jezus noemt hem een Israëliet zonder bedrog
Nog voordat Nathanaël iets heeft gezegd, spreekt Jezus over hem: waarlijk een Israeliet, in welken geen bedrog is. Het is een oordeel over zijn karakter dat hem onmiddellijk raakt.
Johannes 1:48
Het woord over de vijgenboom
Op de vraag hoe Jezus hem kent, antwoordt Hij: eer u Filippus riep, toen u onder de vijgenboom was, zag Ik u. Een verborgen moment dat niemand kon weten, blijkt bekend te zijn.
Johannes 1:49
De belijdenis: Zone Gods en Koning Israëls
Nathanaël antwoordt met een van de hoogste belijdenissen in het Johannesevangelie: Rabbi, Gij zijt de Zone Gods, Gij zijt de Koning Israels. Van tegenwerping naar belijdenis in enkele zinnen.
Johannes 1:50
De belofte van de geopende hemel
Jezus belooft hem grotere dingen: hij zal de hemel geopend zien en de engelen Gods opklimmende en nederdalende op de Zoon des mensen. Christus stelt Zichzelf voor als de plaats waar hemel en aarde elkaar raken.
Johannes 1:51-52
Aanwezig bij de zee van Tiberias
Na de opstanding is Nathanaël een van de zeven discipelen die gaan vissen en de opgestane Heere ontmoeten. Johannes noemt hem daar uitdrukkelijk "Nathanael, die van Kana in Galilea was".
Johannes 21:2
Belangrijke bijbelteksten
De volgende bijbelgedeelten zijn van belang om het leven en de rol van Nathanaël beter te begrijpen.
Johannes 1:46
“Filippus vond Nathanael en zeide tot hem: Wij hebben Dien gevonden, van Welken Mozes in de wet geschreven heeft, en de profeten, namelijk Jezus, den zoon van Jozef, van Nazareth.”
De eerste vermelding van Nathanaël in de Bijbel. In vertalingen met een andere telling staat dit vers als Johannes 1:45.
Johannes 1:47
“En Nathanael zeide tot hem: Kan uit Nazareth iets goeds zijn? Filippus zeide tot hem: Kom en zie.”
De bekendste zin van Nathanaël, en het eenvoudigste antwoord op twijfel dat het evangelie kent.
Johannes 1:48
“Jezus zag Nathanael tot Zich komen, en zeide tot hem: Zie, waarlijk een Israeliet, in welken geen bedrog is.”
Jezus typeert hem voordat er een woord is gewisseld: oprecht, zonder dubbele bodem.
Johannes 1:49
“Nathanael zeide tot Hem: Van waar kent Gij mij? Jezus antwoordde en zeide tot hem: Eer u Filippus riep, daar gij onder den vijgeboom waart, zag Ik u.”
Het woord over de vijgenboom: Christus kende zijn verborgen moment voordat de ontmoeting plaatsvond.
Johannes 1:50
“Nathanael antwoordde en zeide tot Hem: Rabbi! Gij zijt de Zone Gods, Gij zijt de Koning Israels.”
De belijdenis waarmee het eerste hoofdstuk van Johannes uitloopt op de kern van het hele evangelie.
Johannes 1:52
“En Hij zeide tot hem: Voorwaar, voorwaar zeg Ik ulieden: Van nu aan zult gij den hemel zien geopend, en de engelen Gods opklimmende en nederdalende op den Zoon des mensen.”
Jezus verbindt Zichzelf met Jakobs droom te Bethel: Hij is de verbinding tussen hemel en aarde.
Johannes 21:2
“Er waren te zamen Simon Petrus, en Thomas, gezegd Didymus, en Nathanael, die van Kana in Galilea was, en de zonen van Zebedeus, en twee anderen van Zijn discipelen.”
De laatste vermelding: Nathanaël is er na de opstanding nog steeds bij, en zijn woonplaats wordt genoemd.
Tijdperiode
~1e eeuw n.Chr.
Nathanaël leefde in de tijd van het Nieuwe Testament.
Gerelateerde personen
Bijbelboeken over Nathanaël
Lessen voor vandaag
Nathanaël laat zien dat een eerlijke tegenwerping geen ongeloof hoeft te zijn. Hij zegt hardop wat hij denkt, en juist die man wordt door Jezus geprezen om zijn oprechtheid. Wie vragen heeft bij het geloof mag ze uitspreken; wat de Schrift veroordeelt is niet de vraag maar de gesloten deur. Filippus geeft een tweede les. Hij gaat het gesprek over Nazareth niet aan, maar zegt: kom en zie. Wie iemand bij Christus wil brengen, hoeft niet eerst elk bezwaar te weerleggen. Vaak is de kortste weg de uitnodiging om zelf te lezen, mee te gaan, te horen. De derde les zit in de vijgenboom. Jezus had Nathanaël gezien op een plek waar niemand meekeek. Voor wie bidt zonder dat iemand het weet, of worstelt zonder het te kunnen zeggen, is dat een stille troost: God kent het verborgene, en Hij kende ons eerder dan wij Hem. Ten slotte valt op hoe weinig er over Nathanaël wordt verteld en hoe trouw hij blijkt. Hij spreekt in het evangelie nauwelijks, hij verricht geen wonder, en toch staat hij er na de opstanding gewoon weer bij aan de zee van Tiberias. Niet elke navolging hoeft zichtbaar te zijn om echt te zijn.
Bijbelse plaatsen
Veelgestelde vragen over Nathanaël
Wie was Nathanaël in de Bijbel?
Wat betekent de naam Nathanaël?
Hoe schrijf je Nathanaël: met of zonder trema?
Is Nathanaël dezelfde als Bartholomeüs?
Waar staat Nathanaël in de Bijbel?
Waarom zei Nathanaël: kan uit Nazareth iets goeds zijn?
Wat betekent het dat Jezus hem onder de vijgenboom zag?
Wat bedoelde Jezus met "een Israëliet in wie geen bedrog is"?
Wat beloofde Jezus aan Nathanaël?
Was Nathanaël een van de twaalf apostelen?
Wat kunnen wij leren van Nathanaël?
Stel een vraag over Nathanaël
Wilt u meer weten over Nathanaël? Onze AI-gestuurde assistent helpt u met achtergrond, context en diepere inzichten uit de Bijbel.
Stel een vraag over NathanaëlVerdiep u verder
Bijbelse tijdlijn
Bekijk Nathanaël in de context van de bijbelse geschiedenis.
Bijbelse onderwerpen
Ontdek thema's die verbonden zijn met het leven van Nathanaël.
Lees de Bijbel
Lees het verhaal van Nathanaël in de Bijbel.
Bijbeluitleg
Lees commentaar en uitleg bij de bijbelgedeelten over Nathanaël.
AI BijbelAssistent
Stel uw vragen over Nathanaël aan onze AI-assistent.
Woordstudie
Bestudeer de oorspronkelijke betekenis van bijbelse namen en begrippen.
Heidelbergse Catechismus
Ontdek de gereformeerde leer over bijbelse personen en thema's.