Nathanaël in de Bijbel

Levensverhaal

Nathanaël is een van de meest sympathieke en minst bekende figuren van het Nieuwe Testament. Hij verschijnt slechts tweemaal expliciet in de evangeliën — bij zijn roeping in Johannes 1 en bij de verschijning van de opgestane Heere aan het Meer van Tiberias in Johannes 21 — maar in die korte optredens tekent de evangelist een portret van een man wiens innerlijke oprechtheid en worsteling met twijfel door Christus Zelf wordt geprezen en overwonnen. Johannes 21:2 vermeldt dat hij afkomstig was uit Kana in Galilea, hetzelfde dorp waar Jezus later Zijn eerste wonderteken zou doen door water in wijn te veranderen. De naam Nathanaël komt alleen voor in het Johannesevangelie. In de synoptische evangeliën en in de apostellijst van Handelingen wordt hij niet bij deze naam genoemd. De kerkelijke traditie vanaf de negende eeuw heeft hem algemeen geïdentificeerd met de apostel Bartolomeüs, die in de andere evangeliën steeds direct naast Filippus wordt genoemd (Matteüs 10:3, Markus 3:18, Lukas 6:14). Bartolomeüs is een patronymicum — "zoon van Tolmai" — dus geen persoonsnaam, en het is goed mogelijk dat zijn persoonlijke naam Nathanaël was. Deze identificatie is niet zeker, maar zij is zo oud en zo wijdverspreid dat de meeste uitleggers haar aannemen. In dat geval behoorde Nathanaël tot de twaalf apostelen en heeft hij de gehele bediening van Jezus meegemaakt. De gebeurtenis die Nathanaël onsterfelijk heeft gemaakt, is zijn ontmoeting met Jezus in Johannes 1:45-51. Filippus, die zelf net door Jezus was geroepen, zocht hem onmiddellijk op met de woorden: "Wij hebben Hem gevonden over Wie Mozes in de wet geschreven heeft, en ook de profeten, namelijk Jezus, de zoon van Jozef, uit Nazareth." Deze zin is vol theologisch gewicht: Filippus herkent in Jezus de vervulling van de hele oudtestamentische verwachting. Maar Nathanaël reageerde met onverbloemde scepsis: "Kan uit Nazareth iets goeds komen?" (Johannes 1:46). Nazareth was een onaanzienlijk dorp dat nergens in het Oude Testament wordt genoemd en geen enkele messiaanse associatie had. Voor iemand die de Schrift kende zoals Nathanaël, leek het onwaarschijnlijk dat de beloofde Messias uit zo'n plaats zou komen — zij het uit Bethlehem (Micha 5:1), of uit een meer verheven context. Zijn twijfel was dus geen lichtvaardigheid, maar een gevolg van zijn ernstige Schriftstudie. Filippus drong niet aan met argumenten, maar zei eenvoudig: "Kom en zie" (Johannes 1:46). Deze twee woorden zijn de meest elementaire evangelisatie-uitnodiging van de Schrift. Toen Nathanaël naderde, zei Jezus iets dat onmiddellijk zijn hart raakte: "Zie, werkelijk een Israëliet, in wie geen bedrog is" (Johannes 1:47). Deze uitspraak is diep betekenisvol. Ze herinnert aan Jakob, wiens naam "bedrieger" betekent en die pas na zijn worsteling bij Pniël de nieuwe naam "Israël" ontving. Jezus noemt Nathanaël een ware Israëliet — iemand in wie de listigheid van de oude Jakob is overwonnen, iemand die oprecht met God en mensen omgaat. Nathanaël, verrast door deze persoonlijke kennis, vroeg: "Hoe kent U mij?" Jezus antwoordde: "Voordat Filippus u riep, toen u onder de vijgenboom was, zag Ik u" (Johannes 1:48). De vijgenboom was voor Joden in de eerste eeuw een gebruikelijke plaats van meditatie, gebed en Schriftstudie. Rabbijnse teksten spreken over het onder de vijgenboom zitten als beeld van vredige studie van de Torah. Wat Nathanaël daar precies deed, weten wij niet — maar duidelijk is dat het een intiem, verborgen moment was dat niemand anders kon weten. Jezus' woorden doorboorden de scepsis onmiddellijk. Nathanaël reageerde met een van de meest verheven belijdenissen in het hele Johannesevangelie: "Rabbi, U bent de Zoon van God, U bent de Koning van Israël!" (Johannes 1:49). Binnen enkele minuten verschoof hij van "kan er uit Nazareth iets goeds komen?" naar een volledige messiaanse belijdenis. Jezus beloofde hem grotere dingen: "Voorwaar, voorwaar, Ik zeg u allen: Van nu af zult u de hemel geopend zien en de engelen van God opklimmen en neerdalen op de Zoon des mensen" (Johannes 1:51). Dit is een bewuste verwijzing naar Jakobs droom in Bethel (Genesis 28:12) — en daarmee presenteert Jezus Zichzelf als de nieuwe Bethel, het punt waar hemel en aarde elkaar ontmoeten. Na deze krachtige ontmoeting verdwijnt Nathanaël grotendeels uit het zicht van de evangelist. De volgende en laatste vermelding is in Johannes 21:2, bij de verschijning van de opgestane Heere aan het Meer van Tiberias. Daar wordt hij genoemd onder de zeven discipelen die gaan vissen — Simon Petrus, Thomas, Nathanaël van Kana in Galilea, de zonen van Zebedeüs, en twee andere discipelen. Het is betekenisvol dat hij bij deze kleine kring is; hij heeft de hele weg van Jezus gelopen, tot en met de opstanding. Zijn stille, volhardende aanwezigheid past bij het karakter dat Jezus in hem prees: oprecht, zonder bedrog. De kerkelijke traditie, die hem identificeert met Bartolomeüs, vertelt dat hij na Pinksteren het evangelie bracht naar India, Armenië of Mesopotamië, en daar de marteldood stierf — volgens een bekende traditie door levend gevild te worden. Deze verhalen zijn historisch niet zeker, maar zij bewaren het beeld van een man die zijn aanvankelijke twijfel overwon en tot in de dood trouw bleef aan de Messias die hem onder de vijgenboom had gezien.