Jeremia in de Bijbel

Jeremia, de zoon van Hilkia, "uit de priesteren, die te Anathoth waren, in het land van Benjamin" (Jeremia 1:1), even ten noorden van Jeruzalem, wordt wel de "wenende profeet" genoemd. Hij profeteerde gedurende de laatste, meest turbulente veertig jaar van het koninkrijk Juda (ca. 627-586 v.Chr.), een periode van toenemend moreel en geestelijk verval die uiteindelijk eindigde in de verwoesting van de tempel, de val van Jeruzalem en de Babylonische ballingschap. Van weinig profeten weten wij zoveel over het persoonlijke lijden onder hun roeping als van Jeremia, en zijn boek laat openhartig de innerlijke worsteling zien van een man die geroepen was om een boodschap te brengen die niemand wilde horen. Gods roeping kwam toen Jeremia nog jong was, in het dertiende regeringsjaar van de godvrezende koning Josia (Jeremia 1:2; ca. 627 v.Chr.). Hoe oud hij precies was, vertelt de tekst niet; vaak wordt gedacht aan een leeftijd van rond de twintig. Gods woorden waren overweldigend in hun soevereine kracht: "Eer Ik u in moeders buik formeerde, heb Ik u gekend, en eer gij uit de baarmoeder voortkwaamt, heb Ik u geheiligd; Ik heb u den volken tot een profeet gesteld" (Jeremia 1:5). Jeremia's roeping stond vast voor zijn geboorte -- een krachtig getuigenis van Gods voorbeschikking en verkiezende genade. Jeremia protesteerde: "Ach, Heere HEERE! zie, ik kan niet spreken, want ik ben jong" (Jeremia 1:6). Maar de HEERE roerde zijn mond aan en gaf Zijn woorden in zijn mond (Jeremia 1:9). De opdracht was tweeledig en veelomvattend: "om uit te rukken, en af te breken, en te verderven, en te verstoren" -- vier werkwoorden van oordeel -- "ook om te bouwen en te planten" (Jeremia 1:10) -- twee werkwoorden van hoop. De balans was veelzeggend: het oordeel overheerste, maar het laatste woord was aan de genade. Jeremia's vroege bediening viel samen met de hervorming van koning Josia. In 622 v.Chr. vond de hogepriester Hilkia het wetboek in de tempel, waarna Josia een diepgaande religieuze hervorming doorvoerde (2 Koningen 22-23). Jeremia spreekt met waardering over Josia (Jeremia 22:15-16), maar hij zag scherper dan anderen dat de bekering van het volk oppervlakkig was: Juda had zich niet bekeerd "met haar ganse hart, maar valselijk" (Jeremia 3:10). Na Josia's tragische dood in de slag bij Megiddo in 609 v.Chr. verviel Juda snel in afgoderij en politiek opportunisme. Van de koningen na hem -- Joahaz, Jojakim, Jojachin en Zedekia -- zegt de Schrift telkens dat zij deden wat kwaad was in de ogen van de HEERE (2 Koningen 23-24). Naar de woorden van Jeremia werd niet geluisterd (Jeremia 37:2). Jojakim minachtte zijn boodschap openlijk; Zedekia liet hem wel heimelijk halen om naar een woord van de HEERE te vragen (Jeremia 37:17), maar durfde er niet naar te handelen (Jeremia 38:19). Gedurende veertig jaar verkondigde Jeremia een onpopulaire boodschap: Juda moest zich bekeren, anders zou het oordeel van God onafwendbaar zijn. Babylon was niet een toevallige vijand maar Gods instrument van oordeel, en het volk moest zich onderwerpen aan de Babylonische heerschappij in plaats van te vertrouwen op allianties met Egypte. Deze boodschap maakte Jeremia tot landverrader in de ogen van velen aan het hof (Jeremia 37:13; 38:4). Koning Jojakim liet de boekrol met Jeremia's profetieën voorlezen, versneed die stuk voor stuk met een schrijfmes en wierp de delen in het vuur op de haard -- een daad van opzettelijke minachting voor het Woord van God (Jeremia 36:23). Maar God beval Jeremia om opnieuw te schrijven: Baruch schreef de woorden opnieuw op uit Jeremia's mond, "en tot dezelve werden nog veel dergelijke woorden toegedaan" (Jeremia 36:32). De fysieke vervolging van Jeremia was zwaar. Hij werd geslagen door Pashur, de priester die opziener was in het huis van de HEERE, en tot de volgende dag gevangengezet (Jeremia 20:1-3). Later zat hij opgesloten in het voorhof der bewaring (Jeremia 32:2). Het dieptepunt was toen de vorsten hem met zelen (touwen) in de kuil van Malchia lieten zakken: "in den kuil nu was geen water, maar slijk; en Jeremia zonk in het slijk" (Jeremia 38:6). Zonder hulp zou hij daar van honger zijn omgekomen (Jeremia 38:9). Het was de Moorman (Ethiopiër) Ebed-melech, een kamerling aan het hof, die de moed had om bij de koning voor Jeremia's leven te pleiten en hem met oude lompen en zelen uit de kuil trok (Jeremia 38:7-13) -- een ontroerend beeld van Gods voorzienigheid die onverwachte helpers zendt. Het persoonlijke lijden van Jeremia was minstens zo intens als het fysieke. God verbood hem te trouwen en kinderen te krijgen als profetisch teken van het naderende oordeel over de gezinnen in Juda (Jeremia 16:1-4). De mannen van zijn eigen woonplaats Anathoth dreigden hem te doden als hij bleef profeteren in de Naam van de HEERE (Jeremia 11:21). In zijn klachten aan God -- door uitleggers wel de "confessiones" of belijdenissen van Jeremia genoemd (Jeremia 11:18-12:6; 15:10-21; 17:14-18; 18:18-23; 20:7-18) -- uitte hij zijn wanhoop met een eerlijkheid die schokkend is: "Vervloekt zij de dag, op welken ik geboren ben" (Jeremia 20:14). Hij klaagde zelfs: "HEERE! Gij hebt mij overreed, en ik ben overreed geworden; Gij zijt mij te sterk geweest, en hebt overmocht" (Jeremia 20:7). Toch kon hij niet zwijgen: "Dies zeide ik: Ik zal Zijner niet gedenken, en niet meer in Zijn Naam spreken; maar het werd in mijn hart als een brandend vuur, besloten in mijn beenderen; en ik bemoeide mij om te verdragen, maar konde niet" (Jeremia 20:9). Gods Woord was sterker dan Jeremia's wanhoop. Ondanks al het oordeel dat Jeremia verkondigde, bevat zijn boek ook een van de meest hoopvolle en theologisch verreikende beloften van het Oude Testament: het nieuwe verbond. In de hoofdstukken 30-33, die wel het "troostboek van Jeremia" worden genoemd, profeteerde hij: "Ziet, de dagen komen, spreekt de HEERE, dat Ik met het huis van Israel en met het huis van Juda een nieuw verbond zal maken" (Jeremia 31:31). Dit verbond zou anders zijn dan het verbond met de vaderen, dat zij verbroken hadden (Jeremia 31:32): "Ik zal Mijn wet in hun binnenste geven, en zal die in hun hart schrijven; en Ik zal hun tot een God zijn, en zij zullen Mij tot een volk zijn" (Jeremia 31:33), want "Ik zal hun ongerechtigheid vergeven, en hunner zonden niet meer gedenken" (Jeremia 31:34). Deze profetie wordt in het Nieuwe Testament uitgebreid aangehaald als vervuld in Christus (Hebreeën 8:8-12; 10:16-17). Het is niet toevallig dat Jezus bij de instelling van het Avondmaal sprak over "het nieuwe testament in Mijn bloed" (Lukas 22:20), dat is: het nieuwe verbond -- woorden die rechtstreeks teruggrijpen op Jeremia's belofte. Na de val van Jeruzalem in 586 v.Chr., die Jeremia veertig jaar lang had voorzegd, werd hij door Nebuzaradan, de overste der trawanten van de koning van Babel, vrijgelaten en kreeg hij de keuze om naar Babel te gaan of in het land te blijven (Jeremia 40:1-6). Jeremia koos ervoor om bij het achtergebleven volk te blijven onder de stadhouder Gedalia. Maar toen Gedalia werd vermoord door Ismaël, vluchtte een groep Judeeërs naar Egypte, tegen Jeremia's uitdrukkelijke waarschuwing in (Jeremia 42:19). Zij namen de profeet met zich mee (Jeremia 43:1-7). De Bijbel vertelt niet hoe en waar hij stierf; volgens de traditie stierf hij in Egypte -- trouw tot het einde, maar menselijk gesproken zonder het succes van zijn bediening te hebben gezien. De Klaagliederen, die traditioneel aan hem worden toegeschreven, zijn een indringend poëtisch getuigenis van het verdriet over de verwoesting van Jeruzalem: "Hoe zit die stad zo eenzaam, die vol volks was" (Klaagliederen 1:1).