1
Paulus laat Aquila en Priscilla in Efeze achter
Aan het einde van zijn tweede zendingsreis spreekt Paulus in de synagoge van Efeze. Hij belooft terug te komen als God het wil en laat Aquila en Priscilla in de stad achter.
Efeze in de Bijbel
Ephesos (Grieks). De betekenis van de naam is onzeker; sommige onderzoekers verbinden haar met Apasa, een stad uit Hettitische bronnen. In het Nieuwe Testament verschijnt de naam onder meer in Handelingen 18 tot 20, in de brief aan de Efeziërs en in Openbaring 2:1.
Efeze was een grote havenstad in de Romeinse provincie Asia, aan de westkust van het huidige Turkije. De stad vereerde de godin Artemis, in de Statenvertaling Diana. Paulus werkte er bijna drie jaar (Handelingen 19) en in Openbaring 2:1-7 is Efeze de eerste van de zeven gemeenten.
Ook bekend als: Ephesus, Ephesos, Efese, Efes
Ligging
Efeze lag aan de westkust van Klein-Azië (het huidige westelijke Turkije), bij de monding van de rivier de Kaystros, ongeveer halverwege tussen Smyrna in het noorden en Milete in het zuiden. Door haar haven en haar ligging aan de handelsweg van het binnenland naar de Egeïsche Zee groeide zij uit tot een hoofdstad van de Romeinse provincie Asia. Handelingen 19:38 noemt de stadhouders en de rechtdagen van de stad.
Vandaag
De ruïnes van Efeze liggen bij het huidige stadje Selçuk in de provincie Izmir, Turkije; de identificatie is zeker. In het Turks heet de opgraving Efes, en sinds 2015 staat zij op de werelderfgoedlijst van UNESCO. Opgravingen hebben grote delen van de Romeinse stad blootgelegd: het grote theater (het toneel van het oproer uit Handelingen 19), de agora, brede straten en de latere Celsusbibliotheek. Van de tempel van Artemis staat nog één opnieuw opgerichte zuil. Op een heuvel in de buurt wijst een latere overlevering een huis van Maria aan, dat pelgrims bezoeken.
Geschiedenis
Efeze behoort tot de oude steden van Klein-Azië. In de klassieke tijd was zij een Ionische stad die achtereenvolgens onder Lydisch, Perzisch, Grieks en ten slotte Romeins gezag kwam. Vanaf de tweede eeuw voor Christus hoorde zij bij de Romeinse provincie Asia en werd zij een van de grootste steden in het oosten van het rijk.
Het religieuze hart van de stad was de tempel van Artemis, die tot de zeven wereldwonderen van de oudheid werd gerekend. De Statenvertaling noemt de godin met haar Latijnse naam Diana. De Artemis van Efeze was een plaatselijke moedergodin, anders dan de Griekse jachtgodin. Haar verering trok bezoekers uit heel de provincie en gaf werk aan priesters, beeldhouwers en zilversmeden.
Paulus kwam aan het einde van zijn tweede zendingsreis kort in Efeze, samen met Aquila en Priscilla, die hij daar achterliet (Handelingen 18:19-21). Daarna onderwezen die twee de welsprekende Apollos nauwkeuriger in de weg van God (Handelingen 18:24-26). Op zijn derde reis bleef Paulus ongeveer drie jaar in de stad (Handelingen 20:31). Hij sprak drie maanden in de synagoge en daarna twee jaar dagelijks in de school van Tyrannus, zodat allen in Asia, beiden Joden en Grieken, het Woord van de Heere Jezus hoorden (Handelingen 19:8-10).
God deed door de handen van Paulus ongewone krachten (Handelingen 19:11-12). Velen die ijdele kunsten hadden gepleegd, verbrandden hun boeken in het openbaar, ter waarde van vijftigduizend zilveren penningen. Lukas besluit: "Alzo wies het Woord des Heeren met macht, en nam de overhand" (Handelingen 19:20).
Dat had gevolgen voor de handel. De zilversmid Demetrius, die kleine zilveren tempels van Diana maakte, zag zijn gewin in gevaar en zette de stad in beweging. Een menigte stroomde het theater in en riep ongeveer twee uur lang: "Groot is de Diana der Efezeren" (Handelingen 19:34). De stadsschrijver bracht de vergadering tot bedaren (Handelingen 19:35-41).
Op de terugreis riep Paulus de oudsten van Efeze naar Milete en nam daar afscheid (Handelingen 20:17-38). Later liet hij Timotheüs in Efeze achter om een valse leer tegen te gaan (1 Timotheüs 1:3) en zond hij Tychikus erheen (2 Timotheüs 4:12). De brief aan de Efeziërs is gericht "aan de heiligen, die te Efeze zijn, en gelovigen in Christus Jezus" (Efeze 1:1). In Openbaring 2:1-7 is Efeze de eerste van de zeven gemeenten die de verheerlijkte Christus aanspreekt. Volgens de kerkelijke overlevering woonde de apostel Johannes er op hoge leeftijd; de Bijbel zegt dat niet.
Door verzanding van de haven verloor Efeze later haar betekenis. De Oostenrijkse opgravingen, sinds de late negentiende eeuw, hebben veel van de Romeinse stad zichtbaar gemaakt.
Betekenis in de Bijbel
Efeze is in het Nieuwe Testament een van de uitvoerigst beschreven gemeenten. Verschillende lijnen komen er samen: Paulus werkt er langer dan in enige andere stad die Lukas noemt, Aquila, Priscilla en Apollos zijn er actief, Timotheüs krijgt er een opdracht, en de verheerlijkte Christus spreekt de gemeente als eerste van de zeven aan. Zo is te volgen hoe het evangelie wortel schiet in een grote heidense stad en hoe een gemeente over meer dan één generatie wordt gevormd, gewaarschuwd en bemoedigd.
In Efeze botst het evangelie met toverij, afgoderij en handelsbelangen. De verbranding van de boeken (Handelingen 19:19) laat zien dat bekering concreet wordt: mensen breken met hun oude praktijken, ook als dat veel kost. Het oproer van Demetrius (Handelingen 19:23-41) toont dat het Woord niet alleen harten raakt, maar ook het maatschappelijk leven. Paulus schrijft vanuit Efeze aan de Korinthiërs dat hem daar een grote en krachtige deur is geopend, met vele tegenstanders (1 Korinthe 16:8-9), en spreekt van een strijd "tegen de beesten" (1 Korinthe 15:32).
De afscheidsrede in Milete is een van de weinige toespraken van Paulus tot oudsten. Hij herinnert eraan dat hij drie jaar "nacht en dag, niet opgehouden heb een iegelijk met tranen te vermanen" (Handelingen 20:31), en waarschuwt voor zware wolven van buiten en voor mannen uit de eigen kring die verkeerde dingen zullen spreken (Handelingen 20:29-30).
De brief aan de Efeziërs spreekt over de verkiezing in Christus, de eenheid van Joden en heidenen in één lichaam, de gemeente als tempel van God en de geestelijke wapenrusting. In de stad die Artemis vereerde, verkondigt Paulus Christus als het Hoofd van Zijn gemeente. In Openbaring 2 prijst Christus de gemeente om haar arbeid en lijdzaamheid, maar zegt Hij: "Maar Ik heb tegen u, dat gij uw eerste liefde hebt verlaten" (Openbaring 2:4).
Sleutelgebeurtenissen in Efeze
2
Apollos wordt nauwkeuriger onderwezen
Apollos spreekt in Efeze vurig over Jezus, maar kent alleen de doop van Johannes. Aquila en Priscilla nemen hem tot zich en leggen hem de weg van God nauwkeuriger uit.
3
Twaalf discipelen ontvangen de Heilige Geest
Paulus vindt in Efeze ongeveer twaalf discipelen die alleen de doop van Johannes kenden. Zij worden gedoopt in de Naam van de Heere Jezus en ontvangen de Heilige Geest.
4
Twee jaar onderwijs in de school van Tyrannus
Paulus spreekt eerst drie maanden in de synagoge en daarna twee jaar dagelijks in de school van Tyrannus, zodat heel Asia het Woord van de Heere Jezus hoort.
5
Buitengewone krachten door Paulus
God doet door de handen van Paulus zulke krachten dat zweetdoeken en gordels van zijn lichaam naar zieken worden gebracht, en de ziekten van hen wijken.
6
De toverboeken worden verbrand
Nieuwe gelovigen belijden hun daden. Wie ijdele kunsten hadden gepleegd, verbranden hun boeken in het openbaar, ter waarde van vijftigduizend zilveren penningen.
7
Het oproer van Demetrius
De zilversmid Demetrius vreest voor zijn gewin en zet de stad in beweging. In het theater roept de menigte twee uur lang "Groot is de Diana der Efezeren" tot de stadsschrijver haar tot bedaren brengt.
8
Afscheid van de oudsten van Efeze in Milete
Vanuit Milete laat Paulus de oudsten van Efeze komen. Hij waarschuwt hen voor zware wolven en beveelt hen aan God en aan het Woord van Zijn genade. Zij knielen met hem neer en wenen bij het afscheid.
9
Timotheüs blijft in Efeze
Paulus vermaant Timotheüs in Efeze te blijven, opdat hij sommigen beveelt geen andere leer te leren.
10
Christus schrijft aan de gemeente van Efeze
De verheerlijkte Christus prijst de gemeente om haar arbeid en lijdzaamheid en om het ontmaskeren van valse apostelen, maar berispt haar omdat zij haar eerste liefde heeft verlaten. Hij roept haar op tot bekering.
Theologische betekenis
Efeze laat zien hoe het evangelie doordringt tot in het dagelijks leven van een stad. In een omgeving van magie, afgoderij en handel rond de tempel van Diana brengt het Woord mensen ertoe hun toverboeken te verbranden, terwijl zilversmeden hun omzet zien dalen. Bekering blijft geen innerlijke zaak, maar raakt het hele leven.
De gemeente van Efeze is ook een voorbeeld van zorgvuldige opbouw. Paulus onderwees er jaren lang, in het openbaar en bij de huizen (Handelingen 20:20), en droeg de gemeente bij zijn afscheid op aan God en aan het Woord van Zijn genade (Handelingen 20:32). Daarna kreeg Timotheüs er de opdracht om de leer zuiver te houden. De kerk heeft opzieners nodig die waken over de kudde, die de Gemeente Gods is, welke Hij verkregen heeft door Zijn eigen bloed (Handelingen 20:28).
De brief van Christus in Openbaring 2 maakt Efeze tot een blijvende spiegel. Een rechtzinnige, ijverige gemeente die valse apostelen ontmaskert, kan toch haar eerste liefde verliezen. Christus neemt geen genoegen met juiste leer alleen; Hij zoekt het hart. Daarom klinkt de oproep: "Gedenk dan, waarvan gij uitgevallen zijt, en bekeer u" (Openbaring 2:5). Aan wie overwint, belooft Hij te eten te geven van de boom des levens, die in het midden van het paradijs Gods is (Openbaring 2:7).
Belangrijke bijbelteksten
De volgende bijbelgedeelten helpen u om de rol van Efeze in de Schrift beter te begrijpen.
Veelgestelde vragen over Efeze
Waar lag Efeze?
Efeze lag aan de westkust van Klein-Azië, bij de monding van de rivier de Kaystros, tussen Smyrna in het noorden en Milete in het zuiden. Vandaag is dat het westen van Turkije. De ruïnes liggen bij het stadje Selçuk in de provincie Izmir. In de tijd van het Nieuwe Testament was Efeze een havenstad en een hoofdstad van de Romeinse provincie Asia; door verzanding ligt de oude haven nu kilometers van de kust.
Hoelang werkte Paulus in Efeze?
Paulus werkte tijdens zijn derde zendingsreis ongeveer drie jaar in Efeze (Handelingen 20:31), langer dan in enige andere stad die Lukas noemt. Hij sprak eerst drie maanden in de synagoge en daarna twee jaar dagelijks in de school van Tyrannus. Daardoor hoorden allen die in Asia woonden, beiden Joden en Grieken, het Woord van de Heere Jezus (Handelingen 19:10).
Wat was de tempel van Artemis?
De tempel van Artemis in Efeze werd in de oudheid tot de zeven wereldwonderen gerekend. Hij was gewijd aan de Artemis van Efeze, een plaatselijke moedergodin; de Statenvertaling noemt haar Diana. De tempel was een bedevaartsoord en gaf werk aan veel ambachtslieden, zoals de zilversmeden van Handelingen 19. Vandaag staat er op de plek nog één opnieuw opgerichte zuil.
Wie was Demetrius de zilversmid?
Demetrius was een zilversmid in Efeze die kleine zilveren tempels van Diana maakte (Handelingen 19:24). Toen veel mensen door de prediking van Paulus de afgoden de rug toekeerden, vreesde hij voor het gewin van zijn vak. Hij riep de handwerkslieden bijeen en zette de stad in beweging. In het theater riep de menigte twee uur lang "Groot is de Diana der Efezeren" (Handelingen 19:34), tot de stadsschrijver haar tot bedaren bracht.
Wat gebeurde er met de toverboeken in Efeze?
In Handelingen 19:18-19 belijden veel nieuwe gelovigen hun daden. Wie ijdele kunsten had gepleegd, bracht de boeken bijeen en verbrandde ze in aller tegenwoordigheid. De waarde werd berekend op vijftigduizend zilveren penningen, een groot bedrag. Lukas voegt eraan toe: "Alzo wies het Woord des Heeren met macht, en nam de overhand" (Handelingen 19:20). Bekering was in Efeze concreet en kostbaar.
Wat is de brief aan de Efeziërs?
De brief aan de Efeziërs is een brief van Paulus aan de gemeente in Efeze, waarschijnlijk geschreven tijdens zijn gevangenschap. Hij spreekt over de verkiezing in Christus, de eenheid van Joden en heidenen in één lichaam, de gemeente als tempel van God en de geestelijke wapenrusting. Sommige oude handschriften missen de woorden te Efeze in het eerste vers; daarom denken sommigen dat de brief ook voor andere gemeenten bedoeld was. Efeze is de stad, de Efeziërs zijn haar inwoners.
Was Maria, de moeder van Jezus, in Efeze?
Dat zegt de Bijbel niet. Johannes nam Maria na de kruisiging tot zich (Johannes 19:26-27), en een latere overlevering laat Johannes en Maria in of bij Efeze wonen. Een andere overlevering plaatst het graf van Maria in Jeruzalem. Bij Efeze wijzen pelgrims een huis van Maria aan, maar die plek is pas in de negentiende eeuw zo aangewezen. Het blijft traditie, geen bijbels gegeven.
Waarvoor waarschuwde Paulus de oudsten van Efeze?
In Milete nam Paulus afscheid van de oudsten van Efeze (Handelingen 20:17-38). Hij waarschuwde dat na zijn vertrek zware wolven zouden binnenkomen die de kudde niet zouden sparen, en dat uit hun eigen kring mannen zouden opstaan die verkeerde dingen zouden spreken (Handelingen 20:29-30). Hij riep hen op te waken en herinnerde eraan dat hij drie jaar lang nacht en dag een ieder met tranen had vermaand.
Wat schreef Christus aan Efeze in Openbaring 2?
In Openbaring 2:1-7 prijst Christus de gemeente van Efeze om haar werken, arbeid en lijdzaamheid, om het ontmaskeren van valse apostelen en om haar haat tegen de werken van de Nikolaïeten. Toch zegt Hij: "Maar Ik heb tegen u, dat gij uw eerste liefde hebt verlaten" (Openbaring 2:4). Hij roept haar op tot bekering en belooft wie overwint te eten te geven van de boom des levens.
Bestaat Efeze vandaag nog?
De oude stad is niet meer bewoond. Door verzanding van de haven verloor Efeze in de loop van de eeuwen haar betekenis en raakte zij verlaten. De ruïnes bij Selçuk in het westen van Turkije behoren tot de bekendste opgravingen van de antieke wereld: het theater van Handelingen 19, straten, badhuizen, de agora en de Celsusbibliotheek zijn te bezoeken. Van de tempel van Artemis staat nog één zuil.
Waar staat Efeze in de Bijbel?
Lukas beschrijft de stad in Handelingen 18:19-26, in heel Handelingen 19 en in de afscheidsrede van Handelingen 20:17-38. Paulus schrijft: "Zo ik, naar den mens, tegen de beesten gevochten heb te Efeze" (1 Korinthe 15:32) en wil er tot Pinksteren blijven (1 Korinthe 16:8). Verder zijn er de brief aan de Efeziërs, de opdracht aan Timotheüs (1 Timotheüs 1:3), de zending van Tychikus (2 Timotheüs 4:12) en de zeven gemeenten van Openbaring 1:11 en 2:1-7.
Hoe schrijf je Efeze: Efeze, Efese of Ephesus?
Efeze is de gangbare Nederlandse naam en ook de spelling van de Statenvertaling. Efese komt voor als andere schrijfwijze. Ephesus is de Latijnse vorm die in de archeologie en in reisgidsen wordt gebruikt, en Ephesos de Griekse. In Turkije zelf heet de plaats Efes, en ook schrijfwijzen als Efez en Efesse komen voor. Alle vormen verwijzen naar dezelfde stad aan de westkust van het huidige Turkije.
Gerelateerde plaatsen
Milete
De ligging is zeker
Patmos
Patmos bestaat nog en hoort bij Griekenland; de identificatie is zeker
Kolosse
De ligging is zeker: de stad lag op een onbebouwde heuvel ten noorden van het stadje Honaz, in de provincie Denizli in Turkije
Smirna
Smirna is nooit verlaten en heet nu Izmir, een grote havenstad in het westen van Turkije
Korinthe
De ruïnes van het antieke Korinthe liggen bij het dorp Archaia Korinthos in Griekenland; de identificatie is zeker
Antiochië in Syrië
Het huidige Antakya in de provincie Hatay in het zuiden van Turkije, dicht bij de grens met Syrië; de identificatie is zeker
Bijbelse personen verbonden aan Efeze
Paulus
Klein / Gering
Priscilla
Eerbiedwaardig / Oud (vererende verkleinvorm)
Apollos
Waarschijnlijk een verkorte vorm van Apollonios — behorend bij Apollo (Griekse godheid)
Timotheüs
Die God eert
Johannes
De HEERE is genadig
De zonen van Sceva
Betekenis onzeker
Demetrius de zilversmid
Behorend bij Demeter
Aristarchus
Beste heerser, voornaamste leider
Tychikus
Waarschijnlijk gelukkig, fortuinlijk
Trofimus
Voedzaam of opgevoed
Filemon
Waarschijnlijk liefhebbend, vriendelijk
Onesimus
Nuttig, voordelig
Bijbelhoofdstukken die zich in Efeze afspelen
Handelingen 19
Paulus in Efeze: twee jaar onderwijs, verbrande boeken en het oproer.
Efeze 1
De opening van de brief aan de Efeziërs over de zegen in Christus.
Openbaring 2
De brief aan de gemeente van Efeze die haar eerste liefde verliet.
Efeze 2
Paulus legt de gemeente in Efeze uit wat genade doet: uit genade zalig door het geloof.
Leer meer over Efeze met AI BijbelAssistent
Wilt u dieper ingaan op de geschiedenis, de bijbelteksten of de theologische betekenis van Efeze? Onze AI-assistent helpt u verder.
Verdiep u verder
Alle bijbelse plaatsen
Terug naar het overzicht van bijbelse plaatsen.
Bijbelse personen
Ontdek wie er leefden in Efeze.
Bijbelse tijdlijn
Plaats Efeze in de bijbelse geschiedenis.
Lees de Bijbel
Lees de bijbelgedeelten over Efeze.
Bijbeluitleg
Uitleg bij bijbelgedeelten over Efeze.
Bijbel onderwerpen
Verken thema's die verbonden zijn met Efeze.