Ga naar hoofdinhoud
Nieuwe Testament~60 n.Chr.

Onesimus in de Bijbel

Onesimos (Ὀνήσιμος, Grieks) - “Nuttig, voordelig”

Wie was Onesimus?

Onesimus was de dienstknecht van Filemon, een christen die waarschijnlijk in Kolosse woonde. Hij raakte van zijn heer gescheiden, kwam bij de gevangen Paulus tot geloof en werd door Paulus teruggestuurd met de brief aan Filemon. Paulus vraagt daarin hem te ontvangen als "een geliefden broeder" (Filemon 1:16).

Onesimus komt in de Bijbel op twee plaatsen voor: in de korte brief van Paulus aan Filemon (Filemon 1:10-19) en in de groeten aan het eind van de brief aan de Kolossenzen (Kolossenzen 4:9). Hij was een dienstknecht, in de taal van nu een slaaf, in het huis van Filemon. Filemon was een christen bij wie een gemeente samenkwam (Filemon 1:2). Uit Kolossenzen 4:9, waar Onesimus "uit de uwen" heet, wordt gewoonlijk afgeleid dat dit huis in Kolosse stond. Om een reden die de brief niet uitlegt, was Onesimus van zijn heer gescheiden geraakt (Filemon 1:15). Hij kwam bij Paulus terecht, die gevangen zat, en kwam door hem tot geloof. Paulus noemt hem daarom "mijn zoon, denwelken ik in mijn banden heb geteeld, namelijk Onesimus" (Filemon 1:10). Direct daarna volgt het bekende woordspel. De naam Onesimus betekent nuttig, en Paulus schrijft over hem: "Die eertijds u onnut was, maar nu u en mij zeer nuttig" (Filemon 1:11). Paulus had hem graag bij zich gehouden, maar stuurde hem terug. In de brief vraagt hij Filemon om Onesimus te ontvangen "niet als een dienstknecht, maar meer dan een dienstknecht, namelijk een geliefden broeder" (Filemon 1:16), en hij biedt aan elke schuld zelf te vereffenen. Onesimus reisde mee met Tychikus, die volgens de gangbare uitleg de brief aan de Kolossenzen overbracht. Hoe het afliep, vertelt de Bijbel niet. Wel staat er dat Paulus erop vertrouwde dat Filemon zou doen "ook boven hetgeen ik zeg" (Filemon 1:21). Onesimus is niet te verwarren met Onesiforus, een andere helper van Paulus, die in 2 Timotheüs 1:16 genoemd wordt.

Historische context

De brief aan Filemon is geschreven terwijl Paulus gevangen zat. Hij noemt zichzelf "Paulus, een oud man, en nu ook een gevangene van Jezus Christus" (Filemon 1:9). Welke gevangenschap dit was, zegt de brief niet. De oudste en meest gangbare opvatting denkt aan Rome, waar Paulus volgens Handelingen 28:30 "twee gehele jaren in zijn eigen gehuurde woning" bleef en bezoekers mocht ontvangen. Dan is de brief omstreeks 60 n.Chr. geschreven. Sommige uitleggers denken aan een gevangenschap in Efeze, wat de afstand tot Kolosse veel kleiner maakt, en een minderheid denkt aan Caesarea. Zekerheid is er niet. De brieven aan Filemon en aan de Kolossenzen horen bij elkaar. In beide worden Timotheüs, Epafras, Markus, Aristarchus, Demas en Lukas genoemd (Filemon 1:1 en 1:23-24, Kolossenzen 1:1 en 4:10-14), en ook Archippus komt in beide voor (Filemon 1:2, Kolossenzen 4:17). Tychikus en Onesimus zouden samen reizen en de gemeente "alles bekend maken, wat hier is" (Kolossenzen 4:9). Kolosse lag in het dal van de Lycus, in het westen van het huidige Turkije, dicht bij Laodicea en Hiërapolis (Kolossenzen 4:13). De gemeente had het evangelie niet van Paulus zelf geleerd, maar van Epafras (Kolossenzen 1:7); Paulus was er waarschijnlijk nooit geweest (Kolossenzen 2:1). Slavernij was in het Romeinse Rijk gewoon. Een groot deel van de bevolking was slaaf, vaak in huishoudens, als knecht, schrijver of opzichter. Een slaaf was wettelijk het bezit van zijn heer. Wie wegliep, liep het risico op zware straf, en ook wie hem onderdak gaf kon aansprakelijk worden gesteld. Daarom was het niet vanzelfsprekend dat Paulus Onesimus liet terugkeren, en evenmin dat hij voor hem pleitte. Een bekende parallel buiten de Bijbel is een brief van Plinius de Jongere (Brieven 9.21), waarin hij een vriend vraagt diens vrijgelatene te vergeven. De brief zegt niet met zoveel woorden dat Onesimus was weggelopen. Er staat dat hij "voor een kleinen tijd van u gescheiden geweest" is (Filemon 1:15), en Paulus schrijft: "indien hij u iets verongelijkt heeft, of schuldig is, reken dat mij toe" (Filemon 1:18). De klassieke uitleg, ook bij Calvijn, ziet hem als een weggelopen dienstknecht, die misschien ook iets had meegenomen. Een modernere opvatting is dat hij na een conflict bewust Paulus opzocht als bemiddelaar; volgens sommige Romeinse juristen gold zo'n slaaf dan niet als weggelopen. De tekst laat beide lezingen toe. Over het latere leven van Onesimus zwijgt de Bijbel. Ignatius van Antiochië noemt omstreeks 110 in zijn brief aan de Efeziërs een opziener van Efeze met de naam Onesimus. Of dat dezelfde man is, valt niet vast te stellen; de naam kwam veel voor.

Karaktereigenschappen

+Positieve eigenschappen

  • Ontvankelijk voor het evangelie: hij kwam bij de gevangen Paulus tot geloof (Filemon 1:10)
  • Dienstbaar en nuttig voor Paulus in diens gevangenschap (Filemon 1:11-13)
  • Keerde terug naar Filemon toen Paulus hem terugzond (Filemon 1:11-12)
  • Door Paulus getrouw en geliefd genoemd (Kolossenzen 4:9)

−Zwakke kanten

  • Eertijds onnut voor zijn heer, zoals Paulus eerlijk zegt (Filemon 1:11)
  • Mogelijk had hij Filemon schade berokkend of stond hij bij hem in de schuld (Filemon 1:18)

Theologische betekenis

De brief aan Filemon is de kortste brief van Paulus, maar raakt het hart van het evangelie. In het verhaal van Onesimus zien we wat verzoening in de praktijk betekent: tussen God en een mens, en daardoor ook tussen mensen die tegenover elkaar stonden. Allereerst wordt de nieuwe identiteit van Onesimus zichtbaar. Paulus noemt hem "mijn zoon" (Filemon 1:10) en "mijn ingewanden" (Filemon 1:12), en in Kolossenzen 4:9 "den getrouwen en geliefden broeder". Het woordspel van vers 11 zegt hetzelfde in één zin: wie onnut was, is door de genade nuttig geworden. Dat is geen karakterverbetering op eigen kracht, maar de vrucht van zijn bekering. Daarnaast staat er een opvallend beeld van plaatsvervanging in de brief. Paulus schrijft: "reken dat mij toe" (Filemon 1:18) en "ik zal het betalen" (Filemon 1:19). Hij gaat tussen de schuldige en de benadeelde in staan en neemt de schuld op zich. Veel uitleggers hebben hierin een afspiegeling gezien van het werk van Christus, van wie Paulus elders zegt dat God in Hem de wereld met Zichzelf verzoende, "hun zonden hun niet toerekenende" (2 Korinthe 5:19). Luther schreef in zijn voorrede bij deze brief dat wij allen zulke Onesimussen zijn. Het blijft een toepassing; de brief zelf gaat over een concrete schuld. Het evangelie verandert ook de verhouding tussen heer en dienstknecht. Paulus heft de slavernij niet met een wet op, maar Filemon moet Onesimus ontvangen "niet als een dienstknecht, maar meer dan een dienstknecht, namelijk een geliefden broeder" (Filemon 1:16). Dat sluit aan bij Galaten 3:28, waar Paulus schrijft: "daarin is noch dienstbare noch vrije". In Kolossenzen 4:1, in dezelfde zending, staat het gebod: "Gij heren, doet uw dienstknechten recht en gelijk". Uitleggers zien hier het zaad dat later de slavernij van binnenuit ondergroef. Ten slotte wijst Paulus voorzichtig op Gods leiding. Hij schrijft "veellicht" (Filemon 1:15): misschien was de scheiding nodig opdat Filemon hem eeuwig terug zou hebben. Dat doet denken aan Jozef, die tegen zijn broers zei: "doch God heeft dat ten goede gedacht" (Genesis 50:20). Paulus spreekt zich niet stellig uit, maar laat ruimte voor het geloof dat God ook gebroken wegen gebruikt.

Naamsbetekenis

Oorspronkelijke naam

Onesimos (Ὀνήσιμος, Grieks)

Betekenis

Nuttig, voordelig

Betekenis van de naam Onesimus: grondwoord, uitspraak en wie de naam droegen

Sleutelmomenten

1

Gescheiden van zijn heer

Onesimus raakt van Filemon gescheiden. Paulus schrijft achteraf, met het voorzichtige woord "veellicht", dat dit misschien gebeurd is opdat Filemon hem voorgoed terug zou hebben.

Filemon 1:15

2

Zoon van Paulus in de banden

Bij de gevangen Paulus komt Onesimus tot geloof. Paulus noemt hem zijn zoon, die hij in zijn banden heeft geteeld.

Filemon 1:10

3

Eertijds onnut, nu zeer nuttig

Paulus speelt met de betekenis van de naam Onesimus: eertijds was hij Filemon onnut, nu is hij beiden zeer nuttig. Paulus stuurt hem terug en noemt hem zijn ingewanden.

Filemon 1:11-12

4

Paulus had hem willen houden

Paulus had Onesimus graag bij zich gehouden als helper in zijn gevangenschap, maar wil niets doen zonder de vrije instemming van Filemon.

Filemon 1:13-14

5

Meer dan een dienstknecht

Paulus vraagt Filemon om Onesimus te ontvangen als een geliefde broeder, beide in het vlees en in de Heere, en hem aan te nemen zoals hij Paulus zelf zou aannemen.

Filemon 1:16-17

6

Reken dat mij toe

Paulus neemt elke schuld of schade van Onesimus voor zijn rekening en zet dat eigenhandig op schrift: hij zal het betalen.

Filemon 1:18-19

7

Met Tychikus naar Kolosse

Onesimus reist samen met Tychikus naar de gemeente in Kolosse. Paulus noemt hem daar de getrouwe en geliefde broeder, die uit hun midden komt.

Kolossenzen 4:7-9

Belangrijke bijbelteksten

De volgende bijbelgedeelten zijn van belang om het leven en de rol van Onesimus beter te begrijpen.

Filemon 1:10

“Ik bid u dan voor mijn zoon, denwelken ik in mijn banden heb geteeld, namelijk Onesimus;”

Paulus noemt Onesimus zijn geestelijke zoon: hij kwam tot geloof terwijl Paulus gevangen zat. Pas na deze warme omschrijving valt zijn naam.

Filemon 1:11

“Die eertijds u onnut was, maar nu u en mij zeer nuttig; denwelken ik wedergezonden heb;”

Het woordspel op de naam Onesimus, die nuttig betekent. Wie voor Filemon onnut was, is door zijn bekering voor beiden zeer nuttig geworden.

Filemon 1:15

“Want veellicht is hij daarom voor een kleinen tijd van u gescheiden geweest, opdat gij hem eeuwig zoudt weder hebben.”

Paulus kijkt voorzichtig terug: misschien diende de korte scheiding ertoe dat Filemon hem voorgoed terug zou krijgen, nu als broeder in Christus.

Filemon 1:16

“Nu voortaan niet als een dienstknecht, maar meer dan een dienstknecht, namelijk een geliefden broeder, inzonderheid mij, hoeveel te meer dan u, beide in het vlees en in den Heere.”

De kern van de brief. Onesimus blijft in de samenleving een dienstknecht, maar in de Heere is hij Filemons geliefde broeder.

Filemon 1:17

“Indien gij mij dan houdt voor een metgezel, zo neem hem aan, gelijk als mij.”

Paulus vereenzelvigt zich met Onesimus. Zoals Filemon Paulus zou ontvangen, zo moet hij ook zijn teruggekeerde dienstknecht ontvangen.

Filemon 1:18

“En indien hij u iets verongelijkt heeft, of schuldig is, reken dat mij toe.”

Paulus neemt de schuld van Onesimus op zich. Veel uitleggers zien hierin een beeld van de plaatsvervanging door Christus.

Filemon 1:19

“Ik, Paulus, heb het geschreven met deze mijn hand, ik zal het betalen; opdat ik u niet zegge, dat gij ook uzelven mij daartoe schuldig zijt.”

Een eigenhandige schuldbekentenis. Tegelijk herinnert Paulus Filemon eraan dat hij zelf zijn geloof aan Paulus te danken heeft.

Kolossenzen 4:9

“Met Onesimus, den getrouwen en geliefden broeder, dewelke uit de uwen is; zij zullen u alles bekend maken, wat hier is.”

De dienstknecht die vertrok, keert terug als vertrouwd boodschapper naast Tychikus. Paulus noemt hem getrouw en geliefd, zonder zijn verleden te noemen.

Tijdperiode

~60 n.Chr.

Onesimus leefde in de tijd van het Nieuwe Testament.

Gerelateerde personen

Filemon

Waarschijnlijk liefhebbend, vriendelijk

Paulus

Klein / Gering

Epafras

Waarschijnlijk: lieflijk, bekoorlijk

Timotheüs

Die God eert

Markus

Latijn Marcus; mogelijk "hamer" of afgeleid van Mars

Lukas

Waarschijnlijk verkorting van Lucanus ("uit Lucanië") of Lucius ("lichtgevend")

Tychikus

Waarschijnlijk gelukkig, fortuinlijk

Onesiforus

Waarschijnlijk: die voordeel brengt

Lessen voor vandaag

Het verhaal van Onesimus leert ons dat niemand voor God afgeschreven is. Hij was een dienstknecht die zijn heer had teleurgesteld, en toch noemt Paulus hem zijn zoon en een getrouwe broeder. Wat mensen onnut vinden, kan God nuttig maken. Dat geeft hoop voor onszelf en voor anderen die wij misschien al hebben opgegeven. Wij leren ook dat bekering het verleden niet uitwist, maar wel in een nieuw licht zet. Onesimus moest terug naar Filemon. Geloof betekent niet dat oude verhoudingen en schulden er niet meer toe doen. Er was een weg terug nodig, en die weg werd mogelijk doordat Paulus voor hem instond. Daarnaast vraagt deze brief iets van wie benadeeld is. Filemon werd gevraagd om een man die hem had teleurgesteld, te ontvangen als broeder. Verzoening kost iets, zowel voor wie terugkomt als voor wie ontvangt. Paulus dwong niets af, maar vroeg om een goeddadigheid "naar vrijwilligheid" (Filemon 1:14). Zo mogen ook wij in de gemeente vergeving zoeken en geven, zonder dwang, maar ook zonder de vraag te ontwijken. Ten slotte zien wij in Paulus een voorbeeld van wat het betekent om voor een ander in te staan. Hij zette zijn eigen naam en geld op het spel: "reken dat mij toe" (Filemon 1:18). Dat wijst ons naar Christus, die onze schuld op Zich nam. Wie zo ontvangen is, kan anderen niet anders behandelen dan als broeders en zusters, wat hun positie of verleden ook is.

Bijbelse plaatsen

laodicea

Bekijk deze bijbelse plaats

rome

Bekijk deze bijbelse plaats

efeze

Bekijk deze bijbelse plaats

kolosse

Bekijk deze bijbelse plaats

Veelgestelde vragen over Onesimus

Wie was Onesimus in de Bijbel?
Onesimus was een dienstknecht (slaaf) van Filemon, een christen bij wie de gemeente samenkwam, waarschijnlijk in Kolosse. Hij raakte van zijn heer gescheiden, kwam bij de gevangen Paulus terecht en kwam door hem tot geloof. Paulus stuurde hem terug naar Filemon met de brief aan Filemon, waarin hij vraagt hem te ontvangen als een geliefde broeder. In Kolossenzen 4:9 reist Onesimus samen met Tychikus naar Kolosse en noemt Paulus hem "den getrouwen en geliefden broeder".
Wat betekent de naam Onesimus?
De Griekse naam Onesimos betekent nuttig of voordelig. Het was een gangbare naam voor slaven, waarschijnlijk omdat een heer daarmee uitdrukte wat hij van zijn knecht verwachtte. Paulus maakt er in Filemon 1:11 een woordspel van: "Die eertijds u onnut was, maar nu u en mij zeer nuttig". De man met de naam Nuttig was voor zijn heer onnut geweest, maar is na zijn bekering zijn naam waardig geworden.
Waar staat Onesimus in de Bijbel?
Onesimus wordt twee keer bij naam genoemd. De belangrijkste plaats is de brief aan Filemon, vooral Filemon 1:10-19, waar Paulus voor hem pleit. Daarnaast noemt Paulus hem in Kolossenzen 4:9 als reisgenoot van Tychikus, die volgens de gangbare uitleg de brief aan de Kolossenzen overbracht. Verder komt hij in de Bijbel niet voor. Wat er later over hem verteld wordt, komt uit de kerkelijke overlevering.
Wat bedoelt Paulus met onnut en nuttig in Filemon 1:11?
In Filemon 1:11 schrijft Paulus over Onesimus: "Die eertijds u onnut was, maar nu u en mij zeer nuttig". Dat is een woordspel, want de naam Onesimus betekent nuttig. In het Grieks staan daar achrestos en euchrestos; het spel zit in de betekenis, niet in de klank. Vroeger maakte Onesimus zijn naam niet waar. Door zijn bekering is hij een waardevolle helper geworden, voor Paulus, die hij in de gevangenschap diende, en voor Filemon. In vers 20, "laat mij uwer hierin genieten", gebruikt Paulus wel een werkwoord van dezelfde stam als de naam.
Was Onesimus een weggelopen slaaf?
Dat is de traditionele uitleg, maar de brief zegt het niet met zoveel woorden. Er staat dat hij "voor een kleinen tijd van u gescheiden geweest" is (Filemon 1:15) en dat hij Filemon misschien iets had verongelijkt of schuldig was (Filemon 1:18). Veel uitleggers denken daarom dat hij was weggelopen, mogelijk met geld of goederen. Een modernere opvatting is dat hij na een conflict bewust Paulus opzocht als bemiddelaar bij zijn heer. Hoe hij precies bij Paulus terechtkwam, vertelt de Bijbel niet.
Wat was de verhouding tussen Onesimus en Filemon?
Filemon was een christen bij wie een gemeente samenkwam; Paulus noemt hem "den geliefde, en onzen medearbeider" (Filemon 1:1). Onesimus was zijn dienstknecht en wettelijk zijn bezit. Na de bekering van Onesimus werd die verhouding anders. Paulus vraagt Filemon hem te ontvangen "niet als een dienstknecht, maar meer dan een dienstknecht, namelijk een geliefden broeder" (Filemon 1:16). Heer en dienstknecht werden zo broeders in de Heere, en Paulus vraagt Filemon hem aan te nemen zoals hij Paulus zelf zou aannemen (Filemon 1:17).
Waarom stuurde Paulus Onesimus terug naar Filemon?
Paulus had Onesimus graag bij zich gehouden, want hij was hem nuttig in de gevangenschap (Filemon 1:13). Toch wilde hij "zonder uw goedvinden niets" doen (Filemon 1:14). Onesimus behoorde wettelijk tot het huis van Filemon, en tussen hen moest het eerst in orde komen. Door hem terug te sturen met een persoonlijke voorspraak gaf Paulus Filemon de kans om uit vrije wil te vergeven en Onesimus als broeder te ontvangen. Hij vertrouwde erop dat Filemon zou doen "ook boven hetgeen ik zeg" (Filemon 1:21).
Met wie reisde Onesimus terug naar Kolosse?
Onesimus reisde samen met Tychikus, die Paulus "de geliefde broeder, en getrouwe dienaar" noemt (Kolossenzen 4:7). Tychikus moest de gemeente vertellen hoe het met Paulus ging en hun harten vertroosten (Kolossenzen 4:8). Over Onesimus schrijft Paulus: "Met Onesimus, den getrouwen en geliefden broeder, dewelke uit de uwen is" (Kolossenzen 4:9). Volgens de gangbare uitleg brachten zij ook de brief aan de Kolossenzen en de brief aan Filemon mee. Zo keerde de dienstknecht die vertrokken was, terug als boodschapper van de apostel.
Is Onesimus later bisschop van Efeze geworden?
Dat is een mogelijkheid uit de overlevering, geen gegeven uit de Bijbel. Ignatius van Antiochië noemt omstreeks 110 in zijn brief aan de Efeziërs een opziener van Efeze met de naam Onesimus. Sommige moderne uitleggers vermoeden dat dit dezelfde man is, en dat hij een rol had bij het bewaren van de brieven van Paulus. Omdat Onesimus een veelvoorkomende naam was, valt dat niet te bewijzen. De Bijbel zelf zwijgt over zijn latere leven.
Is Onesimus dezelfde als Onesiforus?
Nee. Onesiforus is een andere helper van Paulus, die in 2 Timotheüs 1:16-18 en 4:19 genoemd wordt. Hij zocht Paulus in Rome op, "heeft zich mijner keten niet geschaamd" en had hem eerder in Efeze gediend. Onesimus is de dienstknecht van Filemon uit de brief aan Filemon en Kolossenzen 4:9. De namen lijken op elkaar en hebben een verwante betekenis, maar het gaat om twee verschillende personen.
Wat veranderde het evangelie voor Onesimus als slaaf?
Onesimus bleef in de samenleving een dienstknecht, maar voor Filemon werd hij een broeder, "beide in het vlees en in den Heere" (Filemon 1:16). Filemon moet hem ontvangen "niet als een dienstknecht, maar meer dan een dienstknecht, namelijk een geliefden broeder". Paulus roept in deze brief niet op tot afschaffing van de slavernij, maar verandert de verhouding van binnenuit. Elders schrijft Paulus: "daarin is noch dienstbare noch vrije" (Galaten 3:28), en hij gebiedt heren hun dienstknechten "recht en gelijk" te doen (Kolossenzen 4:1). Veel uitleggers zien daarin het begin van wat de slavernij later ondergroef.
Wat kunnen wij leren van Onesimus?
Onesimus leert ons dat niemand voor God afgeschreven is: wie onnut leek, werd een getrouwe broeder. Zijn verhaal laat ook zien dat bekering een weg terug kan vragen naar wie wij tekort hebben gedaan. Filemon leert ons dat vergeven een vrije keuze van liefde is, en Paulus leert ons voor een ander in te staan: "reken dat mij toe" (Filemon 1:18). Daarin herkennen wij het werk van Christus, die onze schuld op Zich nam.

Stel een vraag over Onesimus

Wilt u meer weten over Onesimus? Onze AI-gestuurde assistent helpt u met achtergrond, context en diepere inzichten uit de Bijbel.

Stel een vraag over Onesimus

Verdiep u verder

Bijbelse tijdlijn

Bekijk Onesimus in de context van de bijbelse geschiedenis.

Bijbelse onderwerpen

Ontdek thema's die verbonden zijn met het leven van Onesimus.

Lees de Bijbel

Lees het verhaal van Onesimus in de Bijbel.

Bijbeluitleg

Lees commentaar en uitleg bij de bijbelgedeelten over Onesimus.

AI BijbelAssistent

Stel uw vragen over Onesimus aan onze AI-assistent.

Woordstudie

Bestudeer de oorspronkelijke betekenis van bijbelse namen en begrippen.

Heidelbergse Catechismus

Ontdek de gereformeerde leer over bijbelse personen en thema's.