Ga naar hoofdinhoud
Nieuwe Testament~60 n.Chr.

Aristarchus in de Bijbel

Aristarchos (Ἀρίσταρχος, Grieks) - “Beste heerser, voornaamste leider”

Wie was Aristarchus?

Aristarchus was een Macedoniër uit Thessalonica en een reisgenoot van Paulus. In Efeze sleepte de menigte hem naar de schouwplaats (Handelingen 19:29). Hij voer met Paulus mee naar Rome en deelde zijn gevangenschap: Paulus noemt hem "mijn medegevangene" (Kolossenzen 4:10).

Aristarchus wordt vijf keer in de Bijbel genoemd: drie keer in Handelingen (Handelingen 19:29, 20:4 en 27:2) en twee keer in de groeten aan het eind van een brief van Paulus (Kolossenzen 4:10 en Filemon 1:24). De Statenvertaling schrijft Aristarchus. Lukas noemt hem "de Macedonier van Thessalonica" (Handelingen 27:2). Hij komt voor het eerst in beeld in Efeze, tijdens het oproer dat Demetrius de zilversmid veroorzaakte. De menigte stormde naar de schouwplaats, "met zich trekkende Gajus en Aristarchus, Macedoniers, metgezellen van Paulus op de reis" (Handelingen 19:29). Daarna vergezelde hij Paulus "tot in Azie" (Handelingen 20:4); of hij ook in Jeruzalem kwam, zegt Lukas niet. Jaren later, toen Paulus als gevangene naar Rome werd gestuurd, was Aristarchus weer bij hem (Handelingen 27:2). In de brief aan de Kolossenzen noemt Paulus hem "mijn medegevangene" (Kolossenzen 4:10), en een vers later rekent hij hem tot de weinigen "die mij een vertroosting geweest zijn" (Kolossenzen 4:11). In beide brieven staat hij in dezelfde kring als Markus, Lukas, Demas en Epafras. Aristarchus is niet te verwarren met Aristarchus van Samos, de Griekse sterrenkundige uit de derde eeuw voor Christus.

Historische context

Thessalonica was de hoofdstad van de Romeinse provincie Macedonië, een havenstad aan de Via Egnatia. Paulus bracht er het evangelie op zijn tweede zendingsreis, rond 50 n.Chr. Sommigen uit de synagoge geloofden, en ook veel godsdienstige Grieken (Handelingen 17:1-4). Of Aristarchus toen tot geloof kwam, zegt de Bijbel niet; het is wel waarschijnlijk. Op de derde zendingsreis werkte Paulus ongeveer drie jaar in Efeze (Handelingen 19:10 en 20:31). Daar ontstond het oproer van de zilversmeden, die hun handel in tempeltjes van Diana bedreigd zagen. De menigte trok Gajus en Aristarchus mee naar de schouwplaats, het grote theater van de stad. Paulus wilde naar binnen, maar de discipelen hielden hem tegen (Handelingen 19:30). Na twee uur geroep stilde de stadsschrijver de menigte; dat Aristarchus er levend afkwam, is af te leiden uit het vervolg (Handelingen 20:4). In Handelingen 20:4 staat hij in een lijst van reisgenoten uit verschillende streken. Veel uitleggers denken dat dit de afgevaardigden waren die de inzameling van de gemeenten naar Jeruzalem brachten (Romeinen 15:25-26, 1 Korinthe 16:3). Aristarchus en Sekundus vertegenwoordigden dan Thessalonica. Dat is een aannemelijke uitleg, maar Lukas zegt het niet. Rond 59 of 60 n.Chr. werd Paulus vanuit Caesarea naar Rome gestuurd. Lukas schrijft in de wij-vorm: "Aristarchus, de Macedonier van Thessalonica, was met ons" (Handelingen 27:2). Of hij de hele reis tot Rome meemaakte, zegt Lukas niet uitdrukkelijk. De brieven aan de Kolossenzen en aan Filemon laten zien dat hij later in elk geval bij Paulus was. De meeste uitleggers plaatsen die brieven in de Romeinse gevangenschap, rond 60 tot 62 n.Chr. Opvallend is dat Aristarchus in Kolossenzen 4:10 medegevangene heet en Epafras niet, terwijl het in Filemon 1:23-24 andersom is. Sommige uitleggers denken daarom dat zij om beurten bij Paulus verbleven. Latere overleveringen maken hem opziener (de bronnen noemen verschillende steden) en martelaar; dat is niet te controleren.

Karaktereigenschappen

+Positieve eigenschappen

  • Moedig: hij bleef Paulus trouw, ook nadat hij in Efeze door de menigte was gegrepen (Handelingen 19:29)
  • Volhardend als reisgenoot, tot op de zeereis naar Rome (Handelingen 27:2)
  • Een troost voor Paulus in zijn gevangenschap (Kolossenzen 4:11)

Theologische betekenis

Aristarchus is een van de vele namen in Handelingen en in de groeten van Paulus. Toch laat juist hij zien hoe het evangelie zich verspreidde: niet alleen door de apostel, maar door een kring van mensen die met hem reisden, voor hem zorgden en met hem leden. Paulus schreef aan de Thessalonicenzen dat zij het Woord hadden aangenomen "in vele verdrukking" (1 Thessalonicenzen 1:6). Aristarchus, die waarschijnlijk uit die gemeente kwam, kende die verdrukking ook, in Efeze en in de gevangenschap. Het woord medegevangene heeft gewicht. Paulus gebruikt het ook voor Epafras (Filemon 1:23) en voor Andronikus en Junias (Romeinen 16:7). Het Griekse woord betekent letterlijk medekrijgsgevangene. Of Aristarchus in Rome zelf gevangen zat of vrijwillig de banden van Paulus deelde, zegt de tekst niet. In beide gevallen deelde hij het lijden om Christus, iets wat Paulus elders "gegeven" noemt: "niet alleen in Hem te geloven, maar ook voor Hem te lijden" (Filippenzen 1:29). Paulus schrijft over hem en over Markus en Justus: "deze alleen zijn mijn medearbeiders in het Koninkrijk Gods, die mij een vertroosting geweest zijn" (Kolossenzen 4:11). Volgens de gangbare lezing van dit vers was Aristarchus van Joodse afkomst. In een tijd dat veel Joden Paulus tegenstonden, waren er toch Joodse broeders die hem bijstonden. De apostel van de heidenen werd getroost door gelovigen uit zijn eigen volk. Trouw bewijst zich niet in één heldendaad, maar in volharding. Van Efeze tot Rome blijft zijn naam terugkomen. De Bijbel vertelt geen woord dat hij sprak, maar wel dat hij er was.

Naamsbetekenis

Oorspronkelijke naam

Aristarchos (Ἀρίσταρχος, Grieks)

Betekenis

Beste heerser, voornaamste leider

Sleutelmomenten

1

Gegrepen in Efeze

Bij het oproer van de zilversmeden sleept de menigte Aristarchus en Gajus mee naar de schouwplaats. Lukas noemt hen Macedoniërs en reisgenoten van Paulus.

Handelingen 19:29

2

Reisgenoot door Macedonië en Azië

Aristarchus reist met Paulus mee, samen met Sekundus "van de Thessalonicensen". Mogelijk brachten zij namens hun gemeente de inzameling voor Jeruzalem over.

Handelingen 20:4

3

Mee naar Rome

Wanneer Paulus als gevangene naar Italië wordt overgebracht, is Aristarchus aan boord van het schip uit Adramyttium.

Handelingen 27:2

4

Medegevangene

In de brief aan de Kolossenzen groet Aristarchus mee en noemt Paulus hem zijn medegevangene. Of hij zelf gearresteerd was of vrijwillig bij Paulus bleef, zegt de tekst niet.

Kolossenzen 4:10

5

Medearbeider

In de groeten aan Filemon staat Aristarchus tussen Markus, Demas en Lukas, die Paulus zijn medearbeiders noemt.

Filemon 1:24

Belangrijke bijbelteksten

De volgende bijbelgedeelten zijn van belang om het leven en de rol van Aristarchus beter te begrijpen.

Handelingen 19:29

“En de gehele stad werd vol verwarring; en zij liepen met een gedruis eendrachtelijk naar de schouwplaats, met zich trekkende Gajus en Aristarchus, Macedoniers, metgezellen van Paulus op de reis.”

De eerste keer dat Aristarchus genoemd wordt. De menigte grijpt niet Paulus zelf, maar zijn reisgenoten.

Handelingen 20:4

“En hem vergezelschapte tot in Azie Sopater van Berea; en van de Thessalonicensen Aristarchus en Sekundus; en Gajus van Derbe, en Timotheus en van die van Azie Tychikus en Trofimus.”

Ondanks het gevaar in Efeze reist Aristarchus verder met Paulus. Hier staat dat hij uit Thessalonica kwam.

Handelingen 27:2

“En in een Adramyttenisch schip gegaan zijnde, alzo wij de plaatsen langs Azie bevaren zouden, voeren wij af; en Aristarchus, de Macedonier van Thessalonica, was met ons.”

Lukas noemt Aristarchus uitdrukkelijk bij het begin van de reis van de gevangen Paulus naar Rome.

Kolossenzen 4:10

“U groet Aristarchus, mijn medegevangene; en Markus, de neef van Barnabas, aangaande welken gij bevelen ontvangen hebt; zo hij tot u komt, ontvangt hem;”

Paulus noemt Aristarchus zijn medegevangene. Hij deelde de gevangenschap van de apostel.

Kolossenzen 4:11

“En Jezus, gezegd Justus, welke uit de besnijdenis zijn; deze alleen zijn mijn medearbeiders in het Koninkrijk Gods, die mij een vertroosting geweest zijn.”

Aristarchus, Markus en Justus waren Joodse christenen. Paulus noemt hen zijn enige medearbeiders uit de besnijdenis en een troost.

Filemon 1:24

“Markus, Aristarchus, Demas, Lukas, mijn medearbeiders.”

In de groeten aan Filemon staat Aristarchus tussen de medearbeiders van Paulus, dezelfde kring als in Kolossenzen 4.

Tijdperiode

~60 n.Chr.

Aristarchus leefde in de tijd van het Nieuwe Testament.

Gerelateerde personen

Paulus

Klein / Gering

Gajus

Romeinse voornaam, betekenis onzeker

Epafras

Waarschijnlijk: lieflijk, bekoorlijk

Lukas

Waarschijnlijk verkorting van Lucanus ("uit Lucanië") of Lucius ("lichtgevend")

Markus

Latijn Marcus; mogelijk "hamer" of afgeleid van Mars

Demetrius de zilversmid

Behorend bij Demeter

Trofimus

Voedzaam of opgevoed

Andronikus en Junias

Andronikus: waarschijnlijk overwinnaar van mannen

Lessen voor vandaag

Aristarchus laat ons zien wat trouw is. In Efeze werd hij door een woedende menigte gegrepen, maar hij bleef bij Paulus. Jaren later stapte hij met een gevangene aan boord van een schip naar Rome. Zulke trouw vraagt geen grote woorden, wel volharding. Wij leren ook hoeveel het betekent om bij iemand te blijven die lijdt. Paulus noemt Aristarchus en de anderen "een vertroosting" (Kolossenzen 4:11). Wie een broeder of zuster in moeite trouw bezoekt en bijstaat, doet daarmee werk voor het Koninkrijk Gods. Daarnaast herinnert Aristarchus ons eraan dat het evangelie door een gemeenschap gedragen wordt. Paulus noemt hem medearbeider, net als Lukas en Markus (Filemon 1:24). Niemand dient de Heere alleen; in de gemeente hebben wij elkaar nodig. Van Aristarchus heeft de Bijbel geen enkel woord bewaard. Wij weten alleen dat hij er was, in gevaar en in gevangenschap, en dat hij bleef. Dat mag ons bemoedigen: ook stille trouw wordt door God gezien en is in Zijn Woord bewaard.

Bijbelse plaatsen

thessalonica

Bekijk deze bijbelse plaats

efeze

Bekijk deze bijbelse plaats

rome

Bekijk deze bijbelse plaats

Veelgestelde vragen over Aristarchus

Wie was Aristarchus in de Bijbel?
Aristarchus was een Macedoniër uit Thessalonica en een reisgenoot van Paulus. Tijdens het oproer in Efeze sleepte de menigte hem naar de schouwplaats (Handelingen 19:29). Later vergezelde hij Paulus "tot in Azie" (Handelingen 20:4) en voer hij mee toen Paulus als gevangene naar Rome ging (Handelingen 27:2). Paulus noemt hem "mijn medegevangene" (Kolossenzen 4:10) en zijn medearbeider (Filemon 1:24).
Waar staat Aristarchus in de Bijbel?
Aristarchus wordt vijf keer genoemd. In Handelingen 19:29 wordt hij in Efeze door de menigte gegrepen, in Handelingen 20:4 staat hij in de lijst van reisgenoten van Paulus, en in Handelingen 27:2 is hij aan boord op de reis naar Rome. Verder groet hij mee in Kolossenzen 4:10 en Filemon 1:24.
Waar kwam Aristarchus vandaan?
Aristarchus kwam uit Thessalonica, de hoofdstad van de Romeinse provincie Macedonië. Lukas noemt hem "de Macedonier van Thessalonica" (Handelingen 27:2) en rekent hem tot "de Thessalonicensen" (Handelingen 20:4). Volgens de gangbare lezing van Kolossenzen 4:10-11 was hij van Joodse afkomst. Of hij tot geloof kwam toen Paulus in Thessalonica preekte (Handelingen 17), zegt de Bijbel niet, maar dat is waarschijnlijk.
Wat gebeurde er met Aristarchus in Efeze?
Tijdens het oproer van de zilversmeden in Efeze raakte de stad in verwarring. De menigte liep naar de schouwplaats, "met zich trekkende Gajus en Aristarchus, Macedoniers, metgezellen van Paulus op de reis" (Handelingen 19:29). Paulus wilde naar binnen, maar werd tegengehouden. Na twee uur bracht de stadsschrijver de menigte tot rust. Aristarchus kwam er levend af, want hij reisde daarna verder met Paulus (Handelingen 20:4).
Waarom noemt Paulus Aristarchus zijn medegevangene?
In Kolossenzen 4:10 schrijft Paulus: "U groet Aristarchus, mijn medegevangene". Aristarchus deelde dus de gevangenschap van Paulus, waarschijnlijk in Rome. Of hij zelf gearresteerd was of vrijwillig bij Paulus bleef om hem te dienen, zegt de tekst niet. Opvallend is dat in Filemon 1:23 Epafras medegevangene heet. Sommige uitleggers denken daarom dat de twee elkaar afwisselden.
Ging Aristarchus mee naar Rome?
Hij ging in elk geval mee op de reis. Lukas schrijft bij het vertrek uit Caesarea: "Aristarchus, de Macedonier van Thessalonica, was met ons" (Handelingen 27:2). Of hij de hele zeereis met de schipbreuk bij Malta meemaakte, wordt niet uitdrukkelijk gezegd. Wel blijkt uit Kolossenzen 4:10 en Filemon 1:24 dat hij later bij Paulus was, volgens de meeste uitleggers in Rome.
Was Aristarchus uit de Bijbel de sterrenkundige?
Nee. Aristarchus van Samos was een Griekse sterrenkundige uit de derde eeuw voor Christus. Hij leefde dus lang voor de reisgenoot van Paulus. Aristarchus was een gangbare Griekse naam. De Aristarchus uit de Bijbel kwam uit Thessalonica en leefde in de eerste eeuw na Christus.
Wat betekent de naam Aristarchus?
De naam is Grieks en is samengesteld uit woorden voor beste en heersen. Hij betekent dus ongeveer beste heerser of voornaamste leider. Het was een gewone naam in de Griekse wereld en zegt niets over de rol van Aristarchus in de gemeente. De Bijbel geeft geen uitleg van zijn naam.
Wat kunnen wij leren van Aristarchus?
Aristarchus leert ons trouw en volharding. Hij bleef bij Paulus in het oproer van Efeze, op zijn reizen, op weg naar Rome en in de gevangenschap. Paulus noemt hem een van degenen "die mij een vertroosting geweest zijn" (Kolossenzen 4:11). Zo leren wij hoeveel het betekent om naast een broeder of zuster te blijven staan die om het geloof lijdt.

Stel een vraag over Aristarchus

Wilt u meer weten over Aristarchus? Onze AI-gestuurde assistent helpt u met achtergrond, context en diepere inzichten uit de Bijbel.

Stel een vraag over Aristarchus

Bijbelverhalen rond Aristarchus

De schipbreuk van Paulus

Het bijbelverhaal waarin Aristarchus een rol speelt.

Verdiep u verder

Bijbelse tijdlijn

Bekijk Aristarchus in de context van de bijbelse geschiedenis.

Bijbelse onderwerpen

Ontdek thema's die verbonden zijn met het leven van Aristarchus.

Lees de Bijbel

Lees het verhaal van Aristarchus in de Bijbel.

Bijbeluitleg

Lees commentaar en uitleg bij de bijbelgedeelten over Aristarchus.

AI BijbelAssistent

Stel uw vragen over Aristarchus aan onze AI-assistent.

Woordstudie

Bestudeer de oorspronkelijke betekenis van bijbelse namen en begrippen.

Heidelbergse Catechismus

Ontdek de gereformeerde leer over bijbelse personen en thema's.