Johannes in de Bijbel

Johannes, zoon van Zebedeüs, was een visser uit Galilea die samen met zijn broer Jakobus door Jezus werd geroepen om Hem te volgen. Zijn moeder heette waarschijnlijk Salome: wie Mattheüs 27:56 naast Markus 15:40 legt, ziet op dezelfde plaats eens "de moeder der zonen van Zebedeus" en eens Salome staan. De familie dreef een vissersbedrijf aan het Meer van Galilea dat kennelijk niet onbemiddeld was: zij hadden huurlingen in dienst (Markus 1:20). De moeder behoorde tot de vrouwen die Jezus in Galilea waren gevolgd en Hem gediend hadden (Mattheüs 27:55-56). Jezus gaf de broers de bijnaam Boanerges, "zonen des donders" (Markus 3:17). Markus zegt niet waarom, maar uitleggers denken meestal aan hun vurige temperament. Toch zou Johannes de geschiedenis ingaan als de apostel van de liefde, de man die aan Jezus' borst lag bij het laatste avondmaal. Die verandering behoort tot de opmerkelijkste karakterveranderingen in de Bijbel. Johannes' roeping vond plaats bij het Meer van Galilea, waar Jezus hem en Jakobus aantrof terwijl zij met hun vader Zebedeüs in het schip de netten herstelden. "En terstond riep Hij hen; en zij, latende hun vader Zebedeus in het schip, met de huurlingen, zijn Hem nagevolgd" (Markus 1:20). Deze keuze was ingrijpend: zij verlieten niet alleen hun broodwinning maar ook hun vader, in een cultuur waarin een zoon doorgaans het bedrijf van zijn vader voortzette. Veel uitleggers menen bovendien dat Johannes de naamloze tweede leerling is die eerder met Andreas bij Johannes de Doper was en Jezus volgde (Johannes 1:35-40). Het evangelie noemt die leerling echter niet bij naam. Johannes behoorde tot de binnenste kring van drie discipelen, Petrus, Jakobus en Johannes, die getuige waren van Jezus' meest intieme en beslissende momenten. Zij waren aanwezig bij de opwekking van het dochtertje van Jaïrus, waar zij de macht over de dood zagen (Markus 5:37). Zij waren getuigen van de verheerlijking op de berg, waar Jezus' aangezicht blonk als de zon en Zijn klederen wit werden als het licht, waar Mozes en Elia verschenen en de stem van de Vader klonk (Mattheüs 17:1-8). En zij waren de drie die Jezus meenam in de hof van Gethsémané om bij Hem te waken in Zijn doodsangst, hoewel zij in slaap vielen (Mattheüs 26:37-46). Het vierde evangelie noemt Johannes nergens bij naam. Wel spreekt het over een discipel "welken Jezus liefhad" (Johannes 13:23; 19:26; 20:2; 21:7; 21:20), en volgens de oude kerkelijke overlevering is dat Johannes zelf, die zo over zichzelf schreef. Als dat zo is, dan getuigt die aanduiding eerder van verwondering dan van trots: hij noemde zichzelf niet naar zijn eigen liefde voor Jezus, maar naar Jezus' liefde voor hem. Dat raakt de kern van het evangelie: onze identiteit als christenen wordt niet bepaald door wat wij voor God doen, maar door wat God in Christus voor ons gedaan heeft. Het vurige karakter van de jonge Johannes blijkt uit meerdere geschiedenissen die de evangelisten eerlijk optekenen. Toen een Samaritaans vlek Jezus niet wilde ontvangen, vroeg Johannes samen met zijn broer: "Heere, wilt Gij, dat wij zeggen, dat vuur van den hemel nederdale, en dezen verslinde, gelijk ook Elias gedaan heeft?" (Lukas 9:54). Jezus bestrafte hen: "Gij weet niet van hoedanigen geest gij zijt" (Lukas 9:55). Later wilde Johannes iemand tegenhouden die in Jezus' Naam duivelen uitwierp, maar niet tot hun kring behoorde: "wij hebben het hem verboden, omdat hij ons niet volgt" (Markus 9:38). Jezus corrigeerde ook die engheid: "Verbiedt hem niet [...] Want wie tegen ons niet is, die is voor ons" (Markus 9:39-40). En in een derde geschiedenis kwam de moeder van Johannes en Jakobus met haar zonen bij Jezus om de ereplaatsen in Zijn Koninkrijk te vragen: "dat deze mijn twee zonen zitten mogen, de een tot Uw rechter- en de ander tot Uw linker hand in Uw Koninkrijk" (Mattheüs 20:21). Volgens Markus 10:35-37 vroegen de broers het zelf. De andere tien discipelen werden verontwaardigd. Jezus gebruikte het moment om het wezen van Zijn Koninkrijk uit te leggen: "En zo wie onder u zal willen de eerste zijn, die zij uw dienstknecht" (Mattheüs 20:27). De broers die naar ereplaatsen verlangden, moesten nog veel leren over de weg van dienende liefde. Bij het laatste avondmaal lag Johannes aan tafel in de schoot van Jezus, een beeld van innige verbondenheid (Johannes 13:23). Toen Petrus hem wenkte, vroeg hij, terwijl hij op de borst van Jezus viel: "Heere, wie is het?" (Johannes 13:25). Jezus antwoordde dat het degene was aan wie Hij de bete zou geven nadat Hij ze ingedoopt had (Johannes 13:26). Bij het kruis bleek Johannes trouw op het moment dat het er werkelijk toe deed. Van de twaalf is hij de enige van wie de evangeliën vermelden dat hij bij het kruis stond, samen met Maria, de moeder van Jezus. In dat uur van diepste duisternis vertrouwde Jezus Zijn moeder aan hem toe. Tot Maria zei Hij: "Vrouw, zie, uw zoon." Tot de discipel: "Zie, uw moeder" (Johannes 19:26-27). Van dat uur af nam de discipel haar in zijn huis. Dit gebaar toont niet alleen Jezus' zorg voor Zijn moeder, maar ook het vertrouwen dat Hij in deze discipel stelde. Na de opstanding liep Johannes samen met Petrus naar het lege graf. Hij liep sneller en kwam eerst aan, bukte zich en zag de doeken liggen, maar ging niet naar binnen. Petrus ging als eerste het graf in. Daarna ging ook de andere discipel naar binnen, "en zag het, en geloofde" (Johannes 20:8). De doeken die er nog lagen en de zweetdoek die apart samengerold lag, waren voor hem stille tekenen van de opstanding. Toch voegt Johannes er eerlijk aan toe dat zij de Schrift nog niet wisten, dat Hij uit de doden moest opstaan (Johannes 20:9). In de jaren na Pinksteren behoorde Johannes tot de leiders van de gemeente in Jeruzalem. Paulus noemt Jakobus, Cefas en Johannes de mannen "die geacht waren pilaren te zijn" (Galaten 2:9). Volgens de kerkelijke traditie vestigde Johannes zich later in Efeze, waar hij een leidende rol speelde in de gemeenten van Klein-Azië. In die periode, waarschijnlijk in de jaren 80-90 n.Chr., schreef hij volgens dezelfde traditie het evangelie dat zijn naam draagt. Waar de andere drie evangeliën vooral het leven van Jezus vertellen, doordenkt Johannes het mysterie van wie Jezus is. De proloog, "In den beginne was het Woord, en het Woord was bij God, en het Woord was God" (Johannes 1:1), geldt als een van de meest verheven gedeelten van de hele Bijbel. Johannes ontvouwt de vleeswording, de godheid van Christus, de betekenis van het geloof en de belofte van het eeuwige leven in een taal die tegelijk eenvoudig en onpeilbaar diep is. Zijn drie brieven ademen de liefde waarvan hij doordrongen was geraakt. "God is liefde" (1 Johannes 4:8): die drie woorden vormen de kern van Johannes' theologie. Maar zijn liefde was niet sentimenteel of vrijblijvend; hij waarschuwde scherp tegen dwaalleraars: "Een iegelijk, die overtreedt, en niet blijft in de leer van Christus, die heeft God niet" (2 Johannes 1:9). Liefde en waarheid gaan bij Johannes onlosmakelijk samen: ware liefde is nooit onverschillig tegenover de waarheid, en de waarheid wordt in liefde gesproken. Johannes werd verbannen naar het eiland Patmos, een rotsachtig eiland in de Egeïsche Zee. Volgens de overlevering gebeurde dat op hoge leeftijd, onder keizer Domitianus. Hij was daar "om het Woord Gods, en om de getuigenis van Jezus Christus" (Openbaring 1:9). Daar ontving hij op de dag des Heeren het overweldigende gezicht dat het boek Openbaring vormt. Hij zag de verheerlijkte Christus, met ogen als een vlam vuurs en een stem als het geluid van vele wateren. Hij ontving brieven voor de zeven gemeenten in Klein-Azië. Hij zag de troon in de hemel, de zeven zegels, de zeven bazuinen, de strijd tussen het Lam en de draak, de val van Babylon, de wederkomst van Christus, het laatste oordeel, en ten slotte de nieuwe hemel en de nieuwe aarde. "En Die op den troon zat, zeide: Ziet, Ik maak alle dingen nieuw" (Openbaring 21:5). Volgens de traditie was Johannes de enige van de twaalf apostelen die een natuurlijke dood stierf, op zeer hoge leeftijd in Efeze, aan het eind van de eerste eeuw. De kerkvader Hiëronymus geeft enkele eeuwen later een ontroerende overlevering door: de bejaarde Johannes, te zwak om te preken, liet zich naar de samenkomst dragen en herhaalde steeds opnieuw: "Kinderkens, heb elkander lief." Toen zijn hoorders vroegen waarom hij altijd hetzelfde zei, zou hij geantwoord hebben: "Omdat het het gebod van de Heere is, en als dit alleen gedaan wordt, is het genoeg." Een van de zonen des donders was de apostel van de liefde geworden.