Apollos in de Bijbel

Levensverhaal

Apollos was een Jood afkomstig uit Alexandrië, de grote havenstad aan de Nijldelta die in de eerste eeuw gold als het intellectuele en culturele centrum van de hellenistische wereld (Handelingen 18:24). Alexandrië huisvestte de beroemdste bibliotheek van de oudheid en bezat een bloeiende Joodse gemeenschap van naar schatting honderdduizenden zielen. Het was in deze stad dat de Hebreeuwse Bijbel eerder in het Grieks was vertaald — de Septuaginta — en dat de Joodse filosoof Philo van Alexandrië het Joodse geloof had trachten te verbinden met de Griekse wijsbegeerte. Apollos was een kind van deze traditie: Lukas beschrijft hem als anēr logios, wat zowel "welsprekend" als "geleerd" kan betekenen, en als "machtig in de Schriften" (dynatos ōn en tais graphais). Dit was geen gewone reizende prediker — dit was een man die diep thuis was in het Oude Testament, die de Griekse taal op meesterlijk niveau beheerste en die de retorische training van Alexandrië had genoten. Apollos kwam in Efeze aan terwijl Paulus elders op reis was, en hij begon in de synagoge vrijmoedig te spreken. Lukas vermeldt dat hij "onderwezen was in de weg van de Heere, en vurig van geest sprak en nauwkeurig onderwees wat Jezus betrof" — maar met één cruciale beperking: hij kende alleen de doop van Johannes (Handelingen 18:25). De doop van Johannes de Doper was een doop van bekering en voorbereiding op de komende Messias, maar miste de volheid van Pinksteren: de uitstorting van de Heilige Geest, de betekenis van Christus' opstanding en hemelvaart, en de volle werkelijkheid van het nieuwe verbond. Apollos had dus een authentiek maar onvolledig evangelie. Zijn kennis stopte bij de drempel van het nieuwe verbond zonder die drempel volledig over te steken. Dit was het moment waarop Priscilla en Aquila, het echtpaar dat door Paulus in Efeze was achtergelaten om de gemeente te dienen, een beslissende rol speelden. Toen zij Apollos in de synagoge hoorden, herkenden zij zowel zijn buitengewone gaven als de lacune in zijn kennis. In plaats van hem publiekelijk te bekritiseren — wat zijn reputatie had kunnen schaden en tot verdeeldheid had kunnen leiden — "namen zij hem bij zich en legden hem de weg van God nauwkeuriger uit" (Handelingen 18:26). Het Griekse woord akribesteron ("nauwkeuriger") duidt op een zorgvuldige, gedetailleerde correctie en aanvulling. Zij vulden zijn begrip aan met de volle waarheid over Christus' kruisdood, opstanding, hemelvaart en de uitstorting van de Heilige Geest. Dit is een van de schoonste voorbeelden van pastoraal en theologisch onderwijs in het hele Nieuwe Testament: geen publieke afrekening, maar een persoonlijke, liefdevolle verdieping. Het resultaat was indrukwekkend. Na dit bijzondere onderwijs wilde Apollos oversteken naar Achaje — de Romeinse provincie waarvan Korinthe de hoofdstad was. De broeders in Efeze bemoedigden hem en schreven een aanbevelingsbrief aan de leerlingen aldaar (Handelingen 18:27). In Korinthe "was hij de gelovigen tot grote steun door de genade, want hij weerlegde de Joden krachtig in het openbaar en toonde uit de Schriften aan dat Jezus de Christus is" (Handelingen 18:27-28). Het werkwoord diakatelegchomai ("krachtig weerleggen") is een samengesteld, intensief woord dat Lukas alleen hier gebruikt — het schildert een publiek debat waarin Apollos de Joodse tegenstanders van het evangelie op overtuigende wijze uit hun eigen Schriften beantwoordde. Zijn Alexandrijnse opleiding in retorica en exegese maakte hem bij uitstek geschikt voor dit soort apologetisch werk. Apollos' dienst in Korinthe was zo succesvol dat een deel van de gemeente zich aan hem ging hechten op een wijze die Paulus later moest corrigeren. In 1 Korinthe 1:12 schrijft Paulus: "Ik bedoel dit, dat ieder van u zegt: Ik ben van Paulus, of: Ik ben van Apollos, of: Ik ben van Kefas, of: Ik ben van Christus." Dit partijschappenprobleem dreigde de eenheid van de gemeente te verscheuren. Sommige gemeenteleden voelden zich meer aangetrokken tot de gepolijste welsprekendheid van Apollos dan tot de meer sobere stijl van Paulus, die zelf erkende "niet met voortreffelijkheid van woorden of van wijsheid" te zijn gekomen (1 Korinthe 2:1). Maar opmerkelijk genoeg wijst Paulus er in dezelfde brief met nadruk op dat hij en Apollos geen concurrenten zijn maar medewerkers: "Ik heb geplant, Apollos heeft begoten, maar God heeft de wasdom gegeven. Zo is dan noch hij die plant iets, noch hij die begiet, maar God Die de wasdom geeft" (1 Korinthe 3:6-7). Zij zijn niet meer dan dienaren door wie de Korinthiërs tot geloof zijn gekomen, "en dat zoals de Heere aan ieder gegeven heeft" (1 Korinthe 3:5). Dit is een van de meest fundamentele uitspraken van Paulus over het wezen van de christelijke bediening: alle arbeiders zijn instrumenten in Gods hand; geen enkele dienaar verdient de loyaliteit die alleen Christus toekomt. In 1 Korinthe 16:12 vermeldt Paulus nog dat hij Apollos "zeer aangemoedigd" heeft om met de broeders naar Korinthe terug te keren, maar dat het "beslist niet zijn wil" was om nu te gaan — hij zou komen wanneer de gelegenheid zich voordeed. Dit vers onthult twee dingen: ten eerste dat Paulus en Apollos op goede voet stonden en dat Paulus hem actief aanmoedigde in zijn bediening; ten tweede dat Apollos een onafhankelijke dienaar was die zijn eigen geestelijke oordeel volgde en niet onder Paulus' gezag stond als een ondergeschikte. De laatste vermelding van Apollos in het Nieuwe Testament vinden wij in Titus 3:13, waar Paulus schrijft: "Doe uw best om Zenas, de wetgeleerde, en Apollos met spoed op reis te helpen, en zorg ervoor dat het hun aan niets ontbreekt." Dit toont dat Apollos jarenlang actief bleef als rondreizend evangelist die door de gemeenten materieel ondersteund werd.