Ga naar hoofdinhoud
Nieuwe Testament~60 n.Chr.

Filemon in de Bijbel

Philemon (Φιλήμων, Grieks) - “Waarschijnlijk liefhebbend, vriendelijk”

Wie was Filemon?

Filemon was een christen, volgens de gangbare uitleg uit Kolosse, bij wie thuis een gemeente samenkwam. Paulus schreef hem de brief aan Filemon met het verzoek zijn dienstknecht Onesimus, die bij Paulus tot geloof was gekomen, te ontvangen als "een geliefden broeder" (Filemon 1:16).

Filemon komt in de Bijbel maar op één plaats bij naam voor: in de brief die naar hem genoemd is. Het is de kortste brief van Paulus, één hoofdstuk van vijfentwintig verzen. Paulus schrijft samen met Timotheüs "aan Filemon, den geliefde, en onzen medearbeider" (Filemon 1:1). In dezelfde aanhef groet hij Appia, Archippus en "de Gemeente, die te uwen huize is" (Filemon 1:2). Filemon was dus een gemeentelid met een huis dat groot genoeg was om de gelovigen te ontvangen. Waar dat huis stond, zegt de brief niet. Omdat Onesimus en Archippus ook in de brief aan de Kolossenzen voorkomen (Kolossenzen 4:9 en 4:17), wordt gewoonlijk aangenomen dat Filemon in Kolosse woonde. Uit de brief leren wij een paar dingen over hem. Hij was waarschijnlijk door Paulus tot geloof gekomen, want Paulus herinnert hem eraan dat hij zichzelf aan hem schuldig is (Filemon 1:19). Hij stond bekend om zijn "liefde en geloof" en had de harten van de heiligen verkwikt (Filemon 1:5-7). En hij was de heer van Onesimus, een dienstknecht die van hem gescheiden was geraakt en bij de gevangen Paulus tot geloof was gekomen. Om die Onesimus draait de brief. Paulus stuurt hem terug en vraagt Filemon hem te ontvangen "niet als een dienstknecht, maar meer dan een dienstknecht, namelijk een geliefden broeder" (Filemon 1:16). Hij doet dat niet met apostolisch gezag, maar "door de liefde" (Filemon 1:9). Hoe Filemon reageerde, vertelt de Bijbel niet; Paulus spreekt alleen zijn vertrouwen uit. Hij is niet te verwarren met de Filemon uit de sage van Filemon en Baucis, het gastvrije oude echtpaar uit de Metamorfosen van Ovidius. Dat verhaal staat buiten de Bijbel en speelt toevallig ook in Frygië.

Historische context

De brief aan Filemon is geschreven terwijl Paulus gevangen zat. Hij noemt zichzelf "een gevangene van Christus Jezus" (Filemon 1:1) en "een oud man" (Filemon 1:9). Welke gevangenschap dat was, staat er niet bij. De oudste en meest gangbare opvatting denkt aan Rome, waar Paulus volgens Handelingen 28:30 "twee gehele jaren in zijn eigen gehuurde woning" bleef en bezoekers mocht ontvangen. Dan dateert de brief van omstreeks 60 n.Chr. Anderen denken aan een gevangenschap in Efeze, dichter bij Kolosse. Dat Paulus om een herberg vraagt omdat hij hoopt vrij te komen (Filemon 1:22), past bij beide. Kolosse lag in Frygië, in het dal van de Lycus, in het westen van het huidige Turkije, dicht bij Laodicea en Hiërapolis (Kolossenzen 4:13). Paulus had de gemeente daar niet zelf gesticht; die had het evangelie gehoord van Epafras (Kolossenzen 1:7), en veel gelovigen hadden Paulus nooit gezien (Kolossenzen 2:1). Filemon wel. Waarschijnlijk had hij Paulus elders ontmoet, bijvoorbeeld in Efeze, waar Paulus twee jaar onderwees, "alzo dat allen, die in Azie woonden, het Woord van den Heere Jezus hoorden" (Handelingen 19:10). De eerste christenen hadden geen kerkgebouwen. Zij kwamen samen in woonhuizen van gemeenteleden die daarvoor ruimte hadden, zoals bij Aquila en Priscilla (1 Korinthe 16:19) en bij Nymfas, die met de broeders in Laodicea gegroet wordt (Kolossenzen 4:15). Dat Filemon een gemeente in zijn huis ontving en een dienstknecht had, wijst erop dat hij welgesteld was. Slavernij was in het Romeinse Rijk een gewoon onderdeel van de samenleving. Een slaaf was wettelijk het bezit van zijn heer en werkte vaak in het huishouden. Wie wegliep, riskeerde zware straf. Daarom was Filemon naar het recht van zijn tijd in een sterke positie, en vroeg Paulus veel van hem. Over Appia en Archippus zegt de brief weinig. Veel uitleggers zien Appia als de vrouw van Filemon en Archippus mogelijk als zijn zoon, maar dat is een afleiding. Archippus had een bediening in de gemeente (Kolossenzen 4:17). De brief aan Filemon en de brief aan de Kolossenzen gingen waarschijnlijk tegelijk mee met Tychikus en Onesimus (Kolossenzen 4:7-9). Latere overleveringen maken van Filemon een opziener van Kolosse en laten hem met Appia de marteldood sterven, maar de Bijbel zegt daar niets over.

Karaktereigenschappen

+Positieve eigenschappen

  • Liefde en geloof jegens de Heere en alle heiligen (Filemon 1:5)
  • Gastvrij: de gemeente kwam in zijn huis samen (Filemon 1:2)
  • Een verkwikking voor andere gelovigen (Filemon 1:7)
  • Medearbeider van Paulus (Filemon 1:1)
  • Paulus vertrouwde op zijn gehoorzaamheid (Filemon 1:21)

Theologische betekenis

De brief aan Filemon is persoonlijk, maar niet privé. Paulus richt hem ook aan Appia, Archippus en de gemeente in Filemons huis (Filemon 1:2). Wat Filemon met Onesimus doet, raakt dus de hele gemeente. Vergeving en verzoening zijn in de Schrift geen binnenkamerzaak, maar horen bij het leven van het lichaam van Christus. Allereerst valt op hoe Paulus spreekt. Hij heeft "grote vrijmoedigheid" om te bevelen, maar bidt "liever door de liefde" (Filemon 1:8-9). Hij wil niets doen zonder Filemons instemming, "opdat uw goeddadigheid niet zou zijn als naar bedwang, maar naar vrijwilligheid" (Filemon 1:14). Het evangelie werkt hier niet door dwang van buitenaf, maar door de liefde die God in Filemon heeft gewerkt. Paulus beroept zich op wat er al in hem is: de liefde die de heiligen verkwikte. Daarnaast wordt in deze brief zichtbaar dat het evangelie verhoudingen verandert. Filemon blijft naar de wet de heer van Onesimus, maar hij moet hem ontvangen als "een geliefden broeder", "beide in het vlees en in den Heere" (Filemon 1:16). Dat sluit aan bij wat Paulus elders schrijft: "daarin is noch dienstbare noch vrije" (Galaten 3:28). In de brief aan de Kolossenzen, die tegelijk werd bezorgd, staat het gebod aan de heren: "doet uw dienstknechten recht en gelijk, wetende, dat ook gij een Heere hebt in de hemelen" (Kolossenzen 4:1). Paulus roept niet op tot een opstand tegen de maatschappelijke orde, maar hij zegt ook: "indien gij ook kunt vrij worden, gebruik dat liever" (1 Korinthe 7:21). Veel uitleggers zien in deze brief het zaad dat de slavernij later van binnenuit ondergroef. Ten slotte staat Paulus tussen Filemon en Onesimus in. Hij schrijft: "reken dat mij toe" (Filemon 1:18) en "ik zal het betalen" (Filemon 1:19). Luther en vele uitleggers na hem zagen daarin een afspiegeling van het werk van Christus, die voor schuldigen intreedt bij de Vader. Voor Filemon betekent dat: wie zelf zoveel ontvangen heeft, kan een ander niet langer vasthouden aan zijn schuld. De brief maakt van deze toepassing geen leerstuk, maar laat haar zien in één concreet huis.

Naamsbetekenis

Oorspronkelijke naam

Philemon (Φιλήμων, Grieks)

Betekenis

Waarschijnlijk liefhebbend, vriendelijk

Betekenis van de naam Filemon: grondwoord, uitspraak en wie de naam droegen

Sleutelmomenten

1

Tot geloof door Paulus

Paulus herinnert Filemon er voorzichtig aan dat hij zichzelf aan hem schuldig is. Daaruit wordt gewoonlijk afgeleid dat Filemon door Paulus tot geloof kwam.

Filemon 1:19

2

Een gemeente in zijn huis

In het huis van Filemon komt de gemeente samen. Paulus noemt hem zijn geliefde medearbeider en groet ook Appia en Archippus.

Filemon 1:1-2

3

Liefde die de heiligen verkwikt

Paulus dankt God voor de liefde en het geloof van Filemon. Door hem zijn de harten van de heiligen verkwikt.

Filemon 1:4-7

4

Onesimus raakt gescheiden

Zijn dienstknecht Onesimus is voor een tijd van hem gescheiden. Paulus schrijft voorzichtig dat dit misschien gebeurde opdat Filemon hem eeuwig terug zou hebben.

Filemon 1:15

5

Gevraagd door de liefde

Paulus had Filemon kunnen bevelen, maar vraagt liever door de liefde. Hij stuurt Onesimus, die bij hem tot geloof kwam, naar Filemon terug.

Filemon 1:8-12

6

Ontvang hem als broeder

Filemon moet Onesimus ontvangen als een geliefde broeder, "beide in het vlees en in den Heere", en hem aannemen zoals hij Paulus zelf zou aannemen.

Filemon 1:16-17

7

Reken dat mij toe

Heeft Onesimus Filemon iets verongelijkt of is hij hem iets schuldig, dan neemt Paulus dat voor zijn rekening.

Filemon 1:18

8

Ook boven hetgeen ik zeg

Paulus vertrouwt erop dat Filemon meer zal doen dan gevraagd, en vraagt hem een herberg klaar te maken voor zijn komst.

Filemon 1:21-22

Belangrijke bijbelteksten

De volgende bijbelgedeelten zijn van belang om het leven en de rol van Filemon beter te begrijpen.

Filemon 1:1

“Paulus, een gevangene van Christus Jezus, en Timotheus, de broeder, aan Filemon, den geliefde, en onzen medearbeider,”

De aanhef van de brief. Paulus noemt Filemon geliefd en een medearbeider, iemand die zich met hem inzette voor het evangelie.

Filemon 1:2

“En aan Appia, de geliefde, en aan Archippus, onzen medestrijder, en aan de Gemeente, die te uwen huize is:”

De gemeente kwam in het huis van Filemon samen. Appia en Archippus behoorden volgens veel uitleggers tot zijn gezin.

Filemon 1:5

“Alzo ik hoor uw liefde en geloof, hetwelk gij hebt aan den Heere Jezus, en jegens al de heiligen;”

Paulus had over Filemon gehoord. Zijn geloof in de Heere Jezus en zijn liefde voor de gelovigen hoorden bij elkaar.

Filemon 1:7

“Want wij hebben grote vreugde en vertroosting over uw liefde, dat de ingewanden der heiligen verkwikt zijn geworden door u, broeder!”

Filemon was een verkwikking voor anderen. In vers 20 vraagt Paulus hem om ook zijn ingewanden te verkwikken door Onesimus te ontvangen.

Filemon 1:9

“Zo bid ik nochtans liever door de liefde, daar ik zodanig een ben, te weten Paulus, een oud man, en nu ook een gevangene van Jezus Christus.”

Paulus beveelt niet, hoewel hij dat had kunnen doen. Hij vraagt als een oude man en een gevangene, en doet een beroep op de liefde.

Filemon 1:14

“Maar ik heb zonder uw goedvinden niets willen doen, opdat uw goeddadigheid niet zou zijn als naar bedwang, maar naar vrijwilligheid.”

Paulus laat de beslissing aan Filemon. Een goede daad die afgedwongen is, verliest haar waarde.

Filemon 1:16

“Nu voortaan niet als een dienstknecht, maar meer dan een dienstknecht, namelijk een geliefden broeder, inzonderheid mij, hoeveel te meer dan u, beide in het vlees en in den Heere.”

De kern van het verzoek. Onesimus komt terug als broeder van Filemon, in het dagelijks leven en in de Heere.

Filemon 1:21

“Ik heb aan u geschreven, vertrouwende op uw gehoorzaamheid; en ik weet, dat gij doen zult ook boven hetgeen ik zeg.”

Paulus vertrouwt erop dat Filemon meer zal doen dan gevraagd. Veel uitleggers lezen hierin een voorzichtige hint naar vrijlating van Onesimus.

Tijdperiode

~60 n.Chr.

Filemon leefde in de tijd van het Nieuwe Testament.

Gerelateerde personen

Onesimus

Nuttig, voordelig

Paulus

Klein / Gering

Epafras

Waarschijnlijk: lieflijk, bekoorlijk

Timotheüs

Die God eert

Markus

Latijn Marcus; mogelijk "hamer" of afgeleid van Mars

Lukas

Waarschijnlijk verkorting van Lucanus ("uit Lucanië") of Lucius ("lichtgevend")

Bijbelboeken over Filemon

Lees de brief van Filemon

De brief van Paulus over Onesimus

Uitleg bij de brief van Filemon

Achtergrond en verdieping bij de brief van Filemon

Lessen voor vandaag

Filemon leert ons dat een goede naam in de gemeente nog niet het eindpunt is. Hij stond bekend om zijn liefde en geloof en had velen verkwikt. Juist daarom vraagt Paulus hem om die liefde ook te tonen aan iemand die hem eertijds onnut was geweest (Filemon 1:11). Liefde voor de heiligen in het algemeen wordt pas echt beproefd bij die ene broeder of zuster met wie het moeilijk ligt. Wij leren ook dat vergeving een vrije keus van liefde is. Paulus dwong Filemon niet, maar vroeg hem om een goeddadigheid "naar vrijwilligheid" (Filemon 1:14). God vraagt van ons geen afgedwongen verzoening, maar een hart dat zelf genade heeft ontvangen en die daarom doorgeeft. Aan dezelfde gemeente in Kolosse schreef Paulus: "gelijkerwijs als Christus u vergeven heeft, doet ook gij alzo" (Kolossenzen 3:13). Daarnaast laat Filemon zien dat het geloof onze verhoudingen raakt, ook in werk en maatschappelijke positie. Een heer en een dienstknecht worden broeders. Wie leiding geeft, werkgever is of anderen in dienst heeft, wordt eraan herinnerd dat "ook gij een Heere hebt in de hemelen" (Kolossenzen 4:1). Rang en positie bepalen niet wie wij in de gemeente zijn. Ten slotte vraagt de brief iets van ons huis. Bij Filemon kwam de gemeente samen en vond een gevangen apostel een herberg. Gastvrijheid is in de Schrift een vorm van dienst. Of ons huis nu groot is of klein, het mag een plaats zijn waar anderen verkwikt worden en waar verzoening ruimte krijgt.

Bijbelse plaatsen

laodicea

Bekijk deze bijbelse plaats

efeze

Bekijk deze bijbelse plaats

rome

Bekijk deze bijbelse plaats

kolosse

Bekijk deze bijbelse plaats

Veelgestelde vragen over Filemon

Wie was Filemon in de Bijbel?
Filemon was een christen, volgens de gangbare uitleg uit Kolosse, bij wie thuis een gemeente samenkwam. Hij kwam waarschijnlijk door Paulus tot geloof (Filemon 1:19) en wordt door hem "den geliefde, en onzen medearbeider" genoemd (Filemon 1:1). Paulus schreef hem de brief aan Filemon, waarin hij vraagt zijn dienstknecht Onesimus, die bij de gevangen Paulus tot geloof was gekomen, te ontvangen als een geliefde broeder.
Wat betekent de naam Filemon?
De Griekse naam Philemon (Φιλήμων) hangt samen met het werkwoord voor liefhebben. De betekenis is waarschijnlijk liefhebbend of vriendelijk. Het was een gewone naam in de Griekse wereld. Paulus speelt in de brief niet met de naam van Filemon, zoals hij wel doet met de naam Onesimus, maar het past bij wat hij over hem schrijft: hij hoorde van zijn "liefde en geloof" (Filemon 1:5).
Waar staat Filemon in de Bijbel?
Filemon wordt alleen bij naam genoemd in de brief aan Filemon, het boek tussen Titus en Hebreeën. Het is één hoofdstuk van vijfentwintig verzen. Zijn naam staat in Filemon 1:1, en de hele brief is aan hem gericht. In de brief aan de Kolossenzen komt hij niet voor, maar wel Onesimus en Archippus (Kolossenzen 4:9 en 4:17), en daarop rust de gangbare gedachte dat Filemon in Kolosse woonde.
Wat is de brief aan Filemon?
De brief aan Filemon is de kortste brief van Paulus, geschreven terwijl hij gevangen zat, samen met Timotheüs. Paulus stuurt daarin de dienstknecht Onesimus terug naar zijn heer Filemon. Hij vraagt hem "door de liefde" (Filemon 1:9) om Onesimus te ontvangen als een geliefde broeder, en biedt aan elke schuld zelf te betalen. De brief is persoonlijk, maar ook gericht aan Appia, Archippus en de gemeente in Filemons huis (Filemon 1:2).
Waar woonde Filemon?
De brief noemt geen plaats. Toch wordt gewoonlijk aangenomen dat Filemon in Kolosse woonde, in het dal van de Lycus in Frygië. Onesimus heet in Kolossenzen 4:9 "uit de uwen", en Archippus, die in de aanhef van de brief aan Filemon staat, krijgt in Kolossenzen 4:17 een opdracht. Beide brieven gingen waarschijnlijk tegelijk mee met Tychikus. Een enkele uitlegger denkt aan Laodicea, maar Kolosse is de gangbare opvatting.
Wie waren Appia en Archippus?
Appia en Archippus worden samen met Filemon begroet in Filemon 1:2. Paulus noemt Appia "de geliefde" en Archippus "onzen medestrijder". Veel uitleggers zien Appia als de vrouw van Filemon en Archippus mogelijk als zijn zoon, maar de brief zegt dat niet. Archippus had een taak in de gemeente: "Zie op de bediening, die gij aangenomen hebt in de Heere, dat gij die vervult" (Kolossenzen 4:17).
Hoe kwam Filemon tot geloof?
Paulus schrijft dat hij Filemon niet hoeft te zeggen "dat gij ook uzelven mij daartoe schuldig zijt" (Filemon 1:19). Uit die woorden wordt doorgaans afgeleid dat Filemon door Paulus tot geloof kwam. Waar dat gebeurde, staat er niet. Paulus was zelf waarschijnlijk nooit in Kolosse geweest (Kolossenzen 2:1). Veel uitleggers denken daarom dat Filemon hem in Efeze ontmoette, waar Paulus twee jaar onderwees (Handelingen 19:10).
Was Filemon een slavenhouder?
Ja. Onesimus was zijn dienstknecht, in de taal van nu een slaaf, en Filemon was naar het Romeinse recht zijn heer. Paulus verzwijgt dat niet, maar vraagt Filemon om Onesimus te ontvangen "niet als een dienstknecht, maar meer dan een dienstknecht, namelijk een geliefden broeder" (Filemon 1:16). De brief zegt niet dat Filemon zijn heerschap moet opgeven, maar wel dat het voortaan onder de Heere staat en door broederschap bepaald wordt.
Keurt de brief aan Filemon de slavernij goed?
De brief roept niet op tot afschaffing, maar keurt de slavernij ook niet goed. Opvallend is dat Paulus zich tot de heer richt en niet tot de dienstknecht: Filemon moet zijn eigen bezit ontvangen als broeder (Filemon 1:16). Aan heren als hij schrijft Paulus dat "ook gij een Heere hebt in de hemelen" (Kolossenzen 4:1). Elders raadt hij een dienstknecht aan vrijheid te gebruiken als dat kan (1 Korinthe 7:21) en noemt hij mensendieven onder de zondaars (1 Timotheüs 1:10). Zo komt het heerschap van Filemon zelf onder het gezag van de Heere te staan.
Heeft Filemon Onesimus vrijgelaten?
De Bijbel vertelt niet hoe Filemon reageerde. Paulus schrijft wel: "ik weet, dat gij doen zult ook boven hetgeen ik zeg" (Filemon 1:21). Veel uitleggers lezen daarin een voorzichtige hint naar vrijlating, of naar het terugsturen van Onesimus om Paulus te helpen. Dat de brief bewaard is gebleven en in de kerk werd gelezen, wordt vaak gezien als aanwijzing dat Filemon gunstig reageerde, maar zekerheid geeft de tekst niet.
Wat gebeurde er later met Filemon?
De Bijbel zegt niets over het verdere leven van Filemon. Latere kerkelijke overleveringen noemen hem een opziener van Kolosse en vertellen dat hij samen met Appia de marteldood stierf. Die verhalen zijn veel later opgeschreven en niet te controleren. Wat wij zeker weten, staat in de brief zelf: een man van liefde en geloof, bij wie de gemeente samenkwam en aan wie Paulus een moeilijk maar hoopvol verzoek deed.
Wat kunnen wij leren van Filemon?
Filemon leert ons dat liefde voor de gemeente zich bewijst bij die ene persoon met wie het moeilijk ligt. Hij werd gevraagd een dienstknecht die hem eertijds onnut was, te ontvangen als broeder. Vergeving is daarbij een vrije keus, geen dwang: Paulus vroeg om goeddadigheid "naar vrijwilligheid" (Filemon 1:14). Ook laat Filemon zien dat gastvrijheid een vorm van dienst is en dat het geloof onze verhoudingen in werk en samenleving raakt.

Stel een vraag over Filemon

Wilt u meer weten over Filemon? Onze AI-gestuurde assistent helpt u met achtergrond, context en diepere inzichten uit de Bijbel.

Stel een vraag over Filemon

Verdiep u verder

Bijbelse tijdlijn

Bekijk Filemon in de context van de bijbelse geschiedenis.

Bijbelse onderwerpen

Ontdek thema's die verbonden zijn met het leven van Filemon.

Lees de Bijbel

Lees het verhaal van Filemon in de Bijbel.

Bijbeluitleg

Lees commentaar en uitleg bij de bijbelgedeelten over Filemon.

AI BijbelAssistent

Stel uw vragen over Filemon aan onze AI-assistent.

Woordstudie

Bestudeer de oorspronkelijke betekenis van bijbelse namen en begrippen.

Heidelbergse Catechismus

Ontdek de gereformeerde leer over bijbelse personen en thema's.