Patmos in de Bijbel

Patmos is een klein eiland in de Egeïsche Zee, in de eilandengroep Dodekanesos, ten zuidwesten van het oude Efeze en tegenover de kust bij Milete. Het hoort nu bij Griekenland. Het eiland bestaat nog en de identificatie is zeker: het is het eiland dat Johannes in Openbaring 1:9 noemt. De zeven gemeenten waaraan hij schreef, lagen ten oosten ervan op het vasteland van het huidige Turkije.

Johannes zegt zelf dat hij op Patmos was "om het Woord Gods, en om de getuigenis van Jezus Christus" (Openbaring 1:9). De meeste uitleggers verstaan dat als verbanning vanwege zijn prediking, omdat hij zich in hetzelfde vers medegenoot in de verdrukking noemt. Openbaring 1:9 noemt geen rechter of straf; dat Johannes verbannen was, is een uitleg van het vers. Volgens de overlevering gebeurde het onder keizer Domitianus.

Patmos staat één keer in de Bijbel: in Openbaring 1:9, in de Statenvertaling ook zo gespeld. Het hele eerste hoofdstuk van Openbaring speelt zich daar af: de stem als een bazuin (1:10), de opdracht aan de zeven gemeenten (1:11), het gezicht van Christus tussen de kandelaren (1:12-18) en het bevel om te schrijven (1:19). Het Oude Testament en de evangeliën noemen het eiland niet.

De Bijbel geeft geen jaartal. Volgens Irenaeus, die in de tweede eeuw schreef, zag Johannes de openbaring tegen het einde van de regering van keizer Domitianus, die van 81 tot 96 na Christus regeerde. Daarom dateren de meeste uitleggers het boek rond 95 na Christus. Een kleiner aantal kiest voor een vroegere datum, onder keizer Nero. Zeker weten we het niet.

De schrijver noemt zich alleen Johannes, dienstknecht van Christus en broeder van de gemeenten (Openbaring 1:1, 1:9). De vroege kerk, onder anderen Justinus en Irenaeus, zag in hem de apostel Johannes, de discipel die Jezus liefhad. De gereformeerde traditie volgt die lijn. Ook in de oudheid waren er al stemmen die aan een andere Johannes dachten, maar de apostel blijft de gangbare lezing.

Op Patmos wijst men een grot aan als de plaats waar Johannes het gezicht ontving. Dat is een oude kerkelijke traditie, geen bijbels gegeven: Openbaring 1:9 noemt alleen het eiland. Of Johannes daar in een grot verbleef, weten we niet. De grot en het klooster van Johannes daarboven worden door pelgrims bezocht en staan op de werelderfgoedlijst van UNESCO.

Patmos is een bewoond Grieks eiland. Bij de haven Skala begint de weg naar de grot die de traditie met Johannes verbindt, en hoger ligt het dorp Chora rond het klooster van Johannes de Theoloog, in 1088 gesticht door de monnik Christodoulos. Uit de tijd van Johannes zelf is op het eiland niets bekend dat met hem verbonden kan worden.