Antiochië in Syrië in de Bijbel

Er bestonden in de Romeinse tijd meerdere steden met de naam Antiochië, genoemd naar Seleucidische koningen. De belangrijkste in het Nieuwe Testament zijn Antiochië in Syrië (aan de Orontes, de stad waar de eerste "christenen" woonden en vanwaar de zendingsreizen vertrokken, Handelingen 11:26) en Antiochië in Pisidië (in Klein-Azië, bezocht door Paulus op de eerste zendingsreis, Handelingen 13:14-52). Wanneer Handelingen en de brieven over "Antiochië" spreken zonder nadere aanduiding, wordt meestal Antiochië in Syrië bedoeld.

In Jeruzalem werden de gelovigen nog vooral gezien als een stroming binnen het Jodendom. In Antiochië werden zij, door de aanwezigheid van veel heidenchristenen, als een eigen groep herkenbaar. De naam "christen" — letterlijk "mensen van Christus" — ontstond daar onder de omringende bevolking (Handelingen 11:26). De naam drukt uit dat de identiteit van de gelovigen niet meer bepaald wordt door afkomst of wet, maar door hun verbondenheid met Christus.

Barnabas was een Leviet van Cyprus, bijgenaamd "zoon van de vertroosting" (Handelingen 4:36). Hij werd door de apostelen naar Antiochië gezonden en was de eerste die Saulus vanuit Tarsus haalde om samen de gemeente te onderwijzen (Handelingen 11:22-26). Later werd hij samen met Paulus uitgezonden op de eerste zendingsreis (Handelingen 13:2). Hij was een brug tussen Jeruzalem en Antiochië en tussen Joden- en heidenchristenen.

Antiochië was Paulus' thuisgemeente geworden. Onder leiding van de Heilige Geest zonderde de gemeente daar Barnabas en Saulus af voor het werk waartoe zij geroepen waren (Handelingen 13:1-3). Zowel de eerste, tweede als derde zendingsreis begonnen in Antiochië, en telkens keerde Paulus er terug om verslag te doen aan de uitzendende gemeente. Antiochië was daarmee de zendingsbasis van de vroege kerk.

In Galaten 2:11-14 beschrijft Paulus hoe Petrus aanvankelijk samen at met heidenchristenen in Antiochië, maar zich terugtrok toen mannen uit de kring van Jakobus arriveerden. Paulus zag hierin een ontkenning van de waarheid van het evangelie: als heidenen door geloof rechtvaardig zijn, mogen zij niet behandeld worden als tweederangs gelovigen. Hij weerstond Petrus openlijk. Het toont dat Paulus de gelijkheid van Joden en heidenen in Christus als kernstuk van het evangelie zag.

Ja, de stad is vandaag bekend als Antakya in de Turkse provincie Hatay, dicht bij de Syrische grens. Er zijn nog steeds mozaieken, ruines en de zogenoemde Grot van Petrus bewaard gebleven, die door traditie wordt gezien als een van de oudste christelijke bedehuizen. Een zware aardbeving in 2023 trof het gebied en ook de oude stad hard.

Toen de profeet Agabus sprak over een wereldwijde hongersnood, besloot de gemeente in Antiochië om naar vermogen een gave naar de broeders in Judea te sturen (Handelingen 11:27-30). Zij zonden de hulp door de hand van Barnabas en Saulus. Dit is een vroeg voorbeeld van gemeentelijke diaconaat dat de grenzen van de eigen kring overstijgt.

De aanleiding voor het apostelconvent kwam rechtstreeks uit Antiochië. Toen daar leraars uit Judea beweerden dat heidenen besneden moesten worden om behouden te worden, kwam het tot een scherp dispuut. De gemeente zond Paulus en Barnabas naar Jeruzalem om deze vraag aan de apostelen en oudsten voor te leggen (Handelingen 15:1-2). Het convent bevestigde dat ook heidenen alleen door genade, door het geloof in de Heere Jezus, behouden worden.

Antiochië toont een gemeente die biddend naar de Geest luistert, haar beste leraars voor de zending afstaat, de armen buiten haar eigen kring diaconaal draagt en haar zendelingen met vreugde ontvangt. Tegelijk is het een gemeente waar de waarheid van het evangelie wordt bewaakt, ook wanneer dat spanning oplevert. Voor vandaag is zij een voorbeeld van zendingsbewogenheid, internationale solidariteit en theologische helderheid.