Markus in de Bijbel

Markus, ook wel Johannes Markus genoemd, was volgens de vroegkerkelijke overlevering de schrijver van het kortste evangelie, dat door veel uitleggers als het oudste wordt beschouwd, en een man wiens levensverhaal een krachtig getuigenis is van Gods vermogen om een falende jongeman te vormen tot een onmisbare dienaar van het evangelie. Hij groeide vermoedelijk op in Jeruzalem, in een Joods gezin dat — gezien het ruime huis met een poort en een dienstmaagd (Handelingen 12:13) — waarschijnlijk welgesteld was. Het huis van zijn moeder Maria was een van de vaste ontmoetingsplaatsen voor de vroege christelijke gemeente — het was naar dit huis dat de apostel Petrus zich begaf na zijn wonderbaarlijke bevrijding uit de gevangenis door een engel (Handelingen 12:12). Dit detail doet vermoeden dat Markus al jong in aanraking kwam met de kring van apostelen en eerste gelovigen, en dat zijn moeder een vrouw was van aanzien en gastvrijheid die haar huis openstelde voor de vervolgde gemeente. Markus was "de neef van Barnabas" (Kolossenzen 4:10), die een centrale rol speelde in de vroege kerk en wiens bijnaam betekent: "een zoon der vertroosting" (Handelingen 4:36). Deze familieband zou van groot belang blijken voor Markus' geestelijke vorming. Sommige bijbeluitleggers vermoeden dat Markus de naamloze jonge man was die bij Jezus' arrestatie in de hof van Gethsemane in een linnen kleed gewikkeld was en, toen de soldaten hem grepen, het kleed achterliet en naakt wegvluchtte (Markus 14:51-52). Dit merkwaardige detail komt alleen in het Evangelie naar Markus voor — mogelijk is het een persoonlijke herinnering die de auteur als een soort verborgen handtekening in zijn eigen geschrift heeft opgenomen. Als dit klopt, was Markus een ooggetuige van de dramatische nacht waarin Jezus werd verraden. Markus' eerste zendingservaring begon veelbelovend: hij werd door Barnabas en Paulus meegenomen op hun eerste grote zendingsreis; zij hadden "Johannes tot een dienaar" (Handelingen 12:25; 13:5). Het Griekse woord huperetes dat Lukas hier gebruikt, duidt op iemand die praktische ondersteuning biedt — mogelijk het dragen van bagage, het regelen van onderdak, het voorbereiden van synagogediensten, of het assisteren bij de doop van nieuwe bekeerlingen. De reis begon op Cyprus, het geboorteland van Barnabas, waar de proconsul Sergius Paulus tot geloof kwam. Maar toen het gezelschap de oversteek maakte naar het vasteland en aankwam in Perge in Pamfylië, gebeurde het onverwachte: Markus verliet hen en keerde terug naar Jeruzalem (Handelingen 13:13). De Bijbel noemt geen reden voor dit vertrek, en juist dat zwijgen is veelzeggend — Lukas vermeldt het als een kaal feit, zonder verklaring of rechtvaardiging. Speculaties over de reden zijn talrijk: heimwee naar zijn moeder en de vertrouwde omgeving van Jeruzalem, angst voor de gevaren die in het binnenland van Klein-Azië dreigden (bandieten, ruig terrein, vijandige bevolking), onenigheid over de toenemende gerichtheid op heidenen in plaats van Joden, of simpelweg de fysieke en emotionele uitputting van het reisleven. Wat de reden ook was, Paulus woog het zwaar: hij zag erin dat Markus "van hen was afgeweken" en "met hen niet was gegaan tot het werk" (Handelingen 15:38). Dit falen had verstrekkende gevolgen. Toen Barnabas bij de voorbereiding van de tweede zendingsreis voorstelde om Markus opnieuw mee te nemen, weigerde Paulus beslist: "Maar Paulus achtte billijk, dat men dien niet zoude medenemen, die van Pamfylie af van hen was afgeweken, en met hen niet was gegaan tot het werk" (Handelingen 15:38). "Er ontstond dan een verbittering, alzo dat zij van elkander gescheiden zijn" (Handelingen 15:39) — het Griekse woord paroxusmos duidt op een heftige, emotionele confrontatie die leidde tot het uiteengaan van Paulus en Barnabas. Barnabas nam Markus mee naar Cyprus, en Paulus koos Silas als nieuwe reisgenoot. Het zal een verscheurende periode zijn geweest: twee mannen die samen het evangelie naar de heidenwereld hadden gebracht, gingen nu gescheiden wegen vanwege een jonge man die had opgegeven. Maar het verhaal van Markus eindigt niet bij zijn falen — het begint er eigenlijk pas. Barnabas, zijn neef, gaf hem een nieuwe kans (Handelingen 15:39), en het ligt voor de hand dat Markus in diens nabijheid werd gevormd en hersteld, al vertelt de Schrift daar niets over. Later kwam hij ook in nauw contact met de apostel Petrus, die hem "Markus, mijn zoon" noemde (1 Petrus 5:13) — een aanduiding van een geestelijke vader-zoonrelatie vergelijkbaar met die tussen Paulus en Timotheüs. De vroege kerkvader Papias van Hiërapolis (ca. 60-130 n.Chr.), geciteerd door de kerkhistoricus Eusebius, vermeldt dat Markus de "tolk van Petrus" was en diens herinneringen aan Jezus' woorden en daden nauwkeurig optekende, "hoewel niet in de juiste volgorde." Dit getuigenis wijst erop dat het Evangelie naar Markus grotendeels berust op het ooggetuigenverslag van Petrus zelf — wat het een bijzonder direct en levendig karakter geeft. Het meest opmerkelijke bewijs van Markus' herstel is de verandering in Paulus' houding tegenover hem. In zijn brief aan de Kolossenzen, geschreven vanuit de gevangenis (vermoedelijk in Rome), noemt Paulus Markus als een van zijn medewerkers en beveelt hem aan bij de gemeente: "zo hij tot u komt, ontvangt hem" (Kolossenzen 4:10). En in zijn allerlaatste brief, geschreven met het vooruitzicht van zijn naderende dood, schrijft Paulus aan Timotheüs de woorden die Markus' volledige rehabilitatie bezegelen: "Neem Markus mede, en breng hem met u; want hij is mij zeer nut tot den dienst" (2 Timotheüs 4:11). De man die ooit was afgewezen als onbetrouwbaar, werd door diezelfde Paulus erkend als onmisbaar. Het Evangelie naar Markus is het kortste en meest actiegericht van de vier evangeliën. Het begint niet met een geboorteverhaal of genealogie, maar opent direct met het optreden van Johannes de Doper en de doop van Jezus. Het Griekse woord euthus (in de Statenvertaling meestal weergegeven met "terstond" of "van stonde aan") komt ruim veertig keer voor en drijft het verhaal voort met een urgentie die de lezer meesleept. Markus presenteert Jezus vooral als de handelende, lijdende Dienaar: "Want ook de Zoon des mensen is niet gekomen, om gediend te worden, maar om te dienen, en Zijn ziel te geven tot een rantsoen voor velen" (Markus 10:45). Veel uitleggers menen dat het evangelie oorspronkelijk eindigde bij het lege graf en de vrees van de vrouwen (Markus 16:8), terwijl de Statenvertaling, met de kerkelijke overlevering, ook het slot van Markus 16:9-20 bevat. Hoe men daar ook over denkt: het bericht van het lege graf stelt iedere lezer voor de vraag of hij gelooft. De nadruk op het lijden en het messiasgeheim (Jezus verbiedt herhaaldelijk dat Zijn identiteit wordt onthuld) geeft het evangelie een bijzondere theologische diepte. Volgens de kerkelijke traditie reisde Markus later naar Egypte, waar hij de christelijke kerk in Alexandrië zou hebben gesticht — een gemeente die zou uitgroeien tot een van de belangrijkste centra van het vroege christendom. De Koptische Kerk beschouwt Markus tot op heden als haar stichter en patroonheilige. Volgens dezelfde traditie stierf hij als martelaar in Alexandrië, door een woedende menigte door de straten gesleept. Wat als zijn stoffelijk overschot gold, werd in de negende eeuw naar Venetië overgebracht, waar de San Marco-basiliek tot zijn eer werd gebouwd.