De gelijkenis van de zaaier

De gelijkenis van de zaaier is de eerste van de gelijkenissen over het Koninkrijk der hemelen in Mattheüs 13. Ook Markus en Lukas vertellen haar, en alle drie geven zij de uitleg die Jezus er Zelf bij gaf. Daarmee is zij een sleutel voor de andere gelijkenissen. Jezus vraagt Zijn discipelen: "Weet gij deze gelijkenis niet, en hoe zult gij al de gelijkenissen verstaan"? (Markus 4:13).

Waar vertelde Jezus de gelijkenis van de zaaier?

Mattheüs vertelt dat Jezus op die dag uit het huis ging en bij de zee ging zitten (Mattheüs 13:1). Bedoeld is het meer in Galilea, waar Jezus in die tijd veel onderwees. Er kwamen zo veel mensen op Hem af dat Hij in een schip ging en daar ging zitten; de hele schare stond op de oever (Mattheüs 13:2, Markus 4:1). Lukas schrijft dat de mensen uit alle steden tot Hem kwamen (Lukas 8:4). Van het schip uit sprak Jezus vele dingen tot hen door gelijkenissen.

Wat gebeurde er met het zaad van de zaaier?

Jezus begon met een beeld dat iedere hoorder kende: "Ziet, een zaaier ging uit om te zaaien" (Mattheüs 13:3). Terwijl hij zaaide, viel een deel van het zaad bij de weg. Lukas voegt toe dat het werd vertreden, en de vogels kwamen en aten het op (Lukas 8:5). Een ander deel viel op steenachtige plaatsen, waar niet veel aarde was. Het kwam snel op, maar toen de zon opging, verbrandde het; omdat het geen wortel had, verdorde het (Mattheüs 13:5-6). Weer een ander deel viel tussen de doornen. De doornen groeiden mee op en verstikten het, zodat het geen vrucht gaf (Markus 4:7).

Ten slotte viel een deel in de goede aarde, "en gaf vrucht, het een honderd-, het ander zestig-, en het ander dertig voud" (Mattheüs 13:8). Markus noemt de getallen in de omgekeerde volgorde, Lukas alleen het honderdvoud. Jezus besloot met een oproep: "Wie oren heeft om te horen, die hore" (Mattheüs 13:9). Lukas schrijft dat Hij dat riep (Lukas 8:8).

Waarom sprak Jezus tot de schare door gelijkenissen?

Toen Jezus alleen was, vroegen de discipelen en anderen die bij Hem waren naar de gelijkenis (Markus 4:10). Mattheüs geeft hun vraag: "Waarom spreekt Gij tot hen door gelijkenissen"? (Mattheüs 13:10). Jezus antwoordde dat het hun gegeven was de verborgenheden van het Koninkrijk der hemelen te weten, maar de anderen niet (Mattheüs 13:11). Bij hen werd de profetie van Jesaja vervuld: zij hoorden en verstonden niet, zij zagen en merkten niet, want het hart van dit volk was dik geworden (Mattheüs 13:14-15, uit Jesaja 6:9-10). Tegen de discipelen zei Hij: "Doch uw ogen zijn zalig, omdat zij zien, en uw oren, omdat zij horen" (Mattheüs 13:16). Vele profeten en rechtvaardigen hadden begeerd te zien wat zij zagen, en hadden het niet gezien (Mattheüs 13:17).

Hoe legt Jezus de gelijkenis van de zaaier uit?

Daarna legde Jezus de gelijkenis uit. Lukas begint die uitleg met de kern: "Het zaad is het Woord Gods" (Lukas 8:11). Bij de weg zijn de mensen die het Woord van het Koninkrijk horen en niet verstaan. Dan komt de boze en rukt weg wat in hun hart gezaaid was (Mattheüs 13:19). Markus noemt hem de satan, Lukas de duivel, en Lukas zegt waarom hij dat doet: opdat zij niet zouden geloven en zalig worden (Lukas 8:12).

De steenachtige plaatsen zijn de mensen die het Woord terstond met vreugde ontvangen. Zij hebben geen wortel in zichzelf en zijn voor een tijd. Als verdrukking of vervolging komt om het Woord, worden zij terstond geërgerd (Mattheüs 13:20-21). Lukas zegt: zij geloven maar voor een tijd, en in de tijd van verzoeking wijken zij af (Lukas 8:13). De doornen zijn de mensen bij wie de zorgen van deze wereld, de verleiding van de rijkdom en de begeerten naar andere dingen het Woord verstikken, zodat het onvruchtbaar wordt (Markus 4:18-19).

De goede aarde zijn zij die het Woord horen en verstaan en vrucht dragen (Mattheüs 13:23). Markus zegt dat zij het aannemen (Markus 4:20). Lukas zegt dat zij het Woord "in een eerlijk en goed hart bewaren, en in volstandigheid vruchten voortbrengen" (Lukas 8:15). Daarmee eindigt de uitleg. Markus vertelt dat Jezus op dezelfde dag, toen het avond werd, met de discipelen overstak, en dat Hij toen de storm stilde (Markus 4:35-39).

In Israël werd het zaad met de hand uitgestrooid over de akker. Zo kon er zaad terechtkomen op een pad dat langs of door het veld liep en door voetgangers hard getrapt was. Sommige uitleggers menen dat men in die tijd soms eerst zaaide en daarna ploegde, wat zou verklaren waarom zaad op zulke plaatsen viel; anderen betwijfelen dat. De gelijkenis hangt er niet van af. Wat Jezus beschrijft, kenden Zijn hoorders uit hun eigen land.

De steenachtige plaatsen zijn geen akker vol losse stenen. Lukas spreekt van een steenrots (Lukas 8:6): een dunne laag aarde op de rotsbodem. Het zaad kwam daar snel op, omdat het geen diepte van aarde had (Mattheüs 13:5), maar de wortels konden niet de diepte in. Waar het zaad tussen de doornen viel, groeiden die mee op en verstikten het jonge gewas (Lukas 8:7).

Honderdvoud is een buitengewone oogst. In Genesis staat over Izak: "en hij vond in datzelve jaar honderd maten; want de HEERE zegende hem" (Genesis 26:12). Honderd maten is daar honderdvoud: honderd keer zoveel als er gezaaid was. De Bijbel noemt zo’n oogst uitdrukkelijk zegen van de HEERE. Ook in de gelijkenis groeit de vrucht niet door de kracht van de zaaier; Paulus zegt later dat God "den wasdom gegeven" heeft (1 Korinthe 3:6).

In Mattheüs 13 volgen na de zaaier nog het onkruid in de akker, het mosterdzaad, de zuurdesem, de schat in de akker, de parel en het net. Mattheüs noemt Jezus’ spreken in gelijkenissen een vervulling van wat gesproken is door de profeet: "Ik zal Mijn mond opendoen door gelijkenissen" (Mattheüs 13:35).

De gelijkenis gaat in de eerste plaats over God, Die Zijn Woord laat zaaien. Het zaad is "het Woord Gods" (Lukas 8:11) en "dat Woord des Koninkrijks" (Mattheüs 13:19). Dat Woord is goed zaad, op welke grond het ook valt. Het verschil zit niet in het zaad, maar in de grond. In de gelijkenis van het onkruid, die direct volgt, zegt Jezus: "Die het goede zaad zaait, is de Zoon des mensen" (Mattheüs 13:37). Veel uitleggers zien Christus daarom ook hier als de eerste Zaaier. Na Hem zaaien allen die Zijn Woord verkondigen; Markus zegt alleen: "De zaaier is, die het Woord zaait" (Markus 4:14).

De zaaier zaait ruim, ook waar weinig te verwachten is. Veel uitleggers zien daarin Gods geduld en goedheid: Zijn Woord wordt aan velen verkondigd. Tegelijk is de gelijkenis ernstig. Het Woord kan gehoord worden zonder dat het vrucht draagt. Jezus haalt Jesaja 6 aan: bij wie het hart verhard is, wordt het horen tot oordeel. Maar Hij zegt ook tegen de discipelen dat hun ogen en oren zalig zijn, omdat het hun gegeven is (Mattheüs 13:11 en 13:16). Wie verstaat, heeft dat ontvangen.

Wat maakt de aarde goed? Jezus noemt een "eerlijk en goed hart" (Lukas 8:15), maar zegt niet hoe een mens daaraan komt. Andere gedeelten wijzen naar God Zelf. Bij Lydia staat dat de Heere haar hart opende, zodat zij acht nam op wat Paulus sprak (Handelingen 16:14). Petrus schrijft dat gelovigen wedergeboren zijn "uit onvergankelijk zaad, door het levende en eeuwig blijvende Woord van God" (1 Petrus 1:23). Zo is de goede aarde zelf een werk van Gods genade, de wedergeboorte. Toch neemt dat de verantwoordelijkheid van de hoorder niet weg: "Ziet dan, hoe gij hoort" (Lukas 8:18).

Over de steenachtige plaatsen denken christenen niet allemaal hetzelfde. In de gereformeerde traditie spreekt men hier van tijdgeloof: zij geloven "maar voor een tijd" (Lukas 8:13), omdat het Woord nooit werkelijk wortel schoot. Waar God het goede werk begint, voleindigt Hij het (Filippenzen 1:6). Anderen lezen hier dat werkelijk gelovigen kunnen afvallen. De tekst zelf legt de nadruk op de wortel en de volharding.

God zaait Zijn Woord nog altijd, in de kerk, thuis aan tafel en op school. "Zo is dan het geloof uit het gehoor, en het gehoor door het Woord Gods" (Romeinen 10:17). Dat maakt elke keer dat wij de Bijbel horen lezen of uitleggen tot een ernstige en een rijke gelegenheid. Het is niet zonder betekenis hoe wij het ontvangen.

Jezus noemt de dingen die het Woord bedreigen bij naam: de boze die het wegrukt, de verdrukking die wie geen wortel heeft doet afhaken, en de zorgen en de rijkdom die het verstikken. Dat zijn geen gevaren van lang geleden. Wie eerlijk voor God kijkt, herkent ze in het eigen hart. De oproep "Wie oren heeft om te horen, die hore" (Mattheüs 13:9) geldt ons. Wij mogen God vragen ons hart te openen, zoals Hij bij Lydia deed.

Voor ouders, leiders en predikers is de gelijkenis een troost. Niet al het zaad brengt vrucht, en dat ligt niet in onze hand. Paulus schreef: "Ik heb geplant, Apollos heeft nat gemaakt; maar God heeft den wasdom gegeven" (1 Korinthe 3:6). Wie zaait, mag dat ruim en trouw doen, en de vrucht aan God overlaten. Zijn Woord zal "niet ledig tot Mij wederkeren" (Jesaja 55:11).

Vrucht dragen is ten slotte geen prestatie die wij aan God laten zien, maar het gevolg van het Woord dat in een hart is gaan leven. Jezus zegt Zelf in Johannes 15:5 dat wie in Hem blijft, veel vrucht draagt. Daarin ligt de rust van deze gelijkenis: de oogst komt van Hem.