Het mosterdzaad en het zuurdesem

De gelijkenissen van het mosterdzaad en het zuurdesem staan in Mattheüs 13, tussen de gelijkenis van het onkruid en die van de schat in de akker. Markus vertelt alleen het mosterdzaad, in Markus 4. Lukas geeft beide gelijkenissen in Lukas 13:18-21. Het zijn twee van de kortste gelijkenissen van Jezus: in Mattheüs beslaan zij samen drie verzen.

Waar vertelde Jezus de gelijkenis van het mosterdzaad?

Mattheüs 13 begint bij de zee. Er kwamen zo veel mensen naar Jezus toe, dat Hij in een schip ging zitten, terwijl de schare op de oever stond (Mattheüs 13:2). Daar vertelde Hij eerst de gelijkenis van de zaaier en daarna die van het onkruid tussen de tarwe. Toen volgden nog twee korte gelijkenissen, tot dezelfde scharen. Markus zet het mosterdzaad direct na de gelijkenis van het zaad dat vanzelf opgroeit, terwijl de zaaier slaapt (Markus 4:26-29). Lukas vertelt beide gelijkenissen op een ander moment, na een genezing op de sabbat in een synagoge (Lukas 13:10-21). Veel uitleggers nemen daarom aan dat Jezus deze beelden meer dan eens gebruikte.

Wat is het mosterdzaadje in de gelijkenis van Jezus?

Markus begint met een vraag van Jezus Zelf: "Waarbij zullen wij het Koninkrijk Gods vergelijken, of met wat gelijkenis zullen wij hetzelve vergelijken"? (Markus 4:30). Het antwoord is een zaadje. Mattheüs schrijft: "Het Koninkrijk der hemelen is gelijk aan het mosterdzaad, hetwelk een mens heeft genomen en in zijn akker gezaaid" (Mattheüs 13:31). Dat zaad is het kleinste van alle zaden. Maar als het opgegroeid is, wordt het het grootste van de moeskruiden, de gewassen uit de moestuin. Het wordt zelfs een boom, "alzo dat de vogelen des hemels komen en nestelen in zijn takken" (Mattheüs 13:32). Markus zegt dat het grote takken maakt, zodat de vogels onder zijn schaduw kunnen nestelen (Markus 4:32).

Het verschil tussen begin en einde is de kern van het beeld. Wie het zaadje in de hand houdt, ziet bijna niets. Wie later de struik ziet, kan zich dat begin nauwelijks voorstellen. Zo is het met het Koninkrijk der hemelen: het begint onaanzienlijk en het wordt groot.

Wat vertelt Jezus over het zuurdesem?

Direct daarna gaf Jezus een tweede beeld, nu uit de keuken: "Het Koninkrijk der hemelen is gelijk aan een zuurdesem, welken een vrouw nam en verborg in drie maten meels, totdat het geheel gezuurd was" (Mattheüs 13:33). Zuurdesem is een stuk gerezen deeg dat door nieuw deeg wordt gekneed, zodat ook dat gaat rijzen. De vrouw verborg het in het meel. Daarna is het niet meer te zien, maar het werkt door totdat het hele deeg doortrokken is. Het mosterdzaad toont groei die men ziet; het zuurdesem toont een werking die verborgen blijft en toch het geheel bereikt.

Hoe eindigen de gelijkenissen van het mosterdzaad en het zuurdesem?

Mattheüs sluit de twee gelijkenissen af met een opmerking: "Al deze dingen heeft Jezus tot de scharen gesproken door gelijkenissen, en zonder gelijkenis sprak Hij tot hen niet" (Mattheüs 13:34). Hij ziet daarin de vervulling van wat de profeet gezegd had (Mattheüs 13:35, naar Psalm 78:2). Markus voegt toe dat Jezus tot hen sprak naar wat zij konden horen, en dat Hij Zijn discipelen alles in het bijzonder verklaarde (Markus 4:33-34). Een uitleg van Jezus bij het mosterdzaad en het zuurdesem geeft geen van de evangelisten. Daarna liet Jezus de scharen gaan en ging Hij naar huis, waar de discipelen Hem vroegen naar de gelijkenis van het onkruid (Mattheüs 13:36).

Met het mosterdzaad bedoelt Jezus waarschijnlijk de zwarte mosterd, die in Israël op akkers en in tuinen werd gezaaid. Het zaadje is nauwelijks groter dan een speldenknop. De plant leeft maar één seizoen, maar kan in die tijd uitgroeien tot een struik die hoger is dan een man. Lukas schrijft dat de mens het zaad in zijn hof wierp, dat is zijn tuin (Lukas 13:19).

Zuurdesem kocht men in die tijd niet los. Men hield een stuk deeg van de vorige keer apart en kneedde dat door het nieuwe meel. Drie maten meel is een grote hoeveelheid; de schattingen lopen uiteen, maar het was genoeg om brood te bakken voor een groot gezelschap. Dezelfde hoeveelheid noemt Genesis 18:6, toen Abraham Sara koeken liet bakken voor zijn bezoekers (zie de drie bezoekers bij Abraham). Elders in de Bijbel is zuurdesem vaak een beeld van iets kwaads. Jezus waarschuwt voor "den zuurdesem der Farizeen en Sadduceen" (Mattheüs 16:6), en bij het feest van het Pascha moest al het zuurdeeg uit de huizen (Exodus 12:15).

Beide gelijkenissen beginnen met dezelfde woorden: "Het Koninkrijk der hemelen is gelijk aan" (Mattheüs 13:31 en 13:33). Ze gaan dus niet in de eerste plaats over ons geloof of onze inzet, maar over het Koninkrijk van God: Zijn koningschap, dat met de komst van Christus is doorgebroken. Dat Koninkrijk kwam niet met uiterlijke macht. Jezus zei tot de Farizeeën: "Het Koninkrijk Gods komt niet met uiterlijk gelaat" (Lukas 17:20). Hij begon met twaalf discipelen. Na Zijn hemelvaart was er een schare van omtrent honderdtwintig personen bijeen (Handelingen 1:15).

Toch belooft Jezus groei die niet te stuiten is. Dat is Gods werk, geen prestatie van mensen. Het Evangelie zou "in de gehele wereld gepredikt worden tot een getuigenis allen volken" (Mattheüs 24:14). Veel uitleggers zien in de vogels die in de takken nestelen een beeld van de volken, omdat het Oude Testament een grote boom met vogels zo gebruikt (Ezechiël 17:23 en 31:6; Daniël 4:12). In de droom van Nebukadnezar, die Daniël uitlegde, werd een steen "tot een groten berg, alzo dat hij de gehele aarde vervulde" (Daniël 2:35).

Het zuurdesem voegt daar iets aan toe: het Koninkrijk werkt van binnenuit. De meeste uitleggers lezen hier hoe God door Zijn Woord en Geest een mens, een gezin en een volk van binnenuit vernieuwt. Sommigen zien in het mosterdzaad de uitwendige groei en in het zuurdesem de inwendige doorwerking. Een andere uitleg wijst erop dat zuurdesem elders een beeld van het kwaad is (1 Korinthe 5:6-8), en dat de vogels in de gelijkenis van de zaaier bij de boze horen (Mattheüs 13:4 en 13:19). Volgens die lezing tonen beide gelijkenissen een kerk die uitgroeit en daarbij kwaad binnenlaat. Daartegen wordt ingebracht dat Jezus het Koninkrijk der hemelen zelf met het zuurdesem vergelijkt. Daar denken christenen verschillend over; de tekst legt de nadruk op het kleine begin en het volle einde.

Wie kijkt naar een kleine gemeente, een klein gezin of een eigen zwak geloof, kan moedeloos worden. De gelijkenis van het mosterdzaad wijst van wat wij zien naar wat God belooft. Zijn Koninkrijk begon als het kleinste zaadje, en het wordt groot. Jezus zei tot Zijn discipelen: "Vreest niet, gij klein kuddeken, want het is uws Vaders welbehagen, ulieden het Koninkrijk te geven" (Lukas 12:32). Het hangt niet af van onze omvang, maar van Zijn welbehagen.

Het zuurdesem leert dat God vaak verborgen werkt. Wat Hij doet in een hart, een gezin of een kerk, is meestal niet te zien en niet te meten. Een tekst die een kind leert, een preek die blijft hangen, een gebed aan tafel: het lijkt weinig. Paulus zegt van zijn eigen werk: "God heeft den wasdom gegeven" (1 Korinthe 3:6). Dat maakt geduldig en trouw in het kleine, en het neemt de druk weg om resultaat te moeten zien.

De gelijkenis vraagt ook of wij zelf een plaats zoeken onder die takken. Het Koninkrijk is niet alleen iets om over te horen. Wie Christus nog niet kent, wordt genodigd om bij Hem te schuilen. Wie Hem wel kent, mag vertrouwen dat Hij Die het goede werk begonnen heeft, het ook voleindigen zal (Filippenzen 1:6). Meer over Jezus’ manier van onderwijzen leest u bij de gelijkenissen.