Lukas in de Bijbel

Levensverhaal

Lukas was een arts, een historicus en, naar alle waarschijnlijkheid, de enige niet-Joodse auteur van het Nieuwe Testament. Beide boeken noemen hun schrijver niet bij naam, maar de oude kerk schreef ze eenstemmig aan hem toe: het Evangelie naar Lukas en het boek Handelingen der Apostelen. Samen maken zij meer dan een kwart van het Nieuwe Testament uit en vormen zij daarmee de grootste bijdrage van één enkele auteur aan het Nieuwe Testament. Als nauwkeurig onderzoeker, getalenteerd schrijver en trouw metgezel van de apostel Paulus gaf hij de kerk een onschatbaar verslag van zowel het leven van Jezus als de geboorte en groei van de vroege kerk. Over Lukas' persoonlijke achtergrond is relatief weinig bekend uit de Bijbel zelf. Paulus noemt hem "Lukas, de medicijnmeester, de geliefde" (Kolossenzen 4:14): hij was dus arts. Waar hij zijn opleiding kreeg, vertelt de Bijbel niet. Sommige uitleggers menen zijn medische achtergrond terug te zien in een preciezere woordkeuze bij ziekten, al is dat omstreden: ook andere ontwikkelde Griekse schrijvers gebruikten zulke woorden. Paulus noemt Aristarchus, Markus en Justus apart als zijn medearbeiders "welke uit de besnijdenis zijn" (Kolossenzen 4:10-11) en Lukas pas daarna; dat wordt doorgaans gelezen als aanwijzing dat Lukas een heiden was. Mogelijk was hij een zogenaamde "godvrezende," een niet-Jood die sympathiseerde met het Jodendom en de synagogediensten bezocht voordat hij christen werd. Lukas' Evangelie is het langste van de vier evangeliën en literair zorgvuldig opgebouwd. In zijn inleiding aan Theofilus — gezien de aanspreking "voortreffelijke" mogelijk een man van aanzien — beschrijft hij zijn werkwijze: "Zo heeft het ook mij goed gedacht, hebbende alles van voren aan naarstiglijk onderzocht, vervolgens aan u te schrijven, voortreffelijke Theofilus! Opdat gij moogt kennen de zekerheid der dingen, waarvan gij onderwezen zijt" (Lukas 1:3-4). Dit is een opmerkelijke uitspraak. Lukas was geen ooggetuige van Jezus' aardse bediening, maar een zorgvuldig onderzoeker die ooggetuigenverslagen verzamelde, bronnen vergeleek en verifieerde, en vervolgens een systematisch geordend verslag samenstelde. Zijn werkwijze sluit aan bij die van goede Grieks-Romeinse geschiedschrijvers van zijn tijd, en verankert het christelijk geloof in werkelijke gebeurtenissen. Het Evangelie naar Lukas heeft bijzondere kenmerken die het onderscheiden van de andere drie. Lukas besteedt opvallend veel aandacht aan vrouwen — Maria, Elizabet, de weduwe van Naïn, Maria Magdalena, Martha en Maria, de gebogen vrouw — in een cultuur waarin vrouwen vaak gemarginaliseerd werden. Hij heeft een bijzonder oog voor armen en verstotenen: het zijn herders, niet wijzen, die als eersten het kind in de kribbe bezoeken; bij Lukas spreekt Jezus de armen zalig zonder de toevoeging "van geest" die Mattheüs heeft (Lukas 6:20; vergelijk Mattheüs 5:3); en in Jezus' preek in Nazareth klinkt het woord uit Jesaja dat Hij gezonden is "om den armen het Evangelie te verkondigen" (Lukas 4:18). De Heilige Geest speelt in Lukas' geschriften een prominentere rol dan in de andere evangeliën — van Johannes de Doper, die al van de moederschoot aan met de Heilige Geest vervuld zou worden (Lukas 1:15), tot de belofte des Vaders die op Pinksteren wordt vervuld. Daarnaast bewaarde Lukas verhalen en gelijkenissen die in geen enkel ander evangelie voorkomen: de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan, de verloren zoon, de farizeeër en de tollenaar, de rijke man en de arme Lazarus, Zacheüs in de boom, en de Emmaüsgangers. Hij is de enige die het geboorteverhaal vanuit Maria's perspectief vertelt, inclusief haar lofzang (het Magnificat), het bezoek aan Elizabet, en het lied van Simeon in de tempel. Het boek Handelingen is het directe vervolg op het Evangelie en beschrijft de explosieve groei van de kerk van een kleine groep biddende gelovigen in Jeruzalem tot een beweging die het hele Romeinse Rijk bereikte. Het is het enige doorlopende historische verslag dat wij bezitten van de eerste drie decennia van de christelijke kerk — zonder Handelingen zouden we nauwelijks iets weten over Pinksteren, de vroege gemeente, de zending naar de heidenen en Paulus' reizen. Op bepaalde momenten in Handelingen schakelt Lukas over van "zij" naar "wij," wat aangeeft dat hij zelf bij die gebeurtenissen aanwezig was als reisgenoot van Paulus. Deze "wij-passages" (Handelingen 16:10-17, 20:5-21:18, 27:1-28:16) plaatsen Lukas bij Paulus tijdens delen van de tweede en derde zendingsreis en bij de dramatische zeereis naar Rome. Zijn verslag van de schipbreuk in Handelingen 27 geldt bij veel kenners van de antieke scheepvaart als bijzonder nauwkeurig. Als reisgenoot van Paulus deelde Lukas in de gevaren en ontberingen van het zendingswerk. Hij was niet alleen arts maar ook vriend, vertrouweling en medewerker. In wat vermoedelijk Paulus' laatste brief is, geschreven in gevangenschap in Rome nu hij zijn dood voor ogen zag (2 Timotheüs 4:6), schrijft de apostel de ontroerende woorden: "Lukas is alleen met mij" (2 Timotheüs 4:11). Terwijl Demas hem had verlaten uit liefde voor de wereld en anderen om diverse redenen waren vertrokken, bleef de trouwe arts aan de zijde van de stervende apostel. Dit ene zinnetje zegt misschien wel meer over Lukas' karakter dan al zijn geschriften samen: hij was een man van onwankelbare trouw. Lukas' bijdrage aan de kerk gaat echter verder dan alleen het schrijven van twee boeken. Zijn perspectief als heiden die tot geloof kwam, als arts met oog voor zieken, en als schrijver met bijzonder oog voor de zwakken en verstotenen, heeft het christendom een diepte en breedte gegeven die zonder hem zou ontbreken. Een oude kerkelijke overlevering vertelt dat Lukas ongehuwd bleef en tot op hoge leeftijd actief was. Over zijn dood lopen de berichten uiteen: sommige bronnen spreken van een martelaarsdood, andere van een natuurlijke dood op 84-jarige leeftijd. Zijn nalatenschap leeft voort in twee geschriften die behoren tot de meest gelezen en meest invloedrijke teksten uit de wereldliteratuur.