De twee penningen van de weduwe

Markus 12:41-44 en Lukas 21:1-4 vertellen hoe de Heere Jezus in de tempel van Jeruzalem een arme weduwe zag geven. Uit deze geschiedenis komt de uitdrukking het penningske van de weduwe. Het gebeurde in de laatste dagen voor Zijn lijden. Na Zijn intocht in Jeruzalem leerde Hij dagelijks in de tempel (Lukas 19:47), en daar stelden steeds anderen Hem vragen: eerst de overpriesters, de schriftgeleerden en de ouderlingen (Markus 11:27-28), daarna Farizeeën, Herodianen en Sadduceeën (Markus 12:13-18). Aan het eind van dat onderwijs in Markus 12 staan een waarschuwing en deze korte geschiedenis direct na elkaar.

Wat zei Jezus vlak daarvoor over de schriftgeleerden?

Jezus waarschuwde voor de schriftgeleerden die graag in lange klederen rondliepen, op de markten gegroet wilden worden en de voorste plaatsen zochten in de synagogen en bij de maaltijden (Markus 12:38-39). Hij zei van hen: "Welke de huizen der weduwen opeten, en dat onder den schijn van lang te bidden. Dezen zullen zwaarder oordeel ontvangen" (Markus 12:40). Lukas geeft dezelfde woorden (Lukas 20:46-47). Hoe zij de huizen van weduwen opaten, zegt de tekst niet. Wel is duidelijk dat mannen die vroom leken, weduwen van hun bezit beroofden. Direct daarna komt in beide evangeliën een weduwe in beeld.

Wat wierp de arme weduwe in de schatkist?

Jezus ging zitten tegenover de schatkist en keek hoe de schare er geld in wierp; "vele rijken wierpen veel daarin" (Markus 12:41). Lukas schrijft dat Hij opkeek en de rijken hun gaven in de schatkist zag werpen (Lukas 21:1). Toen kwam er een arme weduwe. Zij wierp er twee kleine penningen in, "hetwelk is een oort" (Markus 12:42). Markus rekent het voor zijn lezers om: samen waren de twee penningen een oort, een van de kleinste bedragen die er bestonden. Tussen de gaven van de rijken was het een gift die niets voorstelde. Jezus zag het, en Hij wist wat het voor haar betekende.

Wat zei Jezus over de twee penningen van de weduwe?

Jezus riep Zijn discipelen bij Zich en zei: "Voorwaar, Ik zeg u, dat deze arme weduwe meer ingeworpen heeft, dan allen, die in de schatkist geworpen hebben" (Markus 12:43). In geld gemeten klopte dat niet, want de rijken hadden veel gegeven. Jezus legt uit waarom het toch zo is: "Want zij allen hebben van hun overvloed daarin geworpen; maar deze heeft van haar gebrek, al wat zij had, daarin geworpen, haar ganse leeftocht" (Markus 12:44).

De rijken gaven van wat zij over hadden. Zij gaf uit wat zij tekortkwam, en het was alles waarvan zij moest leven: dat betekent leeftocht hier. Zij had twee penningen en hield er niet één achter. Lukas noemt wat de rijken gaven "van hun overvloed geworpen tot de gaven Gods" (Lukas 21:4). Daarmee is ook gezegd aan Wie de weduwe gaf: haar gave was voor God.

Hoe eindigt de geschiedenis van de weduwe?

Markus en Lukas vertellen niet wat er daarna met de weduwe gebeurde. Zij zeggen niet of zij wist dat Jezus haar zag, en ook niet hoe zij verder leefde. De geschiedenis eindigt met het oordeel van Jezus over haar gave. Daarna verlaat Jezus de tempel. Een van de discipelen wijst op de grote stenen en gebouwen, en Jezus antwoordt: "Er zal niet een steen op den anderen steen gelaten worden, die niet afgebroken zal worden" (Markus 13:2). Bij Lukas volgt dezelfde aankondiging, als sommigen spreken over de schone stenen en de geschenken waarmee de tempel versierd was (Lukas 21:5-6).

De schatkist stond in de tempel; Johannes vertelt dat Jezus ook eerder woorden sprak "bij de schatkist, lerende in den tempel" (Johannes 8:20). Hoe zij eruitzag, beschrijven de evangeliën niet. Volgens de Misjna (traktaat Sjekalim 6) stonden er in de tempel dertien inzamelkisten in de vorm van een bazuin, elk voor een eigen doel. Veel uitleggers denken dat Markus en Lukas daarop doelen, maar zeker is dat niet.

De kleine penningen waren de kleinste munten die toen in omloop waren. Markus voegt eraan toe dat twee ervan samen een oort waren, een Romeinse munt. In de Statenvertaling heet ook het dagloon van een arbeider een penning (Mattheüs 20:2), maar dat is een veel grotere zilveren munt, de denarie. Volgens de gangbare omrekening gingen er 64 oorten in een denarie. De weduwe gaf dus een klein deel van wat een arbeider op één dag verdiende.

Een weduwe had in Israël meestal geen eigen inkomen en was afhankelijk van familie en van de zorg die de wet voorschreef. Mozes noemt de HEERE Degene "Die het recht van den wees en van de weduwe doet" (Deuteronomium 10:18), en Psalm 68:6 noemt God "een Rechter der weduwen".

De HEERE ziet anders dan mensen. Dat zei Hij al tegen Samuël: "de mens ziet aan, wat voor ogen is, maar de HEERE ziet het hart aan" (1 Samuël 16:7). In de tempel zit de Zoon van God tegenover de schatkist en ziet op dezelfde manier. De gaven van de rijken waren groot en voor iedereen zichtbaar. Jezus meet een gave niet af aan het bedrag, maar aan wat er overblijft: de rijken hielden overvloed over, de weduwe niets. Wat in mensenogen het minst was, noemt Hij het meest.

De plaats van de geschiedenis in Markus 12 en Lukas 21 geeft er reliëf aan. Vlak ervoor spreekt Jezus het oordeel uit over schriftgeleerden die "de huizen der weduwen opeten" (Markus 12:40). Hier staat een weduwe die niet neemt, maar alles geeft. Over de bedoeling van Jezus' woorden verschillen uitleggers. De meesten lezen ze als lof voor haar gave en als onderwijs aan de discipelen over wat geven voor God is. Enkelen horen er ook een klacht in over een tempeldienst waarin een arme weduwe haar laatste geld geeft, terwijl die tempel spoedig zal vallen (Markus 13:2 en Lukas 21:5-6). Ook wie die lijn ziet, leest bij Jezus geen afkeuring van haar gave: Hij zegt dat zij meer gaf dan allen.

Veel uitleggers wijzen erop dat de weduwe die alles gaf, in Markus en Lukas vlak voor het lijdensverhaal staat. Twee dagen later begint het pascha (Markus 14:1). Jezus had gezegd dat de Zoon des mensen gekomen was "om te dienen, en Zijn ziel te geven tot een rantsoen voor velen" (Markus 10:45). Paulus schrijft van Hem: "dat Hij om uwentwil is arm geworden, daar Hij rijk was, opdat gij door Zijn armoede zoudt rijk worden" (2 Korinthe 8:9). De weduwe verdient met haar gave niets. Zo bezien wijst haar volledige overgave vooruit naar de gave van Christus, Die Zichzelf gaf voor zondaars.

God ziet wat mensen over het hoofd zien. Twee kleine penningen vielen tussen grote giften in de schatkist. Jezus zag het en zei dat zij meer gaf dan allen. Wie weinig heeft en dat aan God geeft, mag weten dat de Heere het ziet. Paulus schrijft dat iemand aangenaam is "naar hetgeen hij heeft, niet naar hetgeen hij niet heeft" (2 Korinthe 8:12).

Christus vraagt het hart, niet het overschot. De rijken gaven veel en hielden veel over. Dat bevraagt ook onze omgang met geld en bezit, en ons denken over tienden en giften. Geven wij alleen wat ons niets kost? "Want waar uw schat is, daar zal ook uw hart zijn" (Mattheüs 6:21).

De HEERE draagt zorg voor de weduwe: "Hij houdt den wees en de weduwe staande" (Psalm 146:9). Hoe het de weduwe in de tempel daarna verging, vertelt de tekst niet. Eeuwen eerder bakte de weduwe van Sarfath van haar laatste meel eerst een koek voor Elia, en het meel van de kruik werd niet verteerd, "naar het woord des HEEREN" (1 Koningen 17:16; zie Elia en de raven). Wie aan God geeft, geeft aan Hem Die alles gaf.

God vergeet de armen niet. Dezelfde Jezus Die de schriftgeleerden oordeelde omdat zij weduwen beroofden, zag de arme weduwe staan. Jakobus noemt het de zuivere godsdienst voor God: "wezen en weduwen bezoeken in hun verdrukking" (Jakobus 1:27). Wie Gods oog voor de weduwe kent, krijgt zelf oog voor wie weinig heeft.