Ga naar hoofdinhoud
Nieuwe Testament~30 n.Chr.

Zacheüs in de Bijbel

Zakchaios (Grieks, van Hebreeuws Zakkai) - “Mogelijk rein, zuiver”

Wie was Zacheüs?

Zacheüs, in de Statenvertaling Zacheus, was een rijke overste der tollenaren in Jericho. Omdat hij klein van persoon was, klom hij in een wilde vijgeboom om Jezus te zien. Jezus ging bij hem te gast, en Zacheüs verklaarde de helft van zijn goederen aan de armen te geven (Lukas 19:1-10).

Zacheüs komt in de Bijbel op één plaats voor: Lukas 19:1-10, tien verzen die alleen in het Evangelie naar Lukas staan. Mattheüs, Markus en Johannes noemen hem niet. Toch kent bijna iedereen die met de kinderbijbel is opgegroeid de kleine man in de boom. De Statenvertaling schrijft zijn naam zonder trema: "En zie, er was een man, met name geheten Zacheus; en deze was een overste der tollenaren, en hij was rijk" (Lukas 19:2). In hedendaags Nederlands is Zacheüs gangbaar. De Griekse vorm is Zakchaios, die teruggaat op de Hebreeuwse naam Zakkai. Die naam komt ook voor in de lijsten van de teruggekeerde ballingen: "De kinderen van Zakkai, zevenhonderd zestig" (Ezra 2:9). Het verhaal speelt in Jericho, kort voordat Jezus naar Jeruzalem optrekt voor Zijn laatste Pascha. Zacheüs wil zien wie Jezus is, maar de menigte staat in de weg en hij is klein. Hij loopt vooruit en klimt in een wilde vijgeboom. Juist daar kijkt Jezus omhoog, spreekt hem bij naam aan en zegt dat Hij die dag in zijn huis moet blijven. De omstanders morren dat Jezus bij een zondaar gaat logeren. Zacheüs staat op en verklaart: de helft van zijn bezit voor de armen, en vierdubbel terug voor wie hij heeft bedrogen. Jezus sluit af met een zin die vaak als samenvatting van het Evangelie naar Lukas wordt gelezen: "Want de Zoon des mensen is gekomen, om te zoeken en zalig te maken, dat verloren was" (Lukas 19:10). Zacheüs is niet te verwarren met Mattheüs, die bij Lukas en Markus Levi heet: ook een tollenaar, maar een die Jezus in Galilea uit het tolhuis riep om Hem als discipel te volgen (Lukas 5:27-28). Met Zacharias, de priester en vader van Johannes de Doper, heeft hij evenmin iets te maken, al lijken de namen op elkaar.

Historische context

Het bezoek valt aan het eind van Jezus' openbare optreden, omstreeks 30 n.Chr. (het precieze jaar is onzeker). Lukas plaatst het op de laatste reis naar Jeruzalem. Kort tevoren kondigt Jezus aan dat Hij daar overgeleverd en gedood zal worden en ten derden dage zal opstaan (Lukas 18:31-33). Vlak bij Jericho geneest Hij een blinde bedelaar (Lukas 18:35-43), die Markus bij naam noemt: "Bar-timeus, de blinde" (Markus 10:46). Na het bezoek aan Zacheüs vertelt Jezus de gelijkenis van de ponden (Lukas 19:11-27) en gaat Hij "op naar Jeruzalem" (Lukas 19:28). Jericho lag in de Jordaanvallei, ongeveer 25 kilometer ten noordoosten van Jeruzalem en zo'n duizend meter lager. Pelgrims uit Galilea en het Overjordaanse kwamen er langs op weg naar de feesten in Jeruzalem. Het Oude Testament noemt de stad al "de palmstad" (Deuteronomium 34:3), en de Joodse geschiedschrijver Josephus beschrijft de omgeving als bijzonder vruchtbaar, met dadelpalmen en balsemstruiken. Herodes de Grote had er een winterpaleis. Een welvarende stad aan een drukke route was een goede plek om tol te heffen. De Romeinen verpachtten het innen van tollen en accijnzen aan particulieren. Wie de pacht had, droeg een vast bedrag af en mocht houden wat hij daarboven binnenhaalde. Zacheüs was "een overste der tollenaren": waarschijnlijk had hij de pacht voor het gebied rond Jericho en werkten andere tollenaars onder hem. Die titel komt in het Nieuwe Testament alleen hier voor. Het systeem lokte afpersing uit; Johannes de Doper zei tegen tollenaars die zich lieten dopen: "Eist niet meer, dan hetgeen u gezet is" (Lukas 3:13). Tollenaars werkten voor de bezetter, hadden geregeld met heidenen te maken en golden als oneerlijk. In de evangeliën worden zij geregeld samen met de zondaars genoemd (Lukas 15:1), en latere rabbijnse geschriften (de Misjna) noemen hen in één adem met rovers. Dat verklaart het gemor in Jericho: "Hij is tot een zondigen man ingegaan, om te herbergen" (Lukas 19:7). Eerder murmureerden Farizeeën en Schriftgeleerden tegen Zijn discipelen, omdat zij met Jezus in het huis van Levi met tollenaars en zondaars aten (Lukas 5:30). De wilde vijgeboom is de sycomoor, een vijgensoort met een korte stam en brede, laag uitlopende takken, en dus goed te beklimmen. Het is een andere boom dan de plataan of de esdoorn. Ook de profeet Amos "las wilde vijgen af" (Amos 7:14). Vierdubbele vergoeding kende de wet bij gestolen kleinvee dat geslacht of verkocht was (Exodus 22:1); bij vrijwillige schuldbelijdenis vroeg zij teruggave met een vijfde deel erbij (Numeri 5:7). Met zijn toezegging ging Zacheüs dus ver boven die wettelijke eis uit.

Karaktereigenschappen

+Positieve eigenschappen

  • Vastberaden: hij liet zich door de menigte en zijn lengte niet tegenhouden en klom in een boom (Lukas 19:3-4)
  • Gretig en blij in zijn antwoord: hij haastte zich naar beneden en ontving Jezus met blijdschap (Lukas 19:6)
  • Vrijgevig: de helft van zijn goederen bestemde hij voor de armen (Lukas 19:8)
  • Bereid onrecht te herstellen, ruim boven wat de wet vroeg (Lukas 19:8)

−Zwakke kanten

  • Hij had zijn rijkdom verdiend in een beroep dat met afpersing verbonden was; zijn eigen woorden over bedrog wijzen daarop (Lukas 19:8)
  • Zijn stadgenoten kenden hem als "een zondigen man" (Lukas 19:7)

Theologische betekenis

Lukas 19:10 wordt vaak gelezen als kernvers van het Evangelie naar Lukas: "Want de Zoon des mensen is gekomen, om te zoeken en zalig te maken, dat verloren was." Het sluit aan bij de drie gelijkenissen van het verlorene in Lukas 15, die beginnen met hetzelfde gemor over Jezus' omgang met tollenaars en zondaars (Lukas 15:1-2). En het klinkt als een echo van wat God als Herder van Israël beloofde: "Het verlorene zal Ik zoeken" (Ezechiël 34:16). In Jericho wordt die belofte zichtbaar in één concreet mens. Opvallend is wie er zoekt. Zacheüs "zocht Jezus te zien" (Lukas 19:3), maar het is Jezus die opkijkt, hem bij naam noemt en zegt: "Ik moet heden in uw huis blijven" (Lukas 19:5). Dat "moet" wijst bij Lukas meer dan eens op wat God beschikt heeft. In de gereformeerde uitleg wordt het verhaal daarom vaak als voorbeeld van voorkomende genade gelezen: het zoeken van de mens is antwoord op het zoeken van God, niet andersom. Ook het woord "heden" is bij Lukas geladen. Het klinkt bij de geboorte van de Zaligmaker (Lukas 2:11), aan het kruis tegen de misdadiger (Lukas 23:43) en in de synagoge van Nazareth: "Heden is deze Schrift in uw oren vervuld" (Lukas 4:21). Het heil wordt niet uitgesteld tot Zacheüs een beter mens is geworden: "Heden is dezen huize zaligheid geschied" (Lukas 19:9). Jezus noemt Zacheüs daarbij "een zoon van Abraham". De omstanders hadden hem afgeschreven; Jezus erkent dat hij bij het verbondsvolk hoort, zoals Hij elders een zieke vrouw "een dochter Abrahams" noemt (Lukas 13:16). Uitleggers horen er ook in dat hij nu door het geloof een kind van Abraham is. Johannes de Doper had gewaarschuwd dat afstamming van Abraham niet genoeg is zonder vruchten die bij de bekering passen (Lukas 3:8). Bij Zacheüs gaan beide samen: de genade komt eerst, de vruchten volgen. Over Lukas 19:8 bestaat een uitlegverschil. Een minderheid van uitleggers leest de tegenwoordige tijd "geef ik" als een beschrijving van wat Zacheüs al gewoonlijk deed, als verweer tegen het gemor. De meeste uitleggers lezen het als een besluit dat uit de ontmoeting voortkomt. In beide gevallen grondt Jezus het heil niet in de giften, maar in Zijn eigen komst. Ten slotte staat het verhaal kort na de rijke overste die "geheel droevig" werd toen Jezus hem vroeg alles te verkopen (Lukas 18:18-23). Daar vroegen de toehoorders wie dan zalig kan worden, en Jezus antwoordde: "De dingen, die onmogelijk zijn bij de mensen, zijn mogelijk bij God" (Lukas 18:27). Zacheüs is een rijke man bij wie dat onmogelijke gebeurt.

Naamsbetekenis

Oorspronkelijke naam

Zakchaios (Grieks, van Hebreeuws Zakkai)

Betekenis

Mogelijk rein, zuiver

Betekenis van de naam Zacheüs: grondwoord, uitspraak en wie de naam droegen

Sleutelmomenten

1

Een rijke oppertollenaar in Jericho

Jezus trekt op weg naar Jeruzalem door Jericho. Daar woont Zacheüs, overste der tollenaren en rijk: een man met geld en invloed, maar zonder aanzien bij zijn stadgenoten.

Lukas 19:1-2

2

Te klein voor de menigte

Zacheüs wil zien wie Jezus is. De menigte staat dicht langs de weg en hij is klein van persoon, zodat hij niets kan zien.

Lukas 19:3

3

In de wilde vijgeboom

Hij loopt de stoet vooruit en klimt in een wilde vijgeboom aan de weg waarlangs Jezus zal komen. Uitleggers wijzen erop dat dit voor een rijk en gezeten man geen waardige houding is; toch wil hij Jezus zien.

Lukas 19:4

4

Bij naam geroepen

Als Jezus bij die plaats komt, kijkt Hij omhoog en noemt hem bij naam. Hij zegt dat Hij die dag in zijn huis moet blijven, zonder dat Zacheüs daarom gevraagd had.

Lukas 19:5

5

Blijdschap en gemor

Zacheüs komt haastig naar beneden en ontvangt Jezus met blijdschap. De omstanders morren: Jezus gaat logeren bij een man die zij als zondaar kennen.

Lukas 19:6-7

6

De helft en vierdubbel

Zacheüs staat op en zegt dat hij de helft van zijn goederen aan de armen geeft, en dat hij wie hij door bedrog iets heeft afgenomen vierdubbel terugbetaalt.

Lukas 19:8

7

Heil in dit huis

Jezus verklaart dat het heil dat huis is binnengekomen, omdat ook Zacheüs een zoon van Abraham is. Hij besluit met de woorden dat de Zoon des mensen gekomen is om te zoeken en zalig te maken wat verloren was.

Lukas 19:9-10

Belangrijke bijbelteksten

De volgende bijbelgedeelten zijn van belang om het leven en de rol van Zacheüs beter te begrijpen.

Lukas 19:2

“En zie, er was een man, met name geheten Zacheus; en deze was een overste der tollenaren, en hij was rijk;”

De enige plaats waar zijn naam valt. De Statenvertaling schrijft Zacheus; "overste der tollenaren" maakt hem tot leider van de tolheffers in Jericho.

Lukas 19:3

“En zocht Jezus te zien, wie Hij was; en kon niet vanwege de schare, omdat hij klein van persoon was.”

Hij wil zien wie Jezus is; wat hem drijft, zegt de tekst niet. De menigte en zijn lengte staan hem in de weg.

Lukas 19:4

“En vooruitlopende, klom hij op een wilden vijgeboom, opdat hij Hem mocht zien; want Hij zou door dien weg voorbijgaan.”

Het beeld uit de kinderbijbel: Zacheüs in de boom. De wilde vijgeboom is de sycomoor, met lage, brede takken.

Lukas 19:5

“En als Jezus aan die plaats kwam, opwaarts ziende, zag Hij hem, en zeide tot hem: Zacheus! haast u, en kom af; want Ik moet heden in uw huis blijven.”

Jezus kent zijn naam en nodigt Zichzelf uit. De man die wilde zien, wordt zelf gezien.

Lukas 19:7

“En allen, die het zagen, murmureerden, zeggende: Hij is tot een zondigen man ingegaan, om te herbergen.”

Het gemor van de omstanders laat zien hoe Zacheüs bekendstond. Jezus laat Zich daardoor niet tegenhouden en beantwoordt het gemor in vers 9-10.

Lukas 19:8

“En Zacheus stond, en zeide tot den Heere: Zie, de helft van mijn goederen, Heere, geef ik den armen; en indien ik iemand iets door bedrog ontvreemd heb, dat geef ik vierdubbel weder.”

Zijn antwoord raakt zijn bezit en zijn verleden. De vierdubbele vergoeding gaat ver boven wat de wet bij vrijwillige belijdenis vroeg (Numeri 5:7).

Lukas 19:9

“En Jezus zeide tot hem: Heden is dezen huize zaligheid geschied, nademaal ook deze een zoon van Abraham is.”

Jezus erkent de buitengesloten tollenaar als lid van het verbondsvolk. Het heil komt heden, niet later.

Lukas 19:10

“Want de Zoon des mensen is gekomen, om te zoeken en zalig te maken, dat verloren was.”

Het slotwoord van het verhaal en een samenvatting van Jezus’ zending in het Evangelie naar Lukas.

Tijdperiode

~30 n.Chr.

Zacheüs leefde in de tijd van het Nieuwe Testament.

Gerelateerde personen

Jezus Christus

De HEERE redt / Gezalfde

Matteüs

Gave van de HEERE

Bartimeüs

Zoon van Timeüs

De rijke jongeling

Jongeling; overste (geen eigennaam)

Abraham

Vader van een menigte

Lukas

Waarschijnlijk verkorting van Lucanus ("uit Lucanië") of Lucius ("lichtgevend")

De overspelige vrouw

Geen eigennaam, maar een aanduiding

Lessen voor vandaag

Zacheüs was in Jericho een bekende figuur. Iedereen wist wat voor man hij was, en het oordeel lag klaar: een zondaar. Jezus praatte dat verleden niet goed, maar Hij liet het ook niet het laatste woord hebben. Voor ons betekent dat: niemand is voor Jezus te ver weg, ook wij zelf niet, en ook niet de mensen die wij in gedachten al hebben afgeschreven. Het verhaal laat ook zien waar het begint. Zacheüs wilde Jezus zien en klom in een boom, maar het was Jezus die omhoogkeek en hem bij naam riep. Wie vandaag vragen heeft over het geloof en voorzichtig op afstand kijkt, mag weten dat Christus Zelf zoekt. Ons zoeken is vaak al een antwoord op Zijn zoeken. De ontmoeting met Jezus raakt bij Zacheüs het hele leven, tot en met zijn bezit. Hij beloofde de helft weg te geven en goed te maken wat hij anderen had afgenomen, ruim boven wat van hem gevraagd werd. Bekering is meer dan een gevoel of een voornemen. Waar wij anderen tekort hebben gedaan, hoort het rechtzetten daarvan bij de vrucht van het geloof. Het gemor van de omstanders ons een spiegel voor. Zij vonden dat Jezus verkeerd gezelschap koos. Wie lang in de kerk meeloopt, herkent zich soms eerder in de omstanders die morden dan in Zacheüs. De vreugde in de hemel over één zondaar die zich bekeert (Lukas 15:7), vraagt om onze vreugde, niet om ons commentaar.

Bijbelse plaatsen

jericho

Bekijk deze bijbelse plaats

jeruzalem

Bekijk deze bijbelse plaats

Veelgestelde vragen over Zacheüs

Wie was Zacheüs in de Bijbel?
Zacheüs was een rijke overste der tollenaren in Jericho, dus een leider van de tolheffers die voor de Romeinen belasting inden. Toen Jezus door Jericho trok, klom hij in een wilde vijgeboom om Hem te zien, omdat hij klein van persoon was. Jezus ging bij hem te gast, en Zacheüs beloofde de helft van zijn goederen aan de armen te geven en wie hij door bedrog iets had afgenomen vierdubbel terug te geven (Lukas 19:1-10).
Wat betekent de naam Zacheüs?
Zacheüs is de Nederlandse vorm van het Griekse Zakchaios, dat teruggaat op de Hebreeuwse naam Zakkai. Die naam wordt meestal verbonden met een woordstam die rein of zuiver betekent, Anderen zien Zakkai als een verkorte vorm van Zacharia (de HEERE gedenkt). Geen van beide verklaringen is zeker. De naam Zakkai komt ook voor in het Oude Testament, bij de teruggekeerde ballingen: "De kinderen van Zakkai, zevenhonderd zestig" (Ezra 2:9).
Waar staat het verhaal van Zacheüs in de Bijbel?
Het verhaal staat alleen in het Evangelie naar Lukas, in Lukas 19:1-10. Mattheüs, Markus en Johannes vertellen het niet, en ook in Handelingen of de brieven wordt Zacheüs niet genoemd. Direct ervoor staat de genezing van een blinde bij Jericho (Lukas 18:35-43), direct erna de gelijkenis van de ponden (Lukas 19:11-27), die Jezus vertelt omdat Hij nabij Jeruzalem was.
Hoe schrijft u Zacheüs?
De gangbare Nederlandse spelling is Zacheüs, met een trema op de u, omdat de e en de u apart worden uitgesproken: Za-che-us. De Statenvertaling schrijft de naam zonder trema als Zacheus, bijvoorbeeld in Lukas 19:5: "Zacheus! haast u, en kom af". In het Grieks luidt de naam Zakchaios. Zacheus en Zacheüs zijn dus dezelfde persoon.
Waarom klom Zacheüs in een boom?
Hij wilde zien wie Jezus was, maar dat lukte niet "vanwege de schare, omdat hij klein van persoon was" (Lukas 19:3). Daarom liep hij vooruit en klom hij in een wilde vijgeboom langs de weg waar Jezus zou langskomen. Die boom is de sycomoor, een vijgensoort met een korte stam en lage, brede takken, en dus goed te beklimmen. Het is een andere boom dan de plataan of de esdoorn.
Wat was een overste der tollenaren?
Tollenaren, in hedendaags Nederlands tollenaars, inden tol en accijns voor de Romeinen. Het innen werd verpacht: wie de pacht had, droeg een vast bedrag af en hield wat hij daarboven binnenhaalde. Een overste der tollenaren stond waarschijnlijk aan het hoofd van zo’n pacht in een district, met andere tollenaars onder zich. In het Nieuwe Testament komt die titel alleen bij Zacheüs voor (Lukas 19:2). Het verklaart ook zijn rijkdom.
Waarom morden de mensen toen Jezus bij Zacheüs te gast ging?
Tollenaars werkten voor de bezetter en stonden bekend om afpersing, en daarom golden zij als zondaars. De omstanders zeiden: "Hij is tot een zondigen man ingegaan, om te herbergen" (Lukas 19:7). Dat Jezus bij zo iemand ging logeren, vonden zij ongepast. Een vergelijkbaar verwijt kregen eerder Zijn discipelen, toen zij met Jezus aten bij de tollenaar Levi (Lukas 5:30), en Jezus Zelf, toen tollenaars en zondaars naar Hem kwamen luisteren (Lukas 15:1-2).
Waarom beloofde Zacheüs vierdubbel terug te geven?
Zacheüs beloofde: "indien ik iemand iets door bedrog ontvreemd heb, dat geef ik vierdubbel weder" (Lukas 19:8). De wet van Mozes vroeg bij vrijwillige schuldbelijdenis teruggave met een vijfde deel erbij (Numeri 5:7); viervoudige vergoeding gold voor gestolen kleinvee dat geslacht of verkocht was (Exodus 22:1). Zacheüs legde zichzelf dus een veel zwaardere maat op dan nodig was, als teken dat zijn omgang met geld veranderd was.
Waarom zei Jezus bij Zacheüs dat Hij het verlorene kwam zoeken?
Met die woorden verklaarde Jezus waarom Hij bij Zacheüs te gast ging: "Want de Zoon des mensen is gekomen, om te zoeken en zalig te maken, dat verloren was" (Lukas 19:10). Het vers vat Zijn zending samen en sluit aan bij de gelijkenissen van het verloren schaap, de verloren penning en de verloren zoon in Lukas 15. Het herinnert ook aan Gods belofte als Herder: "Het verlorene zal Ik zoeken" (Ezechiël 34:16).
Is Zacheüs dezelfde als Mattheüs of Zacharias?
Nee. Mattheüs, die bij Markus en Lukas Levi heet, was ook een tollenaar, maar Jezus riep hem in Galilea uit het tolhuis om discipel te worden (Mattheüs 9:9); hij werd een van de twaalf apostelen. Zacheüs woonde in Jericho en wordt alleen in Lukas 19 genoemd. Zacharias was de priester en vader van Johannes de Doper (Lukas 1:5), en de profeet Zacharia leefde eeuwen eerder. De namen lijken op elkaar, maar het zijn verschillende personen.
Wat gebeurde er later met Zacheüs?
De Bijbel vertelt daar niets over: na Lukas 19:10 wordt Zacheüs niet meer genoemd. Latere, buitenbijbelse geschriften uit de vroege kerk noemen een Zacheüs als eerste opziener van de gemeente in Caesarea. Of dat dezelfde man is, valt niet na te gaan, en het gaat om overlevering, niet om de Schrift. In het huidige Jericho wordt toeristen een oude wilde vijgeboom getoond als de boom van Zacheüs; ook dat is plaatselijke traditie.
Wat kunnen wij leren van Zacheüs?
Dat niemand voor Jezus te ver weg is, ook niet iemand die door zijn omgeving al is afgeschreven. Dat het initiatief bij Christus ligt: Zacheüs wilde kijken, maar Jezus keek omhoog en riep hem bij naam. En dat echte bekering zichtbaar wordt in het dagelijks leven, ook in de omgang met geld en in het rechtzetten van onrecht. Het verhaal waarschuwt bovendien tegen het gemor van wie zichzelf rechtvaardig vindt.

Stel een vraag over Zacheüs

Wilt u meer weten over Zacheüs? Onze AI-gestuurde assistent helpt u met achtergrond, context en diepere inzichten uit de Bijbel.

Stel een vraag over Zacheüs

Bijbelverhalen rond Zacheüs

Zacheüs in de boom

Het bijbelverhaal waarin Zacheüs een rol speelt.

Verdiep u verder

Bijbelse tijdlijn

Bekijk Zacheüs in de context van de bijbelse geschiedenis.

Bijbelse onderwerpen

Ontdek thema's die verbonden zijn met het leven van Zacheüs.

Lees de Bijbel

Lees het verhaal van Zacheüs in de Bijbel.

Bijbeluitleg

Lees commentaar en uitleg bij de bijbelgedeelten over Zacheüs.

AI BijbelAssistent

Stel uw vragen over Zacheüs aan onze AI-assistent.

Woordstudie

Bestudeer de oorspronkelijke betekenis van bijbelse namen en begrippen.

Heidelbergse Catechismus

Ontdek de gereformeerde leer over bijbelse personen en thema's.