Aaron in de Bijbel

Aaron was de oudere broer van Mozes en de eerste hogepriester van Israël. Hij werd geboren in Egypte als zoon van Amram en Jochebed, uit de stam Levi, drie jaar voor Mozes (Numeri 26:59; Exodus 7:7). Samen met zijn zus Mirjam groeide hij op onder de Egyptische onderdrukking, in een tijd dat Hebreeuwse jongens op bevel van Farao werden gedood (Exodus 1:22). Dat Aaron deze vervolging overleefde – vermoedelijk werd hij geboren vóór het bevel tot kindermoord, al zegt de tekst dat niet uitdrukkelijk – mogen wij zien als een teken van Gods voorzienigheid: God bewaarde de man die Hij had bestemd om de eerste hogepriester van Zijn volk te worden. Aarons leven kan niet los worden gezien van dat van Mozes. Toen God Mozes riep bij de brandende doornstruik en Mozes protesteerde dat hij niet welsprekend was, wees God Aaron, de Leviet, aan als zijn woordvoerder: "Ik weet, dat hij zeer wel spreken zal", en: "hij zal voor u tot het volk spreken; en het zal geschieden, dat hij u tot een mond zal zijn, en gij zult hem tot een god zijn" (Exodus 4:14-16). De taakverdeling is veelzeggend: Mozes ontving Gods woord en Aaron sprak het uit – een patroon dat het hele priesterlijke ambt zou kenmerken, waarin de priester Gods woord vertolkt voor het volk. Na een scheiding van zo'n veertig jaar (Handelingen 7:30) bracht God de broers bij de berg Gods weer samen (Exodus 4:27), en samen gingen zij naar de farao met de boodschap: "Alzo zegt de HEERE, de God van Israel: Laat Mijn volk trekken" (Exodus 5:1). Aaron wierp zijn staf neer die een slang werd, en hij strekte zijn hand uit over de wateren van Egypte bij de eerste plagen (Exodus 7-8). De staf van Aaron was het instrument van goddelijke macht. Of het dezelfde staf is die later zou bloeien als teken van zijn priesterschap (Numeri 17), zegt de tekst niet. Tijdens de uittocht en de woestijnreis vervulde Aaron een cruciale rol naast Mozes. Bij de strijd tegen de Amalekieten bij Refidim hield Aaron samen met Hur de handen van Mozes omhoog terwijl deze met de staf Gods op de heuvel stond (Exodus 17:9-13). Zolang Mozes' handen opgeheven waren, had Israël de overhand; wanneer ze zakten, won Amalek. De tekst noemt het woord gebed hier niet, maar de kerk heeft dit beeld door de eeuwen heen doorgaans verstaan als ondersteuning in het gebed en als een les over de kracht van voorbede. Samen met Mozes klom Aaron de berg Sinaï op bij de verbondssluiting, waar hij samen met Nadab, Abihu en zeventig oudsten God aanschouwde: "En zij zagen den God van Israel, en onder Zijn voeten als een werk van saffierstenen" (Exodus 24:9-10). Dit was een groot voorrecht dat de bijzondere positie van Aaron in de verbondsgemeenschap onderstreept. Maar Aarons leven kent ook een diep en beschamend dal. Toen Mozes veertig dagen op de berg Sinaï verbleef om de wet te ontvangen, werd het volk ongeduldig. Ze eisten van Aaron dat hij goden voor hen zou maken. Aaron – de man die God had aanschouwd op de berg – zwichtte onder de druk van de massa. Hij verzamelde gouden sieraden van het volk en goot daaruit een gouden kalf. Het volk riep: "Dit zijn uw goden, Israel! die u uit Egypteland opgevoerd hebben" (Exodus 32:4), en vierde feest. De zonde was dubbel schokkend: het gebeurde nauwelijks weken na de verbondssluiting op de Sinaï, en het was de toekomstige hogepriester zelf die het afgodsbeeld maakte. Toen Mozes terugkeerde en Aaron ter verantwoording riep, gaf deze een zwakke, bijna komische verontschuldiging: "ik wierp het in het vuur, en dit kalf is er uit gekomen" (Exodus 32:24). De eerlijkheid van de Bijbel in het vermelden van deze episode is opmerkelijk en leerzaam: God verdoezelt de zonden van Zijn dienaren niet. Psalm 106:19-23 herinnert aan deze zonde als een waarschuwing voor alle generaties. Ondanks deze ernstige zonde bleef God Aaron gebruiken – een teken van genade dat de gereformeerde theologie diep waardeert. Aaron werd door God aangesteld als hogepriester, de eerste in een lijn die tot de verwoesting van de tempel in 70 n.Chr. zou voortduren (Exodus 28). De wijding van Aaron was een indrukwekkend ritueel dat zeven dagen duurde (Leviticus 8): hij werd gewassen met water, bekleed met de heilige priestergewaden – het borstschild met twaalf edelstenen die de stammen van Israël vertegenwoordigden, de efod van goud, blauw purper en scharlaken, de tulband met de gouden plaat waarop stond gegraveerd "De HEILIGHEID DES HEEREN!" (Exodus 28:36), en de blauwe mantel met granaatappels en gouden belletjes aan de zoom. De belletjes dienden een praktisch en symbolisch doel: het geluid moest hoorbaar zijn wanneer Aaron het heiligdom binnenging en uitging, "opdat hij niet sterve" (Exodus 28:35). Aaron werd gezalfd met heilige zalfolie – Psalm 133 beschrijft hoe de olie neervloeide van zijn hoofd over zijn baard tot op de zoom van zijn klederen, als beeld van eenheid en zegen. Mozes deed bloed van de ram der vulling op het lapje van zijn rechteroor, op de duim van zijn rechterhand en op de grote teen van zijn rechtervoet (Leviticus 8:22-23). Dat wordt doorgaans uitgelegd als teken van volledige toewijding: zijn gehoor, zijn handelen en zijn wandel waren voortaan gewijd aan Gods dienst. De kern van Aarons priesterlijke taak was de verzoening. Op de Grote Verzoendag (Jom Kippoer) ging hij als enige het Heilige der Heiligen binnen met het bloed van de zondoffers om verzoening te doen voor de zonden van het hele volk (Leviticus 16). Binnen de voorhang moest hij reukwerk op het vuur leggen, "opdat de nevel des reukwerks het verzoendeksel, hetwelk is op de getuigenis, bedekke, en dat hij niet sterve" (Leviticus 16:13). Hij sprengde het bloed op het verzoendeksel en zevenmaal daarvoor (Leviticus 16:14-15). Daarna legde hij zijn handen op de kop van de levende bok en beleed daarover alle ongerechtigheden van Israël, waarna de bok de woestijn in werd gestuurd (Leviticus 16:21-22) – een krachtig beeld van zonden die worden weggedragen. Dit ritueel was een schaduw van het volmaakte offer dat Christus eens en voor altijd zou brengen. Aaron beleefde ook persoonlijk verdriet in het priesterschap. Zijn zonen Nadab en Abihu brachten "vreemd vuur" voor het aangezicht van de HEERE – vuur dat Hij hun niet geboden had – en werden ter plekke verteerd door een vuur dat van het aangezicht van de HEERE uitging (Leviticus 10:1-3). De tekst vermeldt niet precies wat dat vreemde vuur inhield: sommigen denken aan vuur van een verkeerde bron, anderen aan het binnengaan op een verkeerd tijdstip, mogelijk onder invloed van wijn (gezien het verbod dat direct volgt in Leviticus 10:9). Mozes zei tegen de geschokte Aaron: "Dat is het, wat de HEERE gesproken heeft, zeggende: In degenen, die tot Mij naderen, zal Ik geheiligd worden". En dan staat er: "Doch Aaron zweeg stil" (Leviticus 10:3). Dit zwijgen is diep aangrijpend – de vader die zijn zonen verliest en toch Gods heiligheid erkent boven zijn eigen verdriet. Het Hebreeuwse woord vayyiddom ("hij zweeg") wordt door veel uitleggers verstaan als meer dan stilte alleen: als een bewuste overgave. Later, samen met Mirjam, bekritiseerde Aaron Mozes vanwege zijn huwelijk met een Cusitische vrouw (Numeri 12:1). Het eigenlijke motief lijkt jaloezie op Mozes' unieke positie te zijn geweest: "Heeft dan de HEERE maar alleen door Mozes gesproken? Heeft Hij ook niet door ons gesproken?" (Numeri 12:2). God greep direct in, strafte Mirjam met melaatsheid en bevestigde Mozes' bijzondere positie. Aaron beleed onmiddellijk: "Och, mijn heer! leg toch niet op ons de zonde" (Numeri 12:11). Dit patroon van falen en belijden keert terug in Aarons leven. Toen Korach, Datan en Abiram in opstand kwamen tegen het leiderschap van Mozes en Aaron, bevestigde God Aarons priesterschap door een bovennatuurlijk teken: van alle staven die in de tent der getuigenis werden gelegd, was alleen Aarons staf de volgende dag uitgelopen, had gebloeid en amandelen voortgebracht (Numeri 17:1-8). Dit wonder bewees ondubbelzinnig dat God Aaron had uitverkoren. De bloeiende staf werd voor de getuigenis bewaard als teken (Numeri 17:10); volgens Hebreeën 9:4 lag hij in de ark des verbonds. In Jeremia 1:11-12 maakt God een woordspel met de amandelroede (shaqed) en Zijn waken (shoqed). Sommige uitleggers horen die gedachte ook hier: Gods oog rust op de priester die Hij verkoren heeft. Aaron stierf op de berg Hor, 123 jaar oud (Numeri 20:22-29; 33:39). Op Gods bevel klommen Mozes, Aaron en Aarons zoon Eleazar samen de berg op. Daar ontdeed Mozes Aaron van zijn priesterkleding en deed die zijn zoon Eleazar aan – een plechtige overdracht van het hogepriesterschap voor de ogen van het hele volk. Aaron stierf op de bergtop en Israël rouwde dertig dagen om hem. Net als Mozes mocht Aaron het beloofde land niet binnengaan, vanwege hun gezamenlijke ongehoorzaamheid bij de wateren van Meriba (Numeri 20:12, 24). De vergankelijkheid van het Levitische priesterschap – elke hogepriester stierf en moest worden opgevolgd – wees vooruit naar de noodzaak van een Priester die eeuwig leeft en geen opvolger nodig heeft.