Het gouden kalf

Exodus 32 tot en met 34 vertelt wat er aan de voet van de Sinaï gebeurde, kort nadat God Zijn verbond met Israël had gesloten. Het volk had beloofd alles te doen wat de HEERE gesproken had (Exodus 24:7). Daarna bleef Mozes veertig dagen en veertig nachten op de berg (Exodus 24:18). Hoe het verbond gesloten werd, staat bij Mozes op de berg Sinaï.

Hoe maakte Aäron het gouden kalf?

Toen Mozes lang wegbleef, kwam het volk bij Aäron en zei: "Sta op, maak ons goden, die voor ons aangezicht gaan" (Exodus 32:1). Aäron, de broer van Mozes, verzette zich niet. Hij liet de gouden oorsierselen bij hem brengen, maakte er een gegoten kalf van en bewerkte het met een griffie, een graveerstift. Toen riep het volk: "Dit zijn uw goden, Israel! die u uit Egypteland opgevoerd hebben" (Exodus 32:4).

Aäron bouwde een altaar voor het kalf en riep een feest voor de HEERE uit. De volgende morgen brachten zij offers. Het volk zat neer om te eten en te drinken, en stond op om te spelen (Exodus 32:6). Zo braken zij het tweede gebod, dat zij net gehoord hadden (Exodus 20:4-5).

Wat zei God tegen Mozes over het gouden kalf?

De HEERE zag het en zei het tegen Mozes op de berg. Het volk was snel afgeweken van de weg die Hij geboden had; het was een hardnekkig volk. Mozes moest God laten begaan, zodat Zijn toorn hen zou verteren; dan zou Hij van Mozes een groot volk maken (Exodus 32:10). Maar Mozes smeekte de HEERE. Het was toch Gods eigen volk, dat Hij met grote kracht uit Egypte had uitgeleid? Wat zouden de Egyptenaren zeggen? En hij herinnerde God aan Zijn eed aan Abraham, Izak en Israël. Toen berouwde het de HEERE over het kwaad dat Hij gezegd had Zijn volk te zullen doen (Exodus 32:14).

Wat deed Mozes toen hij het gouden kalf zag?

Mozes daalde af met de twee tafelen der getuigenis, door God Zelf beschreven. Jozua hoorde het volk juichen en dacht aan krijgsgeschreeuw, maar Mozes hoorde zingen. Toen hij het kalf en de reidansen zag, ontstak zijn toorn. Hij wierp de tafelen uit zijn handen en brak ze onder aan de berg (Exodus 32:19). Het verbond dat erop stond, had het volk zelf al gebroken. Mozes verbrandde het kalf, vermaalde het tot stof, strooide dat op het water en liet de Israëlieten ervan drinken.

Aan Aäron vroeg Mozes waarom hij zo’n grote zonde over het volk gebracht had. Aäron schoof de schuld op het volk en zei over zichzelf alleen dat hij het goud in het vuur had geworpen, "en dit kalf is er uit gekomen" (Exodus 32:24). Vers 4 zegt dat hij het zelf maakte.

Wat gebeurde er met het volk na het gouden kalf?

Mozes zag dat het volk ontbloot was: Aäron had het losgelaten, tot schande bij hun vijanden (Exodus 32:25). Hij ging in de poort van het leger staan en riep wie de HEERE toebehoorde, bij hem te komen. Alle zonen van Levi kwamen. In de Naam van de HEERE gaf Mozes hun opdracht met het zwaard door het leger te gaan. Op die dag vielen er van het volk omtrent drieduizend man (Exodus 32:28).

De volgende dag ging Mozes opnieuw naar de HEERE om, misschien, verzoening te doen. Hij beleed de zonde van het volk en bad: "Nu dan, indien Gij hun zonden vergeven zult! doch zo niet, zo delg mij nu uit Uw boek, hetwelk Gij geschreven hebt" (Exodus 32:32). God antwoordde dat Hij zou uitdelgen wie tegen Hem gezondigd had. Mozes moest het volk verder leiden, met Gods Engel voor zich uit. En de HEERE plaagde het volk, omdat zij het kalf gemaakt hadden.

Ging God nog met Israël mee?

De HEERE zou het land geven en een Engel zenden, maar Zelf niet in hun midden optrekken, opdat Hij hen onderweg niet zou verteren (Exodus 33:3). Het volk droeg rouw. Buiten het leger sprak de HEERE met Mozes in de tent der samenkomst, zoals een man met zijn vriend spreekt. Mozes hield aan: als Gods aangezicht niet meeging, moest God hen niet laten optrekken. De HEERE beloofde het. Toen vroeg Mozes: "Toon mij nu Uw heerlijkheid" (Exodus 33:18). Zijn aangezicht kan geen mens zien en leven; daarom zou Hij Mozes in een kloof van de rots met Zijn hand bedekken.

Hoe kreeg Mozes nieuwe stenen tafelen?

Mozes moest twee nieuwe tafelen houwen, en God zou er dezelfde woorden op schrijven. Vroeg in de morgen klom Mozes alleen de Sinaï op. De HEERE daalde neer in een wolk, ging voorbij en riep: "HEERE, HEERE, God, barmhartig en genadig, lankmoedig en groot van weldadigheid en waarheid" (Exodus 34:6). Hij vergeeft ongerechtigheid, overtreding en zonde, en houdt de schuldige geenszins onschuldig. Mozes boog zich ter aarde en bad opnieuw om vergeving. God vernieuwde Zijn verbond en herhaalde Zijn geboden, ook dat zij zich geen gegoten goden mochten maken (Exodus 34:17).

Na opnieuw veertig dagen en nachten daalde Mozes af. Het vel van zijn gezicht glinsterde, omdat God met hem gesproken had, en hij wist het zelf niet. Het volk was bang om dichtbij te komen, maar Mozes riep hen en gaf Gods geboden door. Daarna droeg hij een deksel op zijn gezicht, behalve wanneer hij voor de HEERE kwam.

De geschiedenis speelt bij de berg die Exodus meestal de Sinaï noemt en Deuteronomium meestal Horeb; ook Exodus 33:6 spreekt van "den berg Horeb". Psalm 106:19 zegt: "Zij maakten een kalf bij Horeb". Meer over die berg staat bij de berg Horeb. Israël was daar sinds de derde maand na de uittocht (Exodus 19:1). Het kalf werd gemaakt in de veertig dagen dat Mozes op de berg was; Deuteronomium 9:9-21 vertelt het nog eens vanuit Mozes zelf.

Waarom juist een kalf, een jonge stier? De Bijbel zegt het niet. Uitleggers wijzen erop dat stierbeelden in Egypte en Kanaän bekend waren, zoals de Apisstier in Egypte, en dat Israël zulke beelden gezien kan hebben. Anderen denken dat het kalf bedoeld was als voetstuk of drager van de onzichtbare God. De tekst laat zien dat het volk het beeld met de uittocht verbond en dat Aäron een feest voor de HEERE uitriep. Toch noemt de Schrift het afgoderij: Stefanus spreekt van offerande "tot den afgod" (Handelingen 7:41).

Eeuwen later maakte koning Jerobeam twee gouden kalveren, in Bethel en in Dan, met bijna dezelfde woorden als bij de Sinaï (1 Koningen 12:28-29). Het woord reien in Exodus 32:19 betekent rondedansen. Waarom Mozes het volk het water met het stof liet drinken, zegt de tekst niet. Veel uitleggers zien er een teken in dat de zogenaamde god niets was en dat het volk de gevolgen van zijn zonde zelf moest ondergaan.

In deze hoofdstukken staat God in het midden: Zijn heiligheid, Zijn toorn en Zijn genade. Terwijl het volk een kalf goot, sprak God met Mozes over de tabernakel, de plaats waar Hij Zelf zou wonen: "En zij zullen Mij een heiligdom maken, dat Ik in het midden van hen wone" (Exodus 25:8). Het volk wilde een god die zichtbaar vooropging, en verspeelde bijna de God Die werkelijk met hen meeging. De zonde zat in het eigenmachtig dienen van God. Het tweede gebod verbiedt God af te beelden of anders te dienen dan Hij geboden heeft; zo legt de Heidelbergse Catechismus het uit in zondag 35. Psalm 106:20 zegt dat zij hun Eer veranderden "in de gedaante van een os, die gras eet", en Paulus beschrijft de afgoderij van de volken in bijna dezelfde woorden (Romeinen 1:23).

Gods toorn is hier geen grilligheid. Het volk had kort tevoren beloofd het verbond te houden, en God noemt het een hardnekkig volk. Toch zegt Hij tegen Mozes: "laat Mij toe" (Exodus 32:10), alsof Hij Zijn knecht ruimte geeft om te pleiten. Dat het de HEERE berouwde over het kwaad (Exodus 32:14), betekent niet dat God van gedachten verandert zoals een mens: "God is geen man, dat Hij liegen zou, noch eens mensen kind, dat het Hem berouwen zou" (Numeri 23:19). Gereformeerde uitleggers lezen vers 14 als menselijke taal over God: Hij laat zien dat Hij het gebed van Zijn knecht verhoort.

Mozes staat tussen God en het volk. Psalm 106:23 zegt dat God hen zou verdelgen, "ten ware Mozes, Zijn uitverkorene, in de scheure voor Zijn aangezicht gestaan had". Toch kon Mozes de zonde niet wegnemen. Hij zei "misschien" en bood zijn eigen naam aan, en God nam dat aanbod niet aan. Zo wijst deze geschiedenis vooruit naar een betere Middelaar. Van de Heere Jezus schrijft Johannes: "En Hij is een verzoening voor onze zonden" (1 Johannes 2:2).

Het hoogtepunt ligt in Exodus 34:6-7. Na het gouden kalf maakt God Zijn Naam bekend als barmhartig en genadig, en als de God Die de schuldige niet onschuldig houdt. Die woorden klinken later door in Numeri 14:18, Psalm 103:8 en Jona 4:2. Johannes schrijft dat het Woord vlees werd, "vol van genade en waarheid" (Johannes 1:14), en dat de genade en de waarheid door Jezus Christus geworden is (Johannes 1:17). Paulus ziet in het deksel op het gezicht van Mozes een heerlijkheid die voorbijgaat, tegenover de blijvende heerlijkheid van de Heere (2 Korinthe 3:7-18). Meer over dit hoofdstuk staat in de uitleg bij Exodus 32.

God bepaalt hoe Hij gediend wil worden. Het volk wilde een feest voor de HEERE houden, en toch was het afgoderij. Een goede bedoeling maakt een zelfbedachte godsdienst niet goed. God laat Zich kennen in Zijn Woord, en daar wil Hij gezocht worden. Wat dat voor het tweede gebod betekent, leest u bij de tien geboden. Paulus haalt deze geschiedenis aan voor de gemeente: "wordt geen afgodendienaars, gelijkerwijs als sommigen van hen" (1 Korinthe 10:7). Een afgod is vandaag zelden van goud. Ook geld, succes of een eigen beeld van God kan de plaats innemen die alleen de HEERE toekomt.

God was aan het werk terwijl het volk het wachten opgaf. Israël hield het geen veertig dagen vol, en in die tijd gaf God Mozes de regels voor de plaats waar Hij bij hen wilde wonen. Wie lang op een antwoord van God moet wachten, mag weten dat Hij niet stilzit, ook als wij niets zien. Ongeduld zoekt een zichtbare zekerheid; het geloof houdt zich aan Gods belofte.

God gaf Zijn volk een voorspraak. Mozes stond in de bres, en de HEERE verhoorde hem. De Heere Jezus doet meer: Hij "altijd leeft om voor hen te bidden" (Hebreeën 7:25), en Hij is Zelf de verzoening. Wie gezondigd heeft, hoeft geen eigen offer te zoeken om het goed te maken en mag tot God gaan door Hem.

God is barmhartig en heilig tegelijk. Hij vergeeft ongerechtigheid, en Hij neemt zonde ernstig. Daarom mogen wij Hem aanroepen met de Naam die Hij Zelf bij de Sinaï uitriep, en Hem daarin ook vrezen.