Melchisedek in de Bijbel

Levensverhaal

Melchisedek is een van de meest enigmatische figuren in de hele Bijbel. Hij verschijnt voor het eerst – en voor het laatst in het narratieve gedeelte van het Oude Testament – in slechts drie verzen: Genesis 14:18-20. Toch heeft deze korte passage een theologische lading die door de gehele Schrift resoneert, van de Psalmen tot de brief aan de Hebreeën, en die het hart raakt van het christelijke verstaan van Christus' priesterschap. De historische context is als volgt. Vier koningen uit het oosten, onder aanvoering van Kedorlaomer van Elam, hadden een coalitie van vijf koningen in de vlakte van Siddim (het latere Dode Zee-gebied) verslagen. Onder de overwonnenen was de koning van Sodom, en bij de plundering was Abrahams neef Lot gevangen genomen. Toen Abraham hiervan hoorde, bewapende hij 318 van zijn eigen knechten, achtervolgde de overwinnaars tot Dan in het noorden, versloeg hen in een nachtelijke aanval en bevrijdde Lot met al zijn bezittingen (Genesis 14:13-16). Het was een opmerkelijke militaire overwinning voor een nomadische herder, en het plaatst Abraham als een figuur van regionaal belang. Op de terugweg van deze overwinning vond een ontmoeting plaats die de hele Schrift zou beïnvloeden. "En Melchizedek, koning van Salem, bracht voort brood en wijn; en hij was een priester des allerhoogsten Gods. En hij zegende hem, en zeide: Gezegend zij Abram Gode, de Allerhoogste, Die hemel en aarde bezit! En gezegend zij de allerhoogste God, Die uw vijanden in uw hand geleverd heeft! En hij gaf hem de tiende van alles" (Genesis 14:18-20). Dat het Abram was die de tiende gaf, bevestigt Hebreeën 7:4. In deze drie verzen worden vijf feiten vermeld die elk theologisch zwaarwegend zijn: (1) Melchisedek was koning van Salem; (2) hij bracht brood en wijn; (3) hij was priester van God de Allerhoogste (El Elyon); (4) hij zegende Abraham; en (5) Abraham gaf hem een tiende van alles. De naam "Melchisedek" is een samengesteld Hebreeuws woord: malki ("mijn koning") en tsedeq ("gerechtigheid"). Hij is dus "koning der gerechtigheid", zoals Hebreeën 7:2 de naam uitlegt. De Statenvertaling spelt de naam Melchizedek. Zijn stad "Salem" (Hebreeuws: shalem) betekent "vrede" – de meeste uitleggers identificeren Salem met het latere Jeruzalem (vergelijk Psalm 76:3: "En in Salem is Zijn hut, en Zijn woning in Sion"), al zegt Genesis dat niet met zoveel woorden. Zo is Melchisedek tegelijkertijd koning der gerechtigheid en "koning des vredes" – twee titels die de Hebreeënbrief expliciet benoemt als typologisch wijzend naar Christus (Hebreeën 7:2). Het feit dat Melchisedek "een priester des allerhoogsten Gods" was (Genesis 14:18), is bijzonder veelzeggend. Dit was eeuwen voor de instelling van het Levitische priesterschap onder Aaron. Er bestond dus een priesterschap buiten de lijn van Levi, een priesterschap waarvan de Schrift geen stamboom vermeldt (Hebreeën 7:6). Abraham, de vader van het verbondsvolk, erkende dit priesterschap door Melchisedek een tiende te geven – volgens de Hebreeënbrief een erkenning van zijn grootheid (Hebreeën 7:4). De Hebreeënbrief trekt hieruit de conclusie dat het priesterschap van Melchisedek superieur is aan dat van Levi, want "hetgeen minder is, wordt gezegend van hetgeen meerder is" (Hebreeën 7:7), en Levi, die "nog in de lenden des vaders" was, heeft "om zo te spreken" door Abraham tienden gegeven aan Melchisedek (Hebreeën 7:9-10). Het brood en de wijn die Melchisedek bracht, hebben in de christelijke traditie altijd bijzondere aandacht getrokken. De kerkvaders – Clemens van Alexandrië, Cyprianus, Augustinus – zagen hierin een voorafschaduwing van de Eucharistie of het Avondmaal. Hoewel we voorzichtig moeten zijn met het terugprojecteren van nieuwtestamentische betekenissen op oudtestamentische teksten, is het niet overdreven om te zeggen dat de combinatie van priesterschap, zegen, brood en wijn in de aanwezigheid van de beloofde aartsvader een rijke typologische lading heeft. De Schrift zelf legt dat verband met het Avondmaal niet. Calvijn en latere gereformeerde uitleggers waren hier daarom terughoudend: zij lazen het brood en de wijn vooral als verkwikking voor Abram en zijn mannen na de strijd, en wezen de uitleg als offer af. Het type ligt voor hen in Melchisedek zelf, als koning en priester tegelijk. Wat Melchisedek vooral uniek maakt, is wat de Bijbel niet over hem zegt. Genesis vermeldt geen vader, geen moeder, geen geslachtsregister, geen geboorte en geen dood. De Hebreeënbrief grijpt dit zwijgen van de tekst aan als typologisch significant: "Zonder vader, zonder moeder, zonder geslachtsrekening, noch beginsel der dagen, noch einde des levens hebbende; maar den Zoon van God gelijk geworden zijnde, blijft hij een priester in eeuwigheid" (Hebreeën 7:3). Het gaat hier niet om een claim dat Melchisedek letterlijk geen ouders had of onsterfelijk was – de schrijver van Hebreeën gebruikt het literaire zwijgen van Genesis als een theologisch middel. Doordat de tekst hem niet inbedt in een menselijke genealogie, functioneert Melchisedek als een type van het eeuwige, niet-genealogische priesterschap van Christus. Ongeveer duizend jaar na Abraham dook Melchisedek weer op in de Schrift, nu in een messiaanse psalm van David: "De HEERE heeft gezworen, en het zal Hem niet berouwen: Gij zijt Priester in eeuwigheid, naar de ordening van Melchizedek" (Psalm 110:4). Dit vers is van enorm belang. God zelf zweert – iets wat Hij zelden doet – dat de Messias niet slechts koning zal zijn (Psalm 110:1-2) maar ook priester, en niet naar de ordening van Aaron maar naar die van Melchisedek. Dit betekende dat het komende messiaanse priesterschap radicaal anders zou zijn dan het Levitische: niet gebaseerd op afstamming, niet eindigend bij de dood, maar eeuwig. De brief aan de Hebreeën, met name hoofdstuk 7, ontplooit de volle theologische betekenis van Melchisedek. De schrijver betoogt dat het Levitische priesterschap onvolmaakt was – het vereiste eindeloze herhaling van offers, de priesters stierven en moesten worden opgevolgd, en het kon de gewetens niet werkelijk reinigen. Maar Christus is Priester "naar de ordening van Melchizedek" (Hebreeën 7:17): Hij is het geworden "niet naar de wet des vleselijken gebods", "maar naar de kracht des onvergankelijken levens" (Hebreeën 7:16). Omdat Christus voor eeuwig leeft, heeft Hij "een onvergankelijk Priesterschap. Waarom Hij ook volkomenlijk kan zalig maken degenen, die door Hem tot God gaan, alzo Hij altijd leeft om voor hen te bidden" (Hebreeën 7:24-25). Dit is het kloppende hart van de christelijke heilszekerheid: er is een Hogepriester die nooit ophoudt te pleiten voor de Zijnen.