Mirjam in de Bijbel

Levensverhaal

Mirjam is een van de meest opmerkelijke vrouwen in het Oude Testament. Zij was de oudere zus van Aaron en Mozes, geboren uit Amram en Jochebed, uit de stam Levi (Numeri 26:59). Hoewel haar naam pas in Exodus 15:20 voor het eerst expliciet wordt genoemd, identificeert de Joodse en christelijke traditie haar vrijwel unaniem met het naamloze meisje dat in Exodus 2:4-8 over haar broertje Mozes waakte toen hij als baby in een biezen mandje op de Nijl werd gelegd. Dit was het Egypte van de onderdrukking, waar farao had bevolen alle pasgeboren Hebreeuwse jongens in de Nijl te werpen (Exodus 1:22). Mirjams moedige waakzaamheid als jong meisje was een daad van geloof en vindingrijkheid: toen de dochter van farao het kindje vond en medelijden kreeg, stapte Mirjam naar voren en stelde voor een Hebreeuwse voedster te halen -- waarmee zij ervoor zorgde dat Mozes door zijn eigen moeder werd gezoogd en opgevoed in de kennis van zijn volk. Zo was Mirjam vanaf het allereerste begin betrokken bij Gods plan om Israel te verlossen. Na veertig jaar slavernij in Egypte en de tien plagen brak het moment van de uittocht aan. Het volk Israel trok door de Rode Zee op droge grond, terwijl het water als muren aan weerszijden stond. Toen farao's leger hen achtervolgde, sloten de wateren zich en werd het Egyptische leger verzwolgen. Op dat overweldigende moment van bevrijding nam Mirjam, die hier voor het eerst bij naam wordt genoemd als "Mirjam, de profetes, de zus van Aaron" (Exodus 15:20), een tamboerijn en leidde alle vrouwen van Israel in dans en lofzang. Haar lied, het oudste overgeleverde loflied van een vrouw in de Bijbel, is kort maar krachtig: "Zing voor de HEERE, want Hij is hoogverheven! Het paard en zijn ruiter heeft Hij in de zee geworpen" (Exodus 15:21). De titel "profetes" (Hebreeuws: neviah) is veelzeggend -- zij is de eerste vrouw in de Schrift die deze titel draagt, wat wijst op een erkende geestelijke autoriteit binnen de gemeenschap van Israel. Mirjams positie als leidster naast Mozes en Aaron wordt bevestigd door de profeet Micha, die eeuwen later Gods woorden overlevert: "Ik heb u uit het land Egypte geleid en u uit het slavenhuis verlost. Ik heb Mozes, Aaron en Mirjam voor u heen gezonden" (Micha 6:4). God zelf noemt haar hier in een adem met haar broers als leider van de uittocht. Dit is een opmerkelijke erkenning in een patriarchale samenleving en bevestigt dat Mirjams rol niet bijkomstig was maar door God zelf was aangesteld. Maar Mirjams verhaal kent ook een pijnlijk dieptepunt. In Numeri 12 lezen we dat Mirjam en Aaron zich tegen Mozes keerden. De aanleiding was zijn huwelijk met een Cusitische vrouw -- waarschijnlijk een verwijzing naar een tweede huwelijk van Mozes of naar Zippora, die soms met Cus in verband wordt gebracht. Maar de werkelijke kwestie lag dieper: "Heeft de HEERE alleen maar door Mozes gesproken? Heeft Hij niet ook door ons gesproken?" (Numeri 12:2). Het was een aanval op het unieke gezag van Mozes als Gods woordvoerder. De HEERE hoorde het en riep alle drie naar de tent der samenkomst. Daar sprak God vanuit de wolkkolom en maakte een fundamenteel onderscheid: met profeten spreekt God in visioenen en dromen, maar met Mozes spreekt Hij "van mond tot mond, duidelijk en niet in raadselen" (Numeri 12:6-8). Toen de wolk wegtrok, was Mirjam melaats -- "wit als sneeuw" (Numeri 12:10). Het feit dat Mirjam wel werd gestraft en Aaron niet, suggereert dat zij de initiatiefneemster was. Aarons reactie was onmiddellijk en ontroerend. Hij smeekte Mozes: "Mijn heer, leg toch niet op ons de zonde waarmee wij dwaas gehandeld hebben en waarmee wij gezondigd hebben. Laat zij toch niet zijn als een doodgeborene" (Numeri 12:11-12). En Mozes, de man wiens gezag zij had aangevallen, toonde zijn karakter door te roepen: "O God, genees haar toch!" (Numeri 12:13) -- een van de kortste en krachtigste gebeden in de Bijbel. Gods antwoord was genade met discipline: Mirjam moest zeven dagen buiten het kamp worden gesloten. Het hele volk wachtte op haar -- zij trokken niet verder totdat Mirjam weer was opgenomen (Numeri 12:15). Dit detail toont hoezeer zij werd gerespecteerd: een heel volk van naar schatting twee miljoen mensen wachtte zeven dagen op een vrouw. Mirjam stierf in Kades, in de woestijn van Zin, in het veertigste jaar van de woestijnreis (Numeri 20:1). De tekst vermeldt haar dood in een enkele zin, direct gevolgd door het feit dat er geen water was voor de gemeenschap -- een verband dat de rabbijnse traditie opmerkte: zolang Mirjam leefde, zo ging het verhaal, was er water in de woestijn vanwege haar verdienste ("Mirjams bron"). Hoewel dit een latere traditie is, weerspiegelt het de diepe eerbied voor Mirjam in het collectieve geheugen van Israel. Zij werd begraven in Kades, ver van het beloofde land dat zij nooit zou betreden. Net als haar broers Mozes en Aaron behoorde Mirjam tot de generatie die Gods trouw had gezien maar die vanwege ongehoorzaamheid Kanaan niet mocht binnengaan.