Nehemia in de Bijbel

Nehemia, zoon van Hachalja, was een Jood in de Perzische diaspora die als schenker diende aan het hof van de Perzische koning Artaxerxes I (ca. 465-424 v.Chr.; in de SV Arthahsasta). De schenker gold aan oosterse hoven als een vertrouwensman: hij reikte de koning de wijn aan (Nehemia 2:1) en stond dus dicht bij de vorst. Vaak wordt aangenomen dat het bewaken van de wijn tegen vergiftiging bij die taak hoorde; hoeveel invloed zo'n schenker precies had, vermeldt de Bijbel niet. Wel blijkt uit Nehemia 2 dat de koning hem vertrouwde. Nehemia stond, net als Daniël en Esther, als Jood op een sleutelpositie in een heidens rijk, en de Schrift laat daarin Gods voorzienigheid zien. Het verhaal begint in de maand Kislev (in de SV: Chisleu) van het twintigste jaar van Artaxerxes (ca. 445 v.Chr.), toen Nehemia's broer Hanani met enkele mannen uit Juda naar Susan kwam. Nehemia vroeg naar de toestand van de Joden in Jeruzalem en het antwoord was ontluisterend: "De overgeblevenen, die van de gevangenis aldaar in het landschap zijn overgebleven, zijn in grote ellende en in versmaadheid; en Jeruzalems muur is verscheurd, en haar poorten zijn met vuur verbrand" (Nehemia 1:3). De stad waar Gods tempel stond, lag ruim honderdveertig jaar na de Babylonische verwoesting nog steeds onverdedigd. De tempel was onder Zerubbabel en Jozua wel herbouwd (Ezra 3-6) en Ezra had de wet onderwezen, maar zonder muur bleef de gemeenschap kwetsbaar. Het nieuws trof Nehemia diep. Hij weende, bedreef enige dagen rouw, vastte en bad (Nehemia 1:4). Zijn reactie toont de verbondenheid die hij voelde met zijn volk en met Gods stad, ook al woonde hij zelf in het paleis te Susan. Hij had afzijdig kunnen blijven, maar de nood van Gods volk liet hem niet los. Nehemia's gebed in hoofdstuk 1 is een leerzaam voorbeeld van voorbede. Hij begon met de aanbidding van God als de "grote en vreselijke God! Die het verbond en de goedertierenheid houdt" (Nehemia 1:5). Vervolgens beleed hij de zonden van het volk, inclusief zijn eigen zonden en die van zijns vaders huis. Daarna beriep hij zich op Gods belofte aan Mozes: als het volk zich bekeerde, zou God zeggen: "Ik zal hen vandaar verzamelen, en zal ze brengen tot de plaats, die Ik verkoren heb, om Mijn Naam aldaar te doen wonen" (Nehemia 1:9). Ten slotte deed hij een concreet verzoek: "doe het toch Uw knecht heden wel gelukken, en geef hem barmhartigheid voor het aangezicht dezes mans" (Nehemia 1:11), waarmee hij de koning bedoelde. Dit gebed bevat de elementen van bijbelse voorbede: aanbidding, schuldbelijdenis, een beroep op het verbond en een specifieke vraag. Vier maanden lang, van Kislev tot Nisan, droeg Nehemia deze last, biddend en wachtend op Gods tijd. Toen de koning zijn treurige gezicht opmerkte en naar de reden vroeg, schreef Nehemia: "Toen vreesde ik gans zeer" (Nehemia 2:2). Een treurig gezicht in de nabijheid van de koning was vermoedelijk riskant, want Nehemia schrijft: "nu was ik nooit treurig geweest voor zijn aangezicht" (Nehemia 2:1). Op de vraag van de koning bad hij eerst een kort, stil gebed: "Toen bad ik tot God van den hemel" (Nehemia 2:4). Daarna legde hij zijn verzoek voor. De koning gaf hem niet alleen toestemming om naar Jeruzalem te gaan, maar ook brieven voor de landvoogden aan gene zijde der rivier, een brief aan Asaf, de bewaarder van de koninklijke lusthof, voor hout, en oversten des heirs en ruiters als begeleiding (Nehemia 2:7-9). Nehemia schreef dat toe aan God: "naar de goede hand mijns Gods over mij" (Nehemia 2:8), een uitdrukking die hij ook elders gebruikt (Nehemia 2:18) om Gods voorzienigheid achter menselijke gunst te erkennen. In Jeruzalem aangekomen, inspecteerde Nehemia 's nachts met enkele mannen de muren, rijdend op het enige dier dat zij bij zich hadden (Nehemia 2:12), voordat hij zijn plan bekendmaakte. Dit was verstandig leiderschap: eerst de situatie in kaart brengen, dan het plan meedelen. Toen hij het volk toesprak, was zijn boodschap helder: "Gijlieden ziet de ellende, waarin wij zijn, dat Jeruzalem woest is, en haar poorten met vuur verbrand zijn; komt, en laat ons Jeruzalems muur opbouwen" (Nehemia 2:17). Hij vertelde van Gods hand die over hem was geweest en van de woorden van de koning. Het volk antwoordde: "Laat ons op zijn, dat wij bouwen" (Nehemia 2:18). De herbouw stuitte meteen op verzet. Sanballat de Horoniet, Tobia de Ammonietische knecht en Gesem de Arabier probeerden het werk te verhinderen. Hun middelen liepen op: eerst spot (Tobia zei: "zo er een vos opkwame, hij zou hun stenen muur wel verscheuren", Nehemia 4:3), daarna dreiging met een aanval, vervolgens pogingen om Nehemia in een val te lokken, en ten slotte pogingen om hem via profeten bang te maken (Nehemia 6:10-14). Nehemia antwoordde telkens met dezelfde combinatie van gebed en praktische actie: "Maar wij baden tot onzen God, en zetten wacht tegen hen, dag en nacht" (Nehemia 4:9). De bouwers werkten met de ene hand aan het werk en hielden met de andere het wapen vast (Nehemia 4:17). Toen de vijanden hem naar een ontmoeting in het dal Ono wilden lokken (Nehemia 6:2), liet hij weten: "Ik doe een groot werk, zodat ik niet zal kunnen afkomen; waarom zou dit werk ophouden, terwijl ik het zou nalaten, en tot ulieden afkomen?" (Nehemia 6:3). Viermaal stuurden zij dezelfde uitnodiging en viermaal gaf hij hetzelfde antwoord; de vijfde keer stuurde Sanballat een open brief met beschuldigingen (Nehemia 6:4-5). Naast de vijanden van buiten moest Nehemia ook problemen binnen het volk aanpakken. De rijken persten de armen uit: woeker, zonen en dochters die tot dienstknechten werden, akkers en wijngaarden die in andermans handen kwamen (Nehemia 5:1-5). Nehemia werd zeer toornig. Hij riep de edelen en overheden bijeen en zei: "De zaak is niet goed, die gijlieden doet" (Nehemia 5:9). Hij stelde zichzelf als voorbeeld: als landvoogd had hij twaalf jaar lang met zijn broeders "het brood des landvoogds niet gegeten" (Nehemia 5:14), terwijl zijn voorgangers het volk zwaar hadden belast. Die combinatie van recht voor de armen en geestelijk leiderschap maakt Nehemia tot een sprekend bijbels voorbeeld. In twee en vijftig dagen was de muur voltooid (Nehemia 6:15), en zelfs de vijanden zagen er Gods hand in: "als al onze vijanden dit hoorden, zo vreesden al de heidenen, die rondom ons waren, en zij vervielen zeer in hun ogen; want zij merkten, dat dit werk van onzen God gedaan was" (Nehemia 6:16). Maar muren alleen waren niet genoeg voor een blijvend herstel. Samen met Ezra, de priester en schriftgeleerde, stond Nehemia aan het begin van een geestelijke vernieuwing. Het volk kwam samen op de straat voor de Waterpoort, waar Ezra de wet van Mozes voorlas van de morgen tot de middag. De Levieten legden de wet uit, "zo maakten zij, dat men het verstond in het lezen" (Nehemia 8:9; in andere vertalingen 8:8). Het volk weende toen het de woorden van de wet hoorde, maar Nehemia, Ezra en de Levieten zeiden dat het niet moest rouwen, "want de blijdschap des HEEREN, die is uw sterkte" (Nehemia 8:11; in andere vertalingen 8:10). De vernieuwing ging verder met de viering van het Loofhuttenfeest, dat volgens de tekst sinds de dagen van Jozua (in de SV: Jesua, de zoon van Nun) niet meer zo gevierd was (Nehemia 8:18), en met een plechtige verbondsvernieuwing. Het volk verbond zich om Gods wet te onderhouden, de sabbat te heiligen, de tempeldienst te ondersteunen en geen gemengde huwelijken aan te gaan (Nehemia 10). Ook zorgde Nehemia voor de herbevolking van Jeruzalem: door loting kwam een op de tien gezinnen in de stad wonen, zodat de herbouwde stad ook daadwerkelijk bewoond werd (Nehemia 11:1). In het twee en dertigste jaar van Artaxerxes, twaalf jaar na zijn komst, keerde Nehemia terug naar de koning (Nehemia 13:6). Later kwam hij opnieuw naar Jeruzalem en ontdekte dat het volk weer was afgeweken. De priester Eljasib, die vaak wordt gelijkgesteld met de hogepriester uit Nehemia 3:1, had Tobia, een vijand van de herbouw, een kamer in het huis van God gegeven (Nehemia 13:4-5). De tienden werden niet meer gebracht, op de sabbat werd handel gedreven en er waren opnieuw gemengde huwelijken. Vastberaden herstelde Nehemia de orde: hij wierp het huisraad van Tobia buiten de kamer (Nehemia 13:8), stelde de tienden weer in, liet de poorten op de sabbat sluiten en trad op tegen de mannen die vreemde vrouwen hadden getrouwd. Zijn herhaalde bede, waarmee het boek ook eindigt, luidt: "Gedenk mijner, mijn God, ten goede" (Nehemia 13:31; vergelijk 13:14 en 13:22). Daarin laat hij zien dat hij zijn werk niet aan menselijke erkenning, maar aan Gods oordeel overgaf.