Zacharia in de Bijbel

Levensverhaal

Zacharia, zoon van Berechja, zoon van Iddo, was een priester-profeet die waarschijnlijk behoorde tot de tweede generatie ballingen die vanuit Babylonië waren teruggekeerd naar Juda. Zijn grootvader Iddo was een van de priesters die in het eerste jaar van Kores (538 v.Chr.) samen met Zerubbabel en Jesua waren teruggekeerd naar Jeruzalem (Nehemia 12:4, 16; vgl. Ezra 5:1). Zacharia kwam dus uit een priesterlijke familie en combineerde het priesterambt met de profetische roeping -- een combinatie die hij deelde met Jeremia en Ezechiël, en die hem bijzonder geschikt maakte om het volk zowel liturgisch als profetisch te dienen. Het boek opent met een nauwkeurige datumaanduiding: "In de achtste maand, in het tweede jaar van Darius, geschiedde het woord des HEEREN tot Zacharia" -- dat is oktober/november 520 v.Chr. (Zacharia 1:1). Dit was ongeveer twee maanden nadat Haggaï zijn eerste profetie had uitgesproken (Haggaï 1:1), en beide profeten werkten schouder aan schouder om het ontmoedigde volk te bemoedigen de herbouw van de tempel weer op te pakken. De situatie was somber: de teruggekeerde ballingen hadden zestien jaar eerder (in 536 v.Chr.) het fundament van de tweede tempel gelegd, maar door tegenstand van omwonende volken en vooral door eigen moedeloosheid en materialisme was het werk stilgevallen. Men bouwde liever de eigen huizen dan het huis van God (Haggaï 1:4). Waar Haggaï met korte, directe en praktische woorden het volk opriep tot actie, kreeg Zacharia de taak om de visie te verbreden. Hij deed dit door middel van acht nachtvisioenen die hij, naar het zich laat aanzien in één nacht, ontving in februari 519 v.Chr. (Zacharia 1:7-6:8). Deze visioenen zijn rijk aan symboliek en apocalyptische beelden en vormen een van de meest gecompliceerde maar ook theologisch rijkste gedeelten van de profetische literatuur. De acht visioenen zijn: de ruiters tussen de mirten (1:7-17), de vier hoorns en vier smeden (1:18-21), de man met het meetsnoer (2:1-13), de reiniging van de hogepriester Jozua (3:1-10), de gouden kandelaar en de twee olijfbomen (4:1-14), de vliegende boekrol (5:1-4), de vrouw in de efa (5:5-11) en de vier wagens tussen de twee koperen bergen (6:1-8). Alle visioenen worden Zacharia uitgelegd door "de Engel, Die met mij sprak" (Zacharia 1:9), een tolkengel die de visioenen openbaart. De boodschap van de visioenen is tweeledig. Enerzijds bemoedigen zij Zerubbabel en Jesua: God is met hen, de volken die hen hebben onderdrukt zullen geoordeeld worden, en de tempel zal werkelijk worden afgebouwd. Het kernwoord van de hele reeks staat in het vierde visioen: "Niet door kracht noch door geweld, maar door Mijn Geest zal het geschieden, zegt de HEERE der heirscharen" (Zacharia 4:6). Dit vers, gericht aan Zerubbabel, is een van de meest bemoedigende uitspraken in het Oude Testament: de herbouw zou niet afhankelijk zijn van menselijke capaciteit of politieke macht, maar van Gods Geest. Anderzijds wijzen de visioenen ver vooruit naar de messiaanse toekomst: de Spruit (hoofdstuk 3 en 6) die koning en priester in één persoon zal zijn, de reiniging van het hele land, de vestiging van Gods koninkrijk over de hele aarde. In hoofdstuk 3 ziet Zacharia een bijzonder aangrijpend visioen: de hogepriester Jozua staat voor de Engel van de HEERE in vuile kleren, en Satan staat aan zijn rechterhand om hem aan te klagen. Maar de HEERE bestraft Satan en beveelt: "Doet deze vuile klederen van hem weg." Tot Jozua zegt Hij: "Zie, Ik heb uw ongerechtigheid van u weggenomen, en Ik zal u wisselklederen aandoen" (Zacharia 3:2-4). Dit is een van de rijkste oudtestamentische beelden van de rechtvaardiging door genade alleen: de zondaar staat schuldig, de aanklager heeft gelijk, maar God verklaart hem rechtvaardig en bekleedt hem met Zijn eigen gerechtigheid. In de reformatorische uitleg wordt dit hoofdstuk dan ook vaak gelezen als een oudtestamentisch beeld van de rechtvaardiging uit genade alleen. De tweede helft van het boek (hoofdstukken 9-14) bestaat uit twee profetische lasten, die elk openen met "De last van het woord des HEEREN" (Zacharia 9:1; 12:1). Zij een meer apocalyptisch karakter dragen en uitzien naar de verre messiaanse toekomst. Hier bevinden zich enkele van de meest opvallende messiaanse profetieën. Zacharia 9:9 beschrijft de triomferende intocht van de Messias: "Verheug u zeer, gij dochter Sions! juich, gij dochter Jeruzalems! Ziet, uw Koning zal u komen, rechtvaardig, en Hij is een Heiland; arm, en rijdende op een ezel, en op een veulen, een jong der ezelinnen." Ruim vijf eeuwen later reed Jezus op Palmzondag zo Jeruzalem binnen, en de evangelisten verbinden Zijn intocht uitdrukkelijk met deze profetie (Mattheüs 21:5; Johannes 12:15). In Zacharia 11:12-13 wordt het loon van de herder gewogen: "dertig zilverlingen", die hij in het huis van de HEERE voor de pottenbakker neerwerpt. Mattheüs ziet deze woorden vervuld toen Judas Jezus verried voor dertig zilverstukken, die later werden gebruikt om de akker van de pottenbakker te kopen (Mattheüs 27:3-10). Zacharia 12:10 spreekt van Hem, "Dien zij doorstoken hebben" -- een tekst die Johannes aanhaalt bij de kruisiging (Johannes 19:37). En Zacharia 13:7 ("sla dien Herder, en de schapen zullen verstrooid worden") wordt door Jezus Zelf op Zichzelf toegepast, op weg naar de Olijfberg in de nacht van Zijn overlevering (Mattheüs 26:30-31). Het laatste hoofdstuk beschrijft de grote Dag des HEEREN, wanneer de HEERE Zijn voeten zal zetten op de Olijfberg, die zich vervolgens in tweeën zal splijten (Zacharia 14:4). Christelijke uitleggers lezen dit gewoonlijk als een beeld van de komst van de Messias. Op die dag zal de HEERE Koning worden over de hele aarde, en "te dien dage zal de HEERE een zijn, en Zijn Naam een" (Zacharia 14:9). Ook de laatste verzen van het boek hebben een messiaanse klank: in het eschatologische koninkrijk zal zelfs het meest alledaagse -- "de bellen der paarden" en "de potten in het huis des HEEREN" -- heilig zijn voor de HEERE (Zacharia 14:20-21). Over het einde van Zacharia's leven is niets met zekerheid bekend. Jezus spreekt in Mattheüs 23:35 over "Zacharia, den zoon van Barachia, welken gij gedood hebt tussen den tempel en het altaar". Uitleggers verschillen erover of daar deze profeet bedoeld is (de naam van de vader komt overeen met Berechja) of de oudere Zacharia, de zoon van de priester Jojada, die in de voorhof van de tempel werd gestenigd (2 Kronieken 24:20-22). Er dragen in de Bijbel veel mannen de naam Zacharia; drie worden het vaakst door elkaar gehaald: deze profeet, Zacharia de zoon van Jojada uit 2 Kronieken 24, en de priester Zacharias, de vader van Johannes de Doper, in Lukas 1.