Zacharia in de Bijbel

Levensverhaal

Zacharia, zoon van Berechja, zoon van Iddo, was een priester-profeet die behoorde tot de tweede generatie ballingen die vanuit Babylonie waren teruggekeerd naar Juda. Zijn grootvader Iddo was een van de priesters die in het eerste jaar van Kores (538 v.Chr.) samen met Zerubbabel en Jesua waren teruggekeerd naar Jeruzalem (Nehemia 12:4, 16). Zacharia kwam dus uit een priesterlijke familie en combineerde het priesterambt met de profetische roeping -- een zeldzame maar krachtige combinatie die hem bijzonder geschikt maakte om het volk zowel liturgisch als profetisch te dienen. Het boek opent met een nauwkeurige datumaanduiding: "In de achtste maand, in het tweede jaar van Darius, kwam het woord van de HEERE tot de profeet Zacharia" -- dat is oktober/november 520 v.Chr. (Zacharia 1:1). Dit was precies twee maanden nadat Haggai zijn eerste profetie had uitgesproken (Haggai 1:1), en beide profeten werkten schouder aan schouder om het ontmoedigde volk te bemoedigen de herbouw van de tempel weer op te pakken. De situatie was somber: de teruggekeerde ballingen hadden zestien jaar eerder (in 536 v.Chr.) het fundament van de tweede tempel gelegd, maar door tegenstand van omwonende volken en vooral door eigen moedeloosheid en materialisme was het werk stilgevallen. Men bouwde liever de eigen huizen dan het huis van God (Haggai 1:4). Waar Haggai met korte, directe en praktische woorden het volk opriep tot actie, kreeg Zacharia de taak om de visie te verbreden. Hij deed dit door middel van acht nachtvisioenen die hij ontving in een enkele nacht in februari 519 v.Chr. (Zacharia 1:7-6:15). Deze visioenen zijn rijk aan symboliek en apocalyptische beelden en vormen een van de meest gecompliceerde maar ook theologisch rijkste gedeelten van de profetische literatuur. De acht visioenen zijn: de ruiters tussen de mirten (1:7-17), de vier hoorns en vier smeden (1:18-21), de man met het meetsnoer (2:1-13), de reiniging van de hogepriester Jozua (3:1-10), de gouden kandelaar en de twee olijfbomen (4:1-14), de vliegende boekrol (5:1-4), de vrouw in de efa (5:5-11) en de vier wagens tussen de twee koperen bergen (6:1-8). Alle visioenen worden Zacharia uitgelegd door een "engel die met mij sprak" (*malak ha-dover bi*), een tolkengel die de visioenen openbaart. De boodschap van de visioenen is tweeledig. Enerzijds bemoedigen zij Zerubbabel en Jesua: God is met hen, de volken die hen hebben onderdrukt zullen geoordeeld worden, en de tempel zal werkelijk worden afgebouwd. Het kernwoord van de hele reeks staat in het vierde visioen: "Niet door kracht en niet door geweld, maar door Mijn Geest, zegt de HEERE van de legermachten" (Zacharia 4:6). Dit vers, gericht aan Zerubbabel, is een van de meest bemoedigende uitspraken in het Oude Testament: de herbouw zou niet afhankelijk zijn van menselijke capaciteit of politieke macht, maar van Gods Geest. Anderzijds wijzen de visioenen ver vooruit naar de messiaanse toekomst: de Spruit (hoofdstuk 3 en 6) die koning en priester in een persoon zal zijn, de reiniging van het hele land, de vestiging van Gods koninkrijk over de hele aarde. In hoofdstuk 3 ziet Zacharia een bijzonder aangrijpend visioen: de hogepriester Jozua staat voor de Engel van de HEERE in vuile kleren, en Satan staat aan zijn rechterhand om hem aan te klagen. Maar de HEERE bestraft Satan en beveelt: "Trek die vuile kleren uit... Zie, Ik heb uw ongerechtigheid van u weggenomen en zal u feestkleding aantrekken" (Zacharia 3:4). Dit is een van de rijkste oudtestamentische beelden van de rechtvaardiging door genade alleen: de zondaar staat schuldig, de aanklager heeft gelijk, maar God verklaart hem rechtvaardig en bekleedt hem met Zijn eigen gerechtigheid. Luther en Calvijn hebben vaak naar dit hoofdstuk verwezen als bewijs dat de leer van sola gratia al in het Oude Testament helder wordt getoond. De tweede helft van het boek (hoofdstukken 9-14) bestaat uit twee profetische lasten ("uitspraken") die een meer apocalyptisch karakter dragen en uitzien naar de verre messiaanse toekomst. Hier bevinden zich enkele van de meest verbluffende messiaanse profetieen. Zacharia 9:9 beschrijft de triomferende intocht van de Messias: "Verheug u zeer, dochter van Sion! Juich, dochter van Jeruzalem! Zie, uw Koning zal tot u komen, rechtvaardig, en Hij is een Heiland, arm, en rijdend op een ezel, op een ezelsveulen, het jong van een ezelin." Ongeveer 520 jaar later reed Jezus op Palmzondag letterlijk volgens deze profetie Jeruzalem binnen (Mattheus 21:5; Johannes 12:15). Zacharia 11:12-13 voorzegt dat de Herder zal worden verkocht voor dertig zilverstukken die vervolgens in het huis van de HEERE naar de pottenbakker worden geworpen -- een profetie die letterlijk in vervulling ging toen Judas Jezus verried voor dertig zilverstukken die later werden gebruikt om de akker van de pottenbakker te kopen (Mattheus 27:3-10). Zacharia 12:10 spreekt van "Hem Die zij doorstoken hebben" -- een tekst die Johannes aanhaalt bij de kruisiging (Johannes 19:37). En Zacharia 13:7 ("Zwaard, ontwaak tegen Mijn Herder... sla die Herder en de schapen zullen overal verspreid worden") wordt door Jezus Zelf op Zichzelf toegepast in de Hof van Gethsemane (Mattheus 26:31). Het laatste hoofdstuk beschrijft de grote Dag des HEEREN, wanneer de Messias Zijn voeten zal zetten op de Olijfberg, die zich vervolgens in tweeen zal splijten (Zacharia 14:4). Op die dag zal de HEERE Koning worden over de hele aarde, en "de HEERE zal de Enige zijn en Zijn Naam de enige" (Zacharia 14:9). Ook in het laatste vers van het boek ligt een messiaanse klank: in het eschatologische koninkrijk zal zelfs het meest alledaagse -- "het belletje van een paard" en "de potten in het huis van de HEERE" -- heilig zijn voor de HEERE. Over het einde van Zacharia's leven is niets met zekerheid bekend. Volgens een oude rabbijnse traditie werd hij, net als de oudere Zacharia, zoon van Jojada (2 Kronieken 24:20-22), vermoord tussen het altaar en het tempelhuis -- een traditie die mogelijk meeweegt in Jezus' woorden in Mattheus 23:35. Het is belangrijk te beseffen dat er drie verschillende Zacharia's in de Bijbel voorkomen: deze profeet, de hogepriester-zoon Zacharia uit 2 Kronieken 24, en de vader van Johannes de Doper in Lukas 1. Zij moeten zorgvuldig worden onderscheiden.