Esther in de Bijbel

Levensverhaal

Esther, ook bekend onder haar Hebreeuwse naam Hadassa (doorgaans uitgelegd als "mirt"), was een Joods meisje dat koningin werd van het Perzische Rijk en haar volk redde van uitroeiing. Haar verhaal speelt zich af in de Perzische hoofdstad Susa (in de Statenvertaling: Susan; het huidige Shush in Iran), tijdens de regering van koning Ahasveros (vermoedelijk Xerxes I, ca. 486-465 v.Chr.). Het rijk strekte zich toen uit "van Indie af tot aan Morenland toe", over honderdzevenentwintig landschappen (Esther 1:1): een van de grootste rijken die de wereld tot dan toe had gekend. De Joden in dat rijk waren nakomelingen van de ballingen die Nebukadnezar uit Juda had weggevoerd (Esther 2:6). Cyrus had hun toegestaan terug te keren, maar een groot deel was in de verstrooiing gebleven. Esther was een wees. Haar neef Mordechai, de zoon van haar oom, voedde haar op en had haar "zich tot een dochter aangenomen" (Esther 2:7). Mordechai was een Benjaminiet, "een zoon van Jair, den zoon van Simei, den zoon van Kis" (Esther 2:5). Veel uitleggers zien in die naam Kis een verwijzing naar de familie van koning Saul, de zoon van Kis. Dan krijgt een ander detail gewicht: Haman wordt een Agagiet genoemd (Esther 3:1), en Agag was de Amalekitische koning die Saul had gespaard (1 Samuël 15). In die lezing zet de strijd tussen Mordechai en Haman de oude vijandschap tussen Israël en Amalek voort, en brengen Mordechai en Esther ten einde wat Saul had nagelaten. Het boek zegt dat niet met zoveel woorden, maar de namen wijzen wel in die richting. Toen koning Ahasveros zijn koningin Vasthi verstiet, omdat zij weigerde op zijn bevel te verschijnen tijdens een koninklijk feest (Esther 1:12), werd in het hele rijk naar een nieuwe koningin gezocht. De mooiste jonge vrouwen werden naar het paleis gebracht, en Esther was onder hen. Mordechai had haar geboden haar volk en afkomst geheim te houden (Esther 2:10), een detail dat vragen oproept over identiteit en aanpassing in de verstrooiing. Was dit wijsheid of angst? Het boek laat het oordeel open, maar het geheimhouden zou later van groot belang blijken. Na twaalf maanden van verzorging, "zes maanden met mirre-olie, en zes maanden met specerijen" (Esther 2:12), werd Esther aan de koning voorgesteld. "En de koning beminde Esther boven alle vrouwen", en "hij zette de koninklijke kroon op haar hoofd, en hij maakte haar koningin in de plaats van Vasthi" (Esther 2:17). Tussen de kroning en de crisis plaatst het boek een ogenschijnlijk onbelangrijk voorval dat later beslissend zou blijken. Mordechai ontdekte dat twee kamerlingen een aanslag op de koning beraamden en waarschuwde Esther, die het in Mordechais naam aan Ahasveros doorgaf. De samenzweerders werden opgehangen en het voorval werd "in de kronieken geschreven voor het aangezicht des konings" (Esther 2:21-23). Mordechai ontving geen beloning; later zou blijken: "Aan hem is niets gedaan" (Esther 6:3). Juist die vergeten aantekening kwam op het beslissende moment weer boven. De crisis begon toen Haman, die de koning boven al zijn vorsten had verheven, beledigd was omdat Mordechai weigerde voor hem te buigen (Esther 3:1-2). Waarom Mordechai weigerde, zegt het boek niet uitdrukkelijk; het vermeldt alleen dat hij te kennen had gegeven dat hij een Jood was (Esther 3:4). Uitleggers denken aan de eer die alleen God toekomt, of aan de oude vijandschap met een Agagiet. Hamans woede richtte zich niet alleen op Mordechai maar op alle Joden in het Perzische Rijk. Hij liet het lot (pur) werpen om de dag te bepalen (Esther 3:7) en bewoog de koning tot een brief die beval alle Joden te doden, jong en oud, kinderen en vrouwen, op één dag (Esther 3:13). Het was een plan voor volkomen genocide, verzegeld met de ring van de koning (Esther 3:12). De ironie is snijdend: het lot dat Haman wierp om de dag voor de slachting te bepalen, lag in de hand van de God wiens naam in het hele boek ongenoemd blijft. Mordechai stuurde Esther een dringend bericht: zij moest bij de koning pleiten voor haar volk. Esther aarzelde. Wie ongeroepen bij de koning verscheen, riskeerde de dood, en zij was al dertig dagen niet bij de koning geroepen (Esther 4:11). Mordechai antwoordde met woorden die door de eeuwen heen zijn blijven klinken: "Want indien gij enigszins zwijgen zult te dezer tijd, zo zal den Joden verkwikking en verlossing uit een andere plaats ontstaan; maar gij en uws vaders huis zult omkomen; en wie weet, of gij niet om zulken tijd als deze is, tot dit koninkrijk geraakt zijt" (Esther 4:14). Mordechais woorden spreken van vertrouwen in Gods voorzienigheid: verlossing zal komen, of Esther nu handelt of niet, maar zij heeft de keuze om daarvoor gebruikt te worden. Esther nam haar besluit. Zij vroeg alle Joden in Susa om drie dagen voor haar te vasten. Het woord "gebed" valt niet, maar zo'n vasten is in de Schrift doorgaans een beroep op God. Met de bekende woorden "Wanneer ik dan omkome, zo kom ik om" (Esther 4:16) ging zij naar de koning. Die woorden klinken eerder als overgave dan als fatalisme: zij legde haar leven in Gods hand. Ahasveros ontving haar genadig en reikte haar de gouden scepter toe (Esther 5:2). In plaats van haar verzoek direct te doen, nodigde Esther de koning en Haman uit voor twee maaltijden (Esther 5:4, 8). Waarom zij het verzoek uitstelde, vertelt het boek niet; achteraf gaf dat uitstel ruimte aan wat in de nacht ertussen gebeurde. Tussen de twee maaltijden voltrok zich een opvallende "toevalligheid": de koning kon niet slapen en liet de kronieken voorlezen (Esther 6:1). Precies het verslag van Mordechais onbeloonde trouw kwam aan de orde. De volgende morgen moest Haman, tot zijn diepe vernedering, Mordechai openlijk eren door hem in koninklijke kleding op het paard van de koning door de straten te leiden (Esther 6). De omkeringen stapelen zich in hoog tempo op, en de gelovige lezer ziet daarin Gods verborgen regie. Tijdens de tweede maaltijd maakte Esther bekend wie zij was en beschuldigde zij Haman: "Want wij zijn verkocht, ik en mijn volk, dat men ons verdelge, dode en ombrenge" (Esther 7:4). De koning was woedend op Haman, die werd opgehangen aan de galg van vijftig ellen hoog die hij voor Mordechai had laten maken (Esther 7:9-10): een volledige omkering. Mordechai ontving de ring die de koning van Haman had genomen (Esther 8:2) en werd later "de tweede bij den koning Ahasveros" (Esther 10:3). Een nieuwe brief stond de Joden toe zich te verdedigen, en op de dag die bestemd was voor hun uitroeiing, overwonnen zij hun vijanden (Esther 9:1). Het Purimfeest werd ingesteld om deze verlossing te herdenken, een feest dat het Joodse volk tot op de dag van vandaag viert. Hoewel Gods naam nergens in het boek Esther wordt genoemd, is Zijn voorzienigheid op elke bladzijde zichtbaar: in de timing, de "toevalligheden", de slapeloze nacht, de vergeten beloning en de volledige omkering van het lot. Juist die verborgen aanwezigheid maakt het boek zo bijzonder, en maakt het tot een troostboek voor ieder die God niet ziet maar Hem toch vertrouwt.