Onze Vader: het gebed met tekst, betekenis en uitleg

Jezus Christus leerde het Onze Vader aan zijn discipelen. In Mattheüs 6:9-13 onderwijst hij het gebed als onderdeel van de Bergrede, als tegenwicht tegen de breedsprakige gebeden van de huichelaars. In Lukas 11:1-4 vraagt een van de discipelen uitdrukkelijk: "Heere, leer ons bidden, gelijk ook Johannes zijn discipelen geleerd heeft." Jezus geeft dan een iets kortere versie van hetzelfde gebed. Het Onze Vader is dus geen menselijke vondst, maar door Jezus zelf geformuleerd en doorgegeven.

Het Onze Vader is geen magische formule, maar een model voor het christelijke gebed. De eerste drie beden richten zich op God — zijn naam, koninkrijk en wil. De laatste vier beden gaan over onze noden — voorziening, vergeving, bescherming tegen verzoeking en verlossing van het kwaad. Samen leren ze dat bidden begint bij God en eindigt bij vertrouwen. Het gebed omvat het hele christelijke leven: aanbidding, overgave, afhankelijkheid, berouw, strijd en hoop.

Het Onze Vader komt op twee plekken voor: Mattheüs 6:9-13 en Lukas 11:2-4. De versie in Mattheüs is het bekendst en wordt het vaakst gebeden. Deze maakt deel uit van de Bergrede (Mattheüs 5-7). De versie in Lukas is korter en heeft geen doxologie ("Want van U is het Koninkrijk..."). Daarnaast is er een vroege kerkelijke versie in de Didachè (ca. 100 na Chr.), die dicht bij de Mattheüs-tekst ligt en wel een doxologie bevat.

Inhoudelijk bidden katholieken en protestanten hetzelfde Onze Vader; het verschil zit in de afsluiting. Protestanten bidden de doxologie "Want van U is het Koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid, in eeuwigheid. Amen" direct mee als onderdeel van het gebed. In de rooms-katholieke mis stopt het gezamenlijke Onze Vader bij "verlos ons van het kwade". De priester spreekt dan het embolisme uit, waarna de gemeenschap de doxologie antwoordt. Het verschil komt doordat de oudste Griekse handschriften de doxologie niet bevatten.

In het Engels heet het Onze Vader "The Lord's Prayer" of "Our Father". De klassieke versie (Book of Common Prayer, 1662) begint met "Our Father, which art in heaven, hallowed be thy name". De moderne oecumenische versie (ELLC, 1988) gebruikt "Our Father in heaven, hallowed be your name". Anglicanen, katholieken en protestanten gebruiken allemaal in hoofdlijnen dezelfde tekst, met kleine verschillen rond "trespasses" (Anglican), "debts" (Reformed) of "sins" (katholiek en oecumenisch).

Ja. Al in de Didachè (ca. 100 na Chr.) wordt aangeraden het Onze Vader drie keer per dag te bidden. Door de eeuwen heen is het gebed een vast onderdeel geworden van de dagelijkse devotie, het morgengebed, het avondgebed en de liturgie. Jezus waarschuwde wel tegen een "veelheid van woorden" (Mattheüs 6:7). Daarmee bedoelde hij niet dat herhaling verboden is, maar dat bidden geen toverspreuk mag worden. Het Onze Vader bewust bidden, regel voor regel, blijft eeuwen later een rijke geestelijke oefening.

De doxologie ontbreekt in de oudste en meest betrouwbare Griekse handschriften van Mattheüs (onder meer Codex Vaticanus en Sinaïticus, 4e eeuw). Moderne kritische bijbelvertalingen zoals NBV21, Willibrordvertaling en NBV nemen de doxologie daarom niet op in de hoofdtekst, of zetten hem tussen haakjes. De Statenvertaling, HSV en NBG 1951 volgen de "Textus Receptus", die de doxologie wel bevat. Historisch is de doxologie al vroeg toegevoegd — de Didachè gebruikt hem rond het jaar 100 — vermoedelijk als liturgische afsluiting.

De Griekse woorden "ton arton hēmōn ton epiousion" zijn opmerkelijk: "epiousios" komt in het hele Grieks buiten het Onze Vader vrijwel niet voor. Het wordt meestal vertaald als "dagelijks", maar kan ook "voor vandaag voldoende", "voor het bestaan nodig" of "voor de komende dag" betekenen. Kerkvaders zoals Origenes en Hiëronymus lazen er ook een geestelijke betekenis in: het brood van de eucharistie of het brood van het Woord. Concreet bidden we om alles wat we dagelijks nodig hebben: voedsel, onderdak, gezondheid, werk — en om vertrouwen dat God daarin voorziet.

Mattheüs gebruikt het Griekse "opheilēmata" (schulden), Lukas gebruikt "hamartias" (zonden). De rabbijnse traditie sprak over zonden vaak in financiële termen: iets wat een mens God of zijn naaste schuldig is. "Schulden" is daarom letterlijker; "zonden" verduidelijkt de betekenis. De NBV21 en BGT kiezen voor "schulden" of "fouten". Belangrijk is dat Jezus direct na het gebed onderstreept dat ontvangen vergeving en geven van vergeving onlosmakelijk samenhangen (Mattheüs 6:14-15).

De Statenvertaling vertaalt "leid ons niet in verzoeking", en de oudere protestantse vertalingen volgen haar daarin. De oecumenische versie van 1977 had "leid ons niet in bekoring"; de katholieke tekst van 2016 zegt "breng ons niet in beproeving", en ook moderne vertalingen als de NBV21 kiezen voor het woord beproeving. De discussie is vooral theologisch: verleidt God iemand tot zonde? Jakobus 1:13 zegt expliciet van niet. De gebedstekst vraagt daarom dat God ons niet in situaties brengt waarin onze trouw op de proef wordt gesteld op een manier die we niet aankunnen. Paus Franciscus liet in 2017 de Italiaanse vertaling aanpassen naar "laat ons niet in verzoeking vallen" om dit misverstand weg te nemen.

De Didachè ("Leer van de twaalf apostelen") is een vroegchristelijk geschrift uit ongeveer 100 na Chr. Het bevat instructies voor doop, eucharistie en gebed. In hoofdstuk 8 staat het Onze Vader in een vorm die sterk lijkt op Mattheüs 6, inclusief een korte doxologie ("Want van U is de kracht en de heerlijkheid, in eeuwigheid"). De Didachè beveelt aan het gebed drie keer per dag te bidden. Dit is het oudste buiten-bijbelse getuigenis van het Onze Vader en laat zien dat het gebed al zeer vroeg een vaste plek had in de christelijke liturgie.

Een beproefde methode is de "uitgebreide" gebedsvorm: neem één regel per dag of per gebedsmoment en blijf daarbij stilstaan. Bij "Uw Naam worde geheiligd" kunt u bijvoorbeeld de namen van God overdenken en aanbidden. Bij "geef ons heden ons dagelijks brood" kunt u opnoemen waarvoor u dankbaar bent. Bij "vergeef ons onze schulden" kunt u concreet belijden. Maarten Luther beschreef deze methode in zijn "Een eenvoudige manier om te bidden" (1535). Ook de lectio-divina-traditie en Ignatiaanse gebedsmethoden gebruiken het Onze Vader als uitgangspunt.

Het Onze Vader begint niet met "mijn Vader" maar met "onze Vader". Dat "onze" maakt het tot een gemeenschapsgebed. Ook de andere beden staan in het meervoud: "geef ons", "vergeef ons", "verlos ons". Wie alleen bidt, bidt nog steeds samen met de wereldwijde kerk. Daarom heeft het Onze Vader vanaf de vroegste tijden een centrale plek in de eredienst en wordt het gezamenlijk uitgesproken. Het verbindt denominaties, talen en eeuwen: iedere zondag wereldwijd bidden honderden miljoenen christenen hetzelfde gebed.

In de Statenvertaling luidt Mattheüs 6:9-13: "Onze Vader, Die in de hemelen zijt! Uw Naam worde geheiligd. Uw Koninkrijk kome. Uw wil geschiede, gelijk in den hemel alzo ook op de aarde. Geef ons heden ons dagelijks brood. En vergeef ons onze schulden, gelijk ook wij vergeven onzen schuldenaren. En leid ons niet in verzoeking, maar verlos ons van den boze. Want Uw is het Koninkrijk, en de kracht, en de heerlijkheid, in der eeuwigheid, amen." Wie het gebed liever in hedendaags Nederlands opzegt, vindt op deze pagina de katholieke tekst die sinds 2016 in Nederland en Vlaanderen gebeden wordt.

Het oecumenische Onze Vader is de Nederlandse tekst die protestanten en katholieken in 1977 samen vaststelden, zodat beide tradities hetzelfde gebed konden bidden. Het begint met de woorden Onze Vader, die in de hemel zijt, en sluit af met de bede om verlossing van het kwade. In de katholieke liturgie werd deze tekst in 2016 vervangen door een nieuwe gezamenlijke versie voor Nederland en Vlaanderen.

Met het oude Onze Vader bedoelen mensen meestal de Statenvertaling uit 1637 of de katholieke tekst van vóór 2016. Het nieuwe katholieke Onze Vader van 2016 zegt "vergeef ons onze schulden, zoals ook wij vergeven aan onze schuldenaren" en "breng ons niet in beproeving" in plaats van "leid ons niet in bekoring". De inhoud van het gebed bleef gelijk.

Het Onze Vader is een gebed tot God, door Jezus zelf geleerd (Mattheüs 6:9-13). Het Wees gegroet spreekt Maria aan en vraagt haar te bidden voor wie bidt. De eerste helft daarvan komt uit twee bijbelse groeten: die van de engel in Lukas 1:28 en die van Elizabet in Lukas 1:42. De tweede helft ("Heilige Maria, Moeder van God, bid voor ons zondaars") is later in de kerk gevormd. Katholieken bidden beide gebeden, onder meer in de rozenkrans; protestantse kerken bidden alleen het Onze Vader, omdat zij het aanroepen van heiligen afwijzen.

Ja, op dezelfde plaats: Mattheüs 6:9-13 en Lukas 11:2-4. De HSV blijft in dit gebed dicht bij de Statenvertaling en vernieuwt vooral de naamvalsvormen en verouderde woorden: waar de Statenvertaling "gelijk in den hemel" heeft, gebruikt de HSV een hedendaags voegwoord en de gewone naamval. De volledige HSV-tekst staat vanwege licentievoorwaarden niet integraal op deze site; de Statenvertaling leest u hierboven en in Mattheüs 6 zelf.