Wie de Psalmen leest in de Statenvertaling, komt telkens een los woord tegen aan het eind van een vers: Sela. Het hoort niet bij de zin ervoor en ook niet bij de zin erna. De Statenvertalers hebben het niet vertaald, net als de meeste vertalers na hen. Hieronder leest u waar het woord staat, welke verklaringen er zijn en waarom geen daarvan zeker is. En u leest hoe u er bij het lezen van de Psalmen toch iets mee kunt.
Wat betekent het woord sela?
Sela is een Hebreeuws woord dat de Bijbel zelf nergens uitlegt. Het maakt geen deel uit van de zin: het staat erachter, als een aanwijzing bij de tekst. Daarom is de betekenis van sela niet met zekerheid te geven. De meeste uitleggers denken aan een aanwijzing voor de zang of de muziek, omdat het woord alleen voorkomt in liederen en gebeden die gezongen werden.
Een duidelijk voorbeeld staat in Psalm 3. David is op de vlucht voor zijn zoon Absalom, en zijn vijanden spotten: 'Velen zeggen van mijn ziel: Hij heeft geen heil bij God. Sela' (Psalm 3:3). Het woord sela is geen deel van de spot. Het lijkt een rustpunt te markeren, waarna David zich tot de HEERE wendt als zijn Schild (Psalm 3:4). In dezelfde psalm staat het nog twee keer: na het gebed dat verhoord werd (Psalm 3:5) en aan het slot, na het antwoord op die spot: 'Het heil is des HEEREN' (Psalm 3:9).
Waar komt sela voor in de Bijbel?
Sela staat 74 keer in het Oude Testament: 71 keer in de Psalmen en 3 keer in het gebed van Habakuk. Op vier na staat het steeds aan het eind van een vers. Uit de tekst van de Statenvertaling valt dit na te tellen:
- 71 keer, verdeeld over 39 psalmen;
- het vaakst in Psalm 89, vier keer;
- in 17 psalmen uit het tweede psalmboek (Psalm 42-72), in het vierde boek (Psalm 90-106) nergens;
- 28 van de 39 psalmen noemen in het opschrift de opperzangmeester, de leider van de tempelzang;
- 3 keer in Habakuk 3 (vers 3, 9 en 13).
Habakuk 3 is een lied, en ook dit gebed eindigt met een aanwijzing voor de opperzangmeester (Habakuk 3:19). Het eerste sela staat midden in een vers: 'God kwam van Theman, en de Heilige van den berg Paran. Sela' (Habakuk 3:3). In het Nieuwe Testament komt het woord niet voor, ook niet waar een psalm wordt aangehaald. Paulus haalt in Romeinen 3:13 de woorden over het venijn onder de lippen aan uit Psalm 140:4, zonder het sela dat daar achter staat.
Hoeveel psalmen er zijn en hoe het psalmboek in vijf boeken is verdeeld, leest u bij de vraag over het aantal psalmen en de vijf psalmboeken.
Welke verklaringen voor de betekenis van sela zijn er?
Over de herkomst van het woord bestaan vier verklaringen. Ze sluiten elkaar niet allemaal uit.
- Verheffen. Veel uitleggers verbinden sela met een Hebreeuws werkwoord voor ophogen of verheffen. De Statenvertaling geeft dat werkwoord bijvoorbeeld weer met 'verhoogt, verhoogt een baan' (Jesaja 62:10). Sela zou dan betekenen: verhef de stem, of laat de instrumenten sterker spelen.
- Rust of tussenspel. De oude Griekse vertaling van het Oude Testament, de Septuaginta, schrijft voor sela diapsalma. Dat wordt meestal opgevat als een muzikaal tussenspel: de zang zwijgt even en de instrumenten spelen.
- Altijd. Een oude Joodse uitleg leest sela als voor altijd. De Babylonische Talmoed (traktaat Eruvin 54a) zet sela naast twee Hebreeuwse woorden voor eeuwigheid. Hiëronymus vertaalde het in zijn Latijnse psalter uit het Hebreeuws met semper, altijd.
- Overdenk dit. In stichtelijke uitleg wordt sela vaak gelezen als een oproep om stil te staan bij wat er gezegd is. Dat is eerder een toepassing dan een vertaling.
Geen van deze verklaringen is bewezen. De Bijbel geeft geen uitleg, en van de muziek in de tempel weten wij weinig. Het eerlijke antwoord is daarom: wij weten niet precies wat sela betekent. Wel staat vast dat het hoort bij psalmen die gezongen werden, en dat het vaak op een keerpunt in het lied staat. Een verwant voorbeeld is Psalm 9:17, waar sela samen met een ander onvertaald woord staat: Higgajon, Sela. Dat woord geeft de Statenvertaling in Psalm 92:4 weer als een voorbedacht lied op de harp.
Waarom staat sela vaak op een keerpunt?
Wie de psalmen langzaam leest, ziet dat sela vaak staat waar de gedachte omslaat. In Psalm 46 staat het drie keer. Eerst na het beeld van de woeste zee: 'laat de bergen daveren, door derzelver verheffing! Sela' (Psalm 46:4). Daarna twee keer achter het refrein: 'De HEERE der heirscharen is met ons; de God van Jakob is ons een Hoog Vertrek' (Psalm 46:8). Zo verdeelt het woord de psalm in drie delen. Vlak voor het laatste refrein spreekt God Zelf: 'Laat af, en weet, dat Ik God ben' (Psalm 46:11). Meer over deze psalm leest u in de uitleg van Psalm 46.
In Psalm 32 staat sela na Gods hand die zwaar op de dichter lag (Psalm 32:4), en meteen daarna na de belijdenis: 'Ik zeide: Ik zal belijdenis van mijn overtredingen doen voor den HEERE; en Gij vergaaft de ongerechtigheid mijner zonde. Sela' (Psalm 32:5). Eerst de last van de schuld, dan de vrijspraak, en beide keren houdt de psalm even in. Wie hier stilstaat, hoort de kern van het evangelie: de HEERE vergeeft de zonde uit genade, en wie zijn schuld belijdt, mag dat weten. Paulus haalt het begin van deze psalm aan als getuigenis van de rechtvaardiging zonder werken (Romeinen 4:6-8). Die vergeving is er om Christus' wil.
Hoe kunt u sela lezen?
U hoeft sela niet te kunnen vertalen om er bij het lezen iets mee te doen. Een eenvoudige manier: lees tot het woord, en sta daar even stil bij wat u net gelezen hebt, voordat u verdergaat. Dat is geen vertaling, wel een lezing die past bij wat de verklaringen gemeen hebben: een rustpunt in een lied dat tot God gezongen werd. Zo beschrijft de eerste psalm al de gelukzalige mens die Gods wet overdenkt, dag en nacht (Psalm 1:2).
In de berijmde psalmen die de gemeente zingt, komt sela niet voor; het hoort bij de bijbeltekst zelf. Wie de psalmen naast de berijming leest, kan op die plaatsen letten waar de psalm een wending neemt. In het overzicht van de psalmen vindt u per psalm de kern en de context. Hoe u de psalmen als gebed en lied kunt lezen, leest u in de gids de Psalmen lezen.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De belijdenisgeschriften spreken niet over sela. Wel noemt artikel 4 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis de Psalmen van David bij de canonieke boeken, en artikel 7 belijdt dat de Heilige Schrift volkomen alles bevat wat wij moeten geloven om zalig te worden. Dat één woord niet zeker te vertalen is, doet daar niets aan af. Wat wij nodig hebben om God te kennen, staat helder in de Schrift. De Psalmen zijn vanouds het gebedenboek van de kerk. Zondag 45 van de Heidelbergse Catechismus noemt het gebed 'het voornaamste stuk der dankbaarheid' (vraag 116). Een sela in de psalm kan daarbij helpen: even stil worden voor Gods aangezicht.
'Vertrouw op Hem te aller tijd, o gij volk! Stort ulieder hart uit voor Zijn aangezicht; God is ons een Toevlucht. Sela' (Psalm 62:9)