Thomas in de Bijbel

Levensverhaal

Thomas, in het Aramees zijn normale naam, wordt in het Johannes-evangelie drie keer aangeduid met zijn Griekse bijnaam Didymus, wat "tweeling" betekent (Johannes 11:16, 20:24, 21:2). Wie zijn tweelingbroer of -zus was weten we niet — sommige vroege tradities beweren dat Thomas een tweelingbroer van Jezus Zelf was, maar dit wordt door de Schrift niet ondersteund en past ook theologisch niet. Waarschijnlijk was hij simpelweg een van een tweeling. Hij behoorde tot de twaalf apostelen die Jezus had uitgekozen en was aanwezig bij alle grote gebeurtenissen in Jezus’ bediening. In de evangeliën van Mattheüs, Markus en Lukas wordt hij slechts genoemd in de lijsten van de twaalf, maar in het Johannes-evangelie krijgt hij een uitgewerkt profiel in drie scherpe scènes die samen een treffend beeld geven van zijn karakter. In de eerste scène toont Thomas zich als de moedigste van alle discipelen. Wanneer Jezus aankondigt dat Hij terug zal gaan naar Judea — een gebied waar kort daarvoor de Joden Hem hadden willen stenigen — deinzen de andere discipelen terug. Zij proberen Jezus te overtuigen niet te gaan. Maar Thomas zegt: "Laten wij ook gaan om met Hem te sterven" (Johannes 11:16). Dit is opmerkelijk: hij vertrouwt er geen moment op dat de reis veilig zal zijn. Hij verwacht dat dit het einde is. En toch gaat hij — en roept de anderen op hetzelfde te doen. Dit is geen naïef vertrouwen maar somber heldendom. Thomas heeft geen optimistische verwachtingen, maar hij heeft wel een onwrikbare trouw. Als zijn Meester sterft, sterft hij mee. De tweede scène speelt zich af in de bovenzaal, tijdens het afscheidsgesprek op de avond voor Jezus’ lijden. Jezus heeft net gezegd dat Hij heengaat om een plaats te bereiden in het huis van Zijn Vader, en dat de discipelen de weg weten waar Hij heengaat. Dan onderbreekt Thomas de rede: "Heere, wij weten niet waar U heen gaat, en hoe kunnen wij de weg weten?" (Johannes 14:5). Het is een eerlijke, ronduit verwarde vraag. Thomas doet niet alsof hij het begrijpt. Hij geeft geen sociaal wenselijk antwoord. Hij zegt wat hij denkt: wij weten het niet. En juist deze eerlijke vraag lokt een van de beroemdste uitspraken van Jezus uit: "Ik ben de Weg, de Waarheid en het Leven. Niemand komt tot de Vader dan door Mij" (Johannes 14:6). Zonder Thomas' openlijke verwarring zouden we deze woorden niet hebben. Het is een opvallend bijbels patroon: eerlijke twijfel en eerlijke vragen leiden vaak tot diepere openbaringen dan nette, onwetende instemming. De derde scène is de beroemdste en heeft Thomas voor altijd de bijnaam "de twijfelaar" bezorgd. Na de opstanding verschijnt Jezus aan de verzamelde discipelen op de eerste dag van de week, maar Thomas is afwezig — om een onbekende reden. Wanneer de andere discipelen hem later vertellen: "Wij hebben de Heere gezien," weigert Thomas te geloven. Zijn woorden zijn hard en concreet: "Als ik in Zijn handen niet het litteken van de spijkers zie, en mijn vinger niet steek in het litteken van de spijkers, en mijn hand niet steek in Zijn zij, zal ik beslist niet geloven" (Johannes 20:25). Het is belangrijk om te zien wat Thomas precies vraagt: hij twijfelt niet aan de mogelijkheid van een lichamelijke opstanding in het algemeen, hij wil bewijs dat de opgestane inderdaad dezelfde Jezus is die gekruisigd werd. Een ander, gezond en ongeschonden lichaam, zelfs als het duidelijk Jezus leek, zou hem niet overtuigen. Hij eist het bewijs van de wonden — het bewijs dat dood en opstanding op hetzelfde lichaam hebben plaatsgevonden. Acht dagen later — precies een week, wat veel uitleggers zien als een vroege aanwijzing voor het christelijke samenkomen op de zondag — verschijnt Jezus opnieuw, en deze keer is Thomas erbij. Jezus richt zich onmiddellijk tot hem en citeert bijna letterlijk Thomas’ eerdere eisen: "Kom hier met uw vinger en bekijk Mijn handen, en kom hier met uw hand en steek die in Mijn zij; en wees niet ongelovig, maar gelovig" (Johannes 20:27). Jezus heeft alles gehoord, ook wat achter Zijn rug om werd gezegd. Hij weet precies wat Thomas nodig heeft, en Hij geeft het niet met verwijt maar met genade. Of Thomas zijn vinger werkelijk in de wonden heeft gestoken vermeldt Johannes niet; waarschijnlijk was alleen al het zien van de levende, gewonde Christus genoeg. En dan roept Thomas uit: "Mijn Heere en mijn God!" (Johannes 20:28). Deze korte uitroep is theologisch van enorm gewicht. Het is de meest volledige en expliciete belijdenis van Jezus’ goddelijkheid in de hele evangeliën. Waar Petrus Jezus had beleden als "de Christus, de Zoon van de levende God" (Mattheüs 16:16), gaat Thomas een stap verder: hij noemt Jezus rechtstreeks "mijn God." Dit is de climax van het Johannes-evangelie. Het evangelie begon met: "In het begin was het Woord, en het Woord was bij God, en het Woord was God" (1:1). Het eindigt hier, bij Thomas, met een mens die hetzelfde zegt: "Mijn God." De cirkel is rond: het evangelie heeft bewezen wat het in de eerste zin beweerde. De traditie van de vroege kerk vertelt dat Thomas na Pinksteren het verst van alle apostelen is gereisd. Hij zou het evangelie gebracht hebben naar Parthië, Perzië en uiteindelijk naar India, waar de "Thomas-christenen" van de Malabarkust in het zuidwesten van India zich nog steeds beroepen op zijn stichtingswerk. Volgens dezelfde traditie stierf hij als martelaar in Mylapore bij Chennai, doorboord met een speer — passend voor een apostel die geloof had geëist op basis van speerwonden.