De Geloofsbelijdenis van Nicea: tekst, uitleg en geschiedenis

De tekst van 325 eindigde kort na de belijdenis van Christus, met anathema's (veroordelingen) tegen Arius. Het concilie van 381 verwijderde de anathema's en voegde uitgebreide leer toe over de Heilige Geest (tegen de Macedonianen), de kerk, de doop en de opstanding. Wat wij vandaag "Nicea" noemen, is eigenlijk deze uitgebreide versie van 381.

"Homoousios" (Grieks ὁμοούσιον) betekent "van hetzelfde wezen". Het was het beslissende begrip waarmee Nicea verklaarde dat Jezus Christus niet een geschapen wezen is maar deelt in het ene Goddelijke wezen met de Vader. Het alternatief "homoiousios" (gelijksoortig) werd verworpen omdat het Christus buiten de volle Godheid zou plaatsen.

"Filioque" is Latijn voor "en van de Zoon". Nicea-Constantinopel 381 zegt oorspronkelijk: de Heilige Geest gaat uit van de Vader. In 589 werd in Spanje toegevoegd: "en van de Zoon". Het Westen nam deze toevoeging over, maar het Oosten weigerde omdat het de Vader als enige bron binnen de Drie-eenheid compromitteerde en omdat de tekst eenzijdig was gewijzigd. Het Filioque is een van de theologische oorzaken van het schisma van 1054 tussen Rome en Constantinopel.

Arius was een priester in Alexandrië begin vierde eeuw. Hij leerde dat Christus weliswaar verheven en goddelijk was, maar niet van eeuwigheid en niet van hetzelfde wezen als de Vader. In zijn visie was Christus de eerste en hoogste van alle schepselen, maar nog altijd een schepsel. Dit tastte het hart van de verlossing aan: als Christus geen God is, kan Hij ook niet God met ons verzoenen. Daarom werd Arius in 325 veroordeeld.

Ja. Zowel Luther als Calvijn onderschreven Nicea volledig. In veel gereformeerde, hervormde, lutherse en anglicaanse kerken wordt Nicea beleden, vooral bij het avondmaal. Nicea is daarnaast opgenomen in de Augsburgse Confessie (1530), de Belgische Confessie en veel andere protestantse belijdenisgeschriften als onderbouwing van de trinitarische orthodoxie.

Constantijn had net het Romeinse Rijk verenigd en zag de Ariaanse strijd als een bedreiging voor de eenheid. Hij nodigde bisschoppen uit het hele rijk uit om naar Nicea te komen, betaalde hun reiskosten en zorgde voor de accommodatie. Hoewel hij geen theoloog was, hechtte hij aan een eenduidig antwoord op de vraag: wie is Christus?

Het Apostolicum is korter, ouder van vorm en oorspronkelijk een doopbelijdenis. Nicea is langer, theologisch preciezer en ontstaan als reactie op specifieke dwalingen (arianisme, macedonianisme). Het Apostolicum wordt voornamelijk in het Westen gebruikt, Nicea is de enige echt oecumenische belijdenis die ook door de Oosters-Orthodoxe kerken wordt beleden.

Nicea belijdt "één heilige, algemene en apostolische kerk". Dit zijn de vier "nota ecclesiae": eenheid (er is maar één ware kerk van Christus), heiligheid (apart gezet voor God), algemeenheid of katholiciteit (over alle tijden en volken) en apostoliciteit (gebouwd op de leer van de apostelen). Deze vier kenmerken worden in alle tradities gebruikt.

Ja. Elke uitspraak in Nicea is gebaseerd op de Schrift. "God uit God" komt van Johannes 1:1-18. "Door Wie alle dingen zijn geworden" van Kolossenzen 1:16 en Hebreeën 1:2. "Opgestaan overeenkomstig de Schriften" van 1 Korinthe 15:3-4. "Heere en Levendmaker" van 2 Korinthe 3:17-18 en Johannes 6:63. De term "homoousios" staat niet letterlijk in de Bijbel, maar vat samen wat Johannes 10:30 ("Ik en de Vader zijn één") en Filippenzen 2:6 bedoelen.

Athanasius van Alexandrië (ca. 296-373) was in 325 een jonge diaken die zijn bisschop Alexander begeleidde. Later werd hij zelf bisschop en verdedigde Nicea gedurende vijftig jaar onder grote persoonlijke kosten - hij werd vijf keer uit zijn bisdom verbannen. Zonder Athanasius zou de Niceaanse orthodoxie waarschijnlijk verloren zijn gegaan. Hij schreef werken als "Over de menswording van het Woord" en "Vier Redevoeringen tegen de Arianen".

Nicea is de gemeenschappelijke taal van de wereldchristenheid. In een tijd waarin christenen verdeeld zijn door kerkmuren, is Nicea de belijdenis die katholieken, orthodoxen en protestanten samen kunnen bidden. Bovendien blijven de vragen die Nicea beantwoordt actueel: is Jezus echt God? Is de Heilige Geest een persoon? Wie is de Drie-enige God? Elke nieuwe generatie moet die vragen opnieuw beantwoorden.