De Geloofsbelijdenis van Athanasius: tekst en uitleg per onderdeel
Oecumenisch / Westers · 44 verzen in twee delen
De Geloofsbelijdenis van Athanasius (ook wel "Quicumque Vult" genoemd naar de Latijnse beginwoorden) is een Westerse belijdenis uit circa 500 na Christus die de leer van de Drie-eenheid en de menswording van Christus zeer precies formuleert. De tekst is niet geschreven door Athanasius van Alexandrië zelf, maar draagt zijn naam als eerbetoon. Ze wordt beschouwd als de derde oecumenische creed naast het Apostolicum en Nicea en wordt in lutherse, anglicaanse en enkele gereformeerde kerken beleden.
Over de Geloofsbelijdenis van Athanasius
Een Westers-Latijnse belijdenis uit de late vijfde of vroege zesde eeuw die zich concentreert op de Drie-eenheid en de twee naturen van Christus. Hoewel de tekst "Athanasius" draagt, is hij niet door Athanasius van Alexandrië geschreven. De belijdenis is bekend om haar sterk formulerende taal over de Drie-eenheid en wordt in de Heidelbergse Catechismus indirect verwerkt in Zondag 8-11.
In het kort
- Jaar van ontstaan
- 500
- Traditie
- Oecumenisch / Westers
- Omvang
- 44 verzen in twee delen
De Geloofsbelijdenis van Athanasius per onderdeel
De tekst van de Geloofsbelijdenis van Athanasius
1. Zo wie wil zalig zijn, dien is vóór alle dingen nodig, dat hij het algemeen geloof houde;
2. en zo wie dit niet geheel en ongeschonden bewaart, die zal zonder twijfel eeuwiglijk verloren gaan.
3. Het algemeen geloof is dit: dat wij den enigen God in de Drieheid, en de Drieheid in de Eenheid eren;
4. zonder de Personen te vermengen, of het wezen, de zelfstandigheid, te delen.
5. Want de Persoon des Vaders is een ander, die des Zoons is een ander, die des Heiligen Geestes is een ander;
6. maar de Vader en de Zoon en de Heilige Geest hebben één Godheid, gelijke eer, en gelijke eeuwige heerlijkheid.
7. Hoedanig de Vader is, zodanig is ook de Zoon, zodanig is ook de Heilige Geest.
8. De Vader is ongeschapen, de Zoon is ongeschapen, de Heilige Geest is ongeschapen;
9. onmetelijk is de Vader, onmetelijk is de Zoon, onmetelijk is de Heilige Geest;
10. de Vader is eeuwig, de Zoon is eeuwig, de Heilige Geest is eeuwig;
11. nochtans zijn het niet drie Eeuwigen, maar één Eeuwige;
12. gelijk ook niet drie Ongeschapenen, noch drie Onmetelijken, maar één Ongeschapene, en één Onmetelijke.
13. Desgelijks is de Vader almachtig, de Zoon almachtig, de Heilige Geest almachtig;
14. en nochtans zijn het niet drie Almachtigen, maar één Almachtige.
15. Alzo is ook de Vader God, de Zoon God, de Heilige Geest God;
16. en nochtans zijn het niet drie Goden, maar het is één God;
17. alzo is de Vader Heere, de Zoon Heere, de Heilige Geest Heere;
18. en nochtans zijn het niet drie Heeren, maar het is één Heere;
19. want gelijk wij door de Christelijke waarheid genoodzaakt worden een iegelijk Persoon afzonderlijk God of Heere te noemen,
20. alzo is ons ook door het algemeen geloof verboden drie Goden of Heeren te belijden.
21. De Vader is van niemand gemaakt, noch geschapen, noch gegenereerd;
22. de Zoon is van den Vader alleen, niet gemaakt, noch geschapen, maar gegenereerd;
23. de Heilige Geest is van den Vader en den Zoon, niet gemaakt, noch geschapen, noch gegenereerd, maar uitgaande.
24. Zo is er dan één Vader, niet drie Vaders; één Zoon, niet drie Zonen; één Heilige Geest, niet drie Heilige Geesten.
25. En in deze Drieheid is niet eerst, of laatst; niet meest, of minst;
26. maar de ganse drie Personen hebben gelijke eeuwigheid, en zijn elkander alleszins gelijk;
27. zodat in alle opzichten, gelijk nu gezegd is, de Eenheid in de Drieheid, en de Drieheid in de Eenheid te eren zij.
28. Daarom, zo iemand wil zalig worden, die moet aldus van de Drievuldigheid gevoelen.
29. Maar het is tot de eeuwige zaligheid nodig, dat hij ook de menswording van onzen Heere Jezus Christus getrouwelijk gelove.
30. Zo is dan het rechte geloof, dat wij geloven en belijden, dat onze Heere Jezus Christus, Gods Zoon, God en mens is.
31. Hij is God uit de zelfstandigheid des Vaders, vóór alle tijden gegenereerd, en mens uit de zelfstandigheid Zijner moeder, in den tijd geboren;
32. volkomen God, volkomen mens, hebbende een redelijke ziel en menselijk vlees;
33. den Vader gelijk naar de Godheid, minder dan de Vader naar de mensheid.
34. Die, hoewel Hij God en mens is, zo is Hij nochtans niet twee, maar één Christus;
35. Hij is één, niet door verandering van de Godheid in het vlees, maar door de aanneming der mensheid in God;
36. Hij is één, niet door vermenging der zelfstandigheid, maar door de eenheid des Persoons;
37. want gelijk de redelijke ziel en het vlees één mens zijn, alzo is God en mens één Christus.
38. Die geleden heeft om onze zaligheid, nedergedaald is ter helle, ten derden dage weder is opgestaan van de doden;
39. opgevaren ten hemel, zit ter rechterhand Gods des almachtigen Vaders;
40. en vandaar zal komen om te oordelen de levenden en de doden;
41. bij Wiens komst alle mensen zullen wederopstaan met hun lichamen,
42. en van hun eigen werken rekenschap geven;
43. en die goed gedaan hebben, zullen in het eeuwige leven gaan; maar die kwaad gedaan hebben, in het eeuwige vuur.
44. Dit is het algemeen geloof; hetwelk, indien iemand dit niet getrouw en vast gelooft, die zal niet kunnen zalig worden.
Tekst: traditionele Nederlandse kerkboektekst, naar de uitgave van de Gereformeerde Bijbelstichting. Publiek domein.
Historische achtergrond
De Geloofsbelijdenis van Athanasius ontstond waarschijnlijk in Zuid-Gallië (het huidige Frankrijk) tussen 430 en 500. De tekst is duidelijk Westers van karakter en werd waarschijnlijk niet door Athanasius van Alexandrië (gestorven 373) geschreven, maar draagt zijn naam als eerbetoon aan zijn verdediging van de trinitaire orthodoxie. Het document heeft twee delen: de eerste helft over de Drie-eenheid, de tweede over de menswording van Christus. In de middeleeuwen werd de belijdenis als derde oecumenische creed erkend naast het Apostolicum en Nicea.
Kernthema’s van de Geloofsbelijdenis van Athanasius
Belangrijke leerstukken
Eenheid in drieheid, drieheid in eenheid
Het hart van de belijdenis is het evenwicht tussen de ene God en de drie Personen. Geen modalisme (één Persoon met drie rollen) en geen tritheïsme (drie afzonderlijke goden). Deze balans wordt met grote liturgische herhaling ingeprent.
Chalcedonische Christologie
Christus is volkomen God en volkomen mens, één Persoon in twee naturen: "niet door vermenging der zelfstandigheid, maar door de eenheid des Persoons" (vers 36). Dit volgt exact de formule van het Concilie van Chalcedon (451).
Noodzaak van orthodox geloof
De scherpe opening en afsluiting ("Zo wie wil zalig zijn", "eeuwiglijk verloren gaan") benadrukken dat leer en zaligheid niet los van elkaar staan. Wat u over God gelooft, raakt uw omgang met Hem.
Technische precisie en liturgische vorm
Geen andere belijdenis combineert zo precies theologische vaktermen met een ritmische, recitabele vorm. Het is zowel dogmatiek als hymne.
Veelgestelde vragen over de Geloofsbelijdenis van Athanasius
Wie heeft de Geloofsbelijdenis van Athanasius geschreven?
Niet Athanasius van Alexandrië zelf, ondanks de naam. De tekst is Latijn, terwijl Athanasius in het Grieks schreef. De Christologie verwijst naar het Concilie van Chalcedon (451) dat na Athanasius' dood (373) plaatsvond. Moderne historici dateren de belijdenis in Zuid-Gallië tussen 430 en 500. De naam is een eerbetoon aan Athanasius als symbool van trinitaire orthodoxie.
Waarom heet de belijdenis dan toch "Athanasius"?
In de middeleeuwen was Athanasius het symbool van Niceaanse rechtzinnigheid. Hij had vijfmaal ballingschap geleden voor de leer dat Christus van hetzelfde wezen is als de Vader. Een belijdenis die de Drie-eenheid zo stellig verdedigt, past in zijn traditie - en daarom werd zijn naam eraan verbonden. Vergelijk dit met het Apostolicum dat ook niet letterlijk door de apostelen werd geschreven.
Wat betekent "substantia" en "persona"?
"Substantia" (Latijn, vertaald als "wezen" of "substantie") betekent dat wat iets is, het innerlijke zijn. "Persona" (Persoon) betekent een zelfstandig subject dat spreken en handelen kan. De Drie-eenheid leert: één substantia (wezen) in drie personae (Personen). God is één wezen met drie onderscheiden Personen - niet drie wezens (tritheïsme) en niet één Persoon met drie rollen (modalisme).
Wat betekent "hypostasis"?
"Hypostasis" is het Griekse equivalent van het Latijnse "persona". In de trinitaire theologie betekent het een onderscheiden subsistentie binnen het ene Goddelijke wezen. Vader, Zoon en Heilige Geest zijn drie hypostases in één ousia (wezen). Oost en West gebruiken deze termen maar de Latijnse en Griekse begrippen waren lang verwarrend - "hypostasis" kan bij sommige kerkvaders ook "wezen" betekenen.
Is de strenge opening ("eeuwiglijk verloren gaan") nog houdbaar?
Dit is een pastoraal gevoelige vraag. De tekst wil niet zeggen dat iemand die elke technische formulering niet begrijpt verloren gaat. Ze drukt uit dat wie moedwillig en bewust de Drie-eenheid of de Godheid van Christus verwerpt, ook het evangelie verwerpt. Reformatoren als Calvijn nuanceerden de formulering pastoraal zonder de inhoud te verwerpen. Moderne gebruikers lezen het als: zo ernstig is de waarheid over God.
Wat is het verband met Chalcedon?
Het Concilie van Chalcedon (451) formuleerde de leer van Christus als één Persoon in twee naturen (Goddelijk en menselijk), "zonder vermenging, zonder verandering, zonder scheiding, zonder deling". De Geloofsbelijdenis van Athanasius werkt deze Chalcedonische formule liturgisch uit in verzen 32-39. Vandaar dat men de belijdenis na 451 dateert.
Waarom wordt deze belijdenis bijna niet meer in de kerk gelezen?
Drie redenen. Ten eerste is de tekst lang en theologisch technisch, minder geschikt voor een zondagse eredienst. Ten tweede wordt de strenge openings- en slotformule als pastoraal lastig ervaren. Ten derde heeft Nicea dezelfde functie en is het oecumenisch breder gedragen. Toch blijft de Athanasiaanse belijdenis van grote theologische waarde, vooral wanneer de Drie-eenheid helder uitgelegd moet worden.
Waarom staat "Filioque" in de Athanasiaanse belijdenis?
Vers 23 zegt: "de Heilige Geest is van den Vader en den Zoon, niet gemaakt, noch geschapen, noch gegenereerd, maar uitgaande". Dit is de Westerse Filioque-leer. Omdat de belijdenis in Zuid-Gallië ontstond, is het logisch dat zij de Westerse formulering overneemt. Voor de Oosters-Orthodoxe Kerk is dit echter een struikelblok: zij ontvangt de belijdenis wel als trinitair rechtzinnig maar niet als gezaghebbend.
Hoe verhoudt deze belijdenis zich tot het Apostolicum en Nicea?
De Athanasiaanse belijdenis is de derde oecumenische creed (naast Apostolicum en Nicea). Ze vult de andere twee aan met meer technische precisie over de Drie-eenheid en de twee naturen. Het Apostolicum is kort en catechetisch, Nicea is formeel gezaghebbend vanwege de concilies, en Athanasius is de meest theologisch uitgewerkte belijdenis van de drie.
Behandelt de Heidelbergse Catechismus de thema's van deze belijdenis?
Ja, indirect. HC Zondag 8 behandelt de Drie-eenheid. Zondag 14 en 15 behandelen Christus als volkomen God en volkomen mens. De structuur en inhoud van Athanasius' belijdenis werkt door in de hele gereformeerde Christologie, ook al wordt de belijdenis zelf niet genoemd.
Wat is de waarde van deze belijdenis voor vandaag?
In een tijd waarin veel mensen worstelen met vragen over wie God is - is Hij één of drie? Is Jezus God of mens? - biedt de Athanasiaanse belijdenis ongeëvenaarde helderheid. Juist de liturgische vorm met haar ritmische herhalingen helpt om de eenheid-in-drieheid in te prenten. Voor catechese en prediking over de Drie-eenheid is het materiaal nog altijd onovertroffen.
Verwante catechismuszondagen
De thema’s uit de Geloofsbelijdenis van Athanasius komen ook aan bod in de volgende zondagen van de Heidelbergse Catechismus.
Andere belijdenisgeschriften
Apostolische Geloofsbelijdenis
Oecumenisch / Vroege Kerk · 12 artikelen
Geloofsbelijdenis van Nicea
Oecumenisch / Vroege Kerk · Doorlopende tekst in drie delen
Heidelbergse Catechismus
Gereformeerd · 129 vragen in 52 zondagen
Nederlandse Geloofsbelijdenis
Gereformeerd · 37 artikelen
Dordtse Leerregels
Gereformeerd · 5 hoofdstukken
Westminster Confessie
Presbyteriaans / Gereformeerd · 33 hoofdstukken
Stel een vraag over de Geloofsbelijdenis van Athanasius
Wilt u meer weten over een specifiek artikel of leerstuk uit de Geloofsbelijdenis van Athanasius? Stel uw vraag aan onze AI-bijbelassistent en ontvang een onderbouwd antwoord.
Verdiep u verder
Heidelbergse Catechismus
Lees alle 52 zondagen van de Heidelbergse Catechismus.
Lees de Bijbel
Lees de schriftbewijzen bij de Geloofsbelijdenis van Athanasius in context.
Bijbeluitleg
Lees commentaar bij de aangehaalde bijbelpassages.
Bijbelse onderwerpen
Verdiep u in de thema's uit de Geloofsbelijdenis van Athanasius.
Reformatiedag
Leer meer over de Reformatie en de belijdenisgeschriften.
AI BijbelAssistent
Stel uw vragen over de Geloofsbelijdenis van Athanasius aan de AI-assistent.