Geloofsbelijdenis van Nicea: van hetzelfde wezen met den Vader
In het kort
Het tweede deel van de Geloofsbelijdenis van Nicea belijdt dat Jezus Christus van hetzelfde wezen is als de Vader. Hij is God uit God, geboren en niet gemaakt. Met het woord homoousios wees de kerk de leer van Arius af. Alleen een Middelaar Die waarachtig God is, kan ons verlossen.
De tekst van Nicea, deel 2
En in één Heere Jezus Christus, den eniggeboren Zoon van God, geboren uit den Vader vóór alle eeuwen; God uit God, Licht uit Licht, waarachtig God uit waarachtig God, geboren, niet gemaakt, van hetzelfde wezen met den Vader, door Welken alle dingen gemaakt zijn.
Tekst: traditionele Nederlandse kerkboektekst, naar de uitgave van de Gereformeerde Bijbelstichting. Publiek domein.
Wie is Jezus Christus? Is Hij God Zelf, of een hoog en heilig schepsel? Om die vraag draait het tweede deel van de Geloofsbelijdenis van Nicea. De kerk antwoordt dat Hij 'van hetzelfde wezen met den Vader' is. In het Grieks staat daar één woord: homoousios. Om dat woord is in de vierde eeuw lang gestreden. Elk zinsdeel van dit stuk wil hetzelfde vastleggen: de Zoon is waarachtig God.
Eén Heere, de eniggeboren Zoon
Het deel begint met 'En in één Heere Jezus Christus'. Het woordje één is belangrijk. Er staat naast de ene God geen tweede, mindere heer. Hij heet 'den eniggeboren Zoon van God'. Eniggeboren betekent: Hij is Gods enige Zoon, en er is geen tweede Zoon naast Hem.
Dan volgt: 'geboren uit den Vader vóór alle eeuwen'. Dat is geen geboorte in de tijd, zoals de geboorte in Bethlehem. Het wijst op de eeuwige verhouding tussen Vader en Zoon. 'Vóór alle eeuwen' betekent: er was geen tijd waarin de Zoon er niet was. Johannes schrijft van "de eniggeboren Zoon, Die in den schoot des Vaders is". Daar is Hij van eeuwigheid, in de nauwste gemeenschap met de Vader.
God uit God, Licht uit Licht
Daarna komen drie korte regels die op elkaar lijken: 'God uit God, Licht uit Licht, waarachtig God uit waarachtig God'. Het woordje uit zegt dat de Zoon van de Vader is. Wat Hij met de Vader deelt, is het volle Goddelijke wezen. Daarom is Hij niet minder God dan de Vader.
Het beeld van het licht helpt om dit te verstaan. De glans van de zon is van dezelfde aard als de zon, en is er nooit zonder geweest. Johannes zegt dat "God een Licht is". De Hebreeënbrief noemt de Zoon "het Afschijnsel Zijner heerlijkheid". Afschijnsel is de glans die van het licht uitgaat. Het woord waarachtig sluit uit dat Christus maar in zwakkere zin God heet. Johannes schrijft van Hem: "Deze is de waarachtige God, en het eeuwige Leven".
Geboren, niet gemaakt
Het zinsdeel 'geboren, niet gemaakt' trekt een scherpe grens. Wat gemaakt wordt, is van een andere aard dan wie het maakt. Een timmerman maakt een tafel, maar die tafel is geen mens. Een kind dat geboren wordt, heeft dezelfde natuur als zijn vader. Zo plaatst de belijdenis de Zoon niet aan de kant van de schepselen, maar aan de kant van God.
Het deel eindigt met 'door Welken alle dingen gemaakt zijn'. Dat sluit aan bij Johannes 1: "Alle dingen zijn door Hetzelve gemaakt, en zonder Hetzelve is geen ding gemaakt, dat gemaakt is". De Zoon staat dus niet binnen de schepping, maar erboven als Schepper. Paulus noemt Hem "de Eerstgeborene aller kreaturen". Het vers erna verklaart dat: "door Hem zijn alle dingen geschapen". Eerstgeborene wijst dus op voorrang, niet op een eerste schepsel.
Van hetzelfde wezen: homoousios
Dan volgt het woord waarom het meest gestreden is: 'van hetzelfde wezen met den Vader'. Arius leerde dat de Zoon een schepsel was, hoe verheven ook. Veel bijbelse uitdrukkingen over de Zoon konden zijn volgelingen daarom zonder moeite overnemen.
Daarom koos het concilie het woord homoousios, van hetzelfde wezen. Dat woord liet geen uitweg open. Later stelden sommigen homoiousios voor: van gelijk wezen. Het verschil is één letter, maar de betekenis ligt ver uiteen. Gelijk aan God kan ook een verheven schepsel lijken. Van hetzelfde wezen kan alleen God Zelf zijn. Zo verstaat de kerk ook het woord van Jezus: "Ik en de Vader zijn een".
Waarom dit nodig is voor onze verlossing
Was dit alleen een strijd om woorden? Athanasius, de grote verdediger van Nicea, zag dat het om de verlossing zelf ging. Een schepsel kan ons niet met God verzoenen. De Heidelbergse Catechismus legt in zondag 6 uit waarom de Middelaar ook waarachtig God moet zijn. Alleen Hij Die 'waarachtig God uit waarachtig God' is, kan de last van Gods toorn dragen en ons het leven teruggeven.
Het raakt ook de aanbidding. Als Christus een schepsel was, zou wie Hem aanbidt een schepsel aanbidden. De Schrift wil dat allen "den Zoon eren, gelijk zij den Vader eren". Jezus zei tot Filippus: "Die Mij gezien heeft, die heeft den Vader gezien". In Christus ontmoet u dus geen bode van God op afstand. U ontmoet God Zelf, Die tot zondaren gekomen is.
Bijbelse onderbouwing
“In den beginne was het Woord, en het Woord was bij God, en het Woord was God.”
Het Woord was er in het begin al en is Zelf God; dat weerspreekt de leer dat de Zoon een begin had.
“Alle dingen zijn door Hetzelve gemaakt, en zonder Hetzelve is geen ding gemaakt, dat gemaakt is.”
Alle dingen zijn door het Woord gemaakt, zodat de Zoon Zelf niet bij het gemaakte hoort maar de Schepper is.
“Ik en de Vader zijn een.”
Uit vers 33 blijkt dat de Joden deze eenheid met de Vader als aanspraak op de Godheid verstonden; de belijdenis noemt haar van hetzelfde wezen.
“Dewelke, alzo Hij is het Afschijnsel Zijner heerlijkheid, en het uitgedrukte Beeld Zijner zelfstandigheid, en alle dingen draagt door het woord Zijner kracht, nadat Hij de reinigmaking onzer zonden door Zichzelven te weeg gebracht heeft, is gezeten aan de rechter hand der Majesteit in de hoogste hemelen;”
De Zoon is het Afschijnsel van Gods heerlijkheid en het uitgedrukte Beeld van Zijn wezen, wat de belijdenis samenvat met Licht uit Licht.
“Dewelke het Beeld is des onzienlijken Gods, de Eerstgeborene aller kreaturen.”
Christus is het Beeld van de onzienlijke God en heet Eerstgeborene omdat Hij voorrang heeft boven alle schepselen, die door Hem geschapen zijn.
Bijbelteksten uit de Statenvertaling.
Historische achtergrond
De directe aanleiding voor dit deel was de leer van Arius, omstreeks 318 in Alexandrië. Hij leerde dat de Zoon uit het niets geschapen was en een begin had. Het concilie van Nicea wees die leer in 325 af. Het legde vast dat de Zoon 'geboren, niet gemaakt' is en van hetzelfde wezen als de Vader.
De kern van dit deel, van 'God uit God' tot 'van hetzelfde wezen met den Vader', stond al in de tekst van 325. Juist om deze woorden ging de strijd in de jaren daarna. De tekst van 381 liet de toevoeging weg dat de Zoon uit het wezen des Vaders is, maar hield het woord van hetzelfde wezen vast.
Om over door te praten
- Waarom zegt de belijdenis drie keer bijna hetzelfde: God uit God, Licht uit Licht, waarachtig God uit waarachtig God?
- Wat is het verschil tussen geboren en gemaakt, en waarom is dat verschil zo belangrijk voor wie Christus is?
- Hoe helpt het beeld van Licht uit Licht u om iets te verstaan van de verhouding tussen de Vader en de Zoon?
- Waarom kan een Verlosser Die alleen een verheven schepsel zou zijn, u niet met God verzoenen?
- Wat betekent het voor uw gebed dat u in Christus God Zelf ontmoet en niet een bode op afstand?