Kyrie eleison betekent: Heere, ontferm U. Het is Grieks, en in oude kerkliederen werd het samengetrokken tot kyrieleis. Wie klassieke kerkmuziek hoort of een rooms-katholieke of lutherse dienst bijwoont, kent de woorden: ze worden gezongen in missen en passies, en ze staan in veel liturgieën. Toch heeft de kerk ze niet bedacht. Dezelfde bede staat, in andere woorden, op veel plaatsen in de Bijbel, en ook reformatorische christenen bidden haar, zonder het Griekse woord.
De betekenis van Kyrie eleison
Kyrie eleison is Grieks. Kyrie is de aanspreekvorm van Kyrios, Heere. Eleison komt van een werkwoord dat zich ontfermen of barmhartigheid bewijzen betekent. Samen betekent het: Heere, ontferm U (zo in Mattheüs 15:22 en 20:30). In de liturgie volgt er vaak Christe eleison op: Christus, ontferm U.
Het is een korte bede, maar ze zegt veel. Wie zo bidt, erkent dat hij geen recht heeft op hulp en vraagt om genade. Barmhartigheid is de gunst die God bewijst aan wie in nood is en die niet verdient. Dat maakt Kyrie eleison tot een gebed dat iedere gelovige kan bidden, in elke omstandigheid. Meer over dit thema vindt u bij het onderwerp barmhartigheid in de Bijbel.
Kyrie, eleison en kyrieleis: wat betekenen de losse woorden?
Kyrie betekent Heere. In het Nieuwe Testament is het de gewone titel voor de Heere Jezus, en tegelijk een beleefde aanspreking, ongeveer zoals ons meneer: zo spreekt de Samaritaanse vrouw Hem bij de put aan (Johannes 4:11). Eleison is een gebiedende wijs: ontferm U. Het hoort bij het Griekse eleos, barmhartigheid, en bij hetzelfde werkwoord als in de vijfde zaligspreking: 'Zalig zijn de barmhartigen; want hun zal barmhartigheid geschieden' (Mattheüs 5:7). Meer over die woorden leest u bij de zaligsprekingen. In het Nederlands wordt de bede vaak uitgesproken als kirie eleison, en zo ziet u haar ook geschreven: kirieleison, kyrie eleis of kyrie eleyson.
Kyrieleis is de samengetrokken vorm uit de middeleeuwen. In Duitse kerkliederen antwoordde het volk na elk couplet met dat ene woord, en zulke liederen heten daarom Leisen. Maarten Luther liet zijn kerstlied Gelobet seist du, Jesu Christ nog elk couplet met Kyrieleis besluiten. Wat betekent kyrieleis dus? Hetzelfde als Kyrie eleison: Heere, ontferm U.
Waar staat Kyrie eleison in de Bijbel?
In de Griekse tekst van de evangeliën roepen verschillende mensen in nood tot de Heere Jezus met dezelfde bede om ontferming; bij de Kananese vrouw en de twee blinden van Jericho staan in het Grieks beide woorden van Kyrie eleison. De Statenvertaling geeft ze weer met ontferm U. Een Kananese vrouw kwam naar Hem toe en riep: 'Heere! Gij Zone Davids, ontferm U mijner! mijn dochter is deerlijk van den duivel bezeten' (Mattheüs 15:22). Zij liet zich niet wegsturen, en de Heere Jezus prees haar geloof. Haar geschiedenis leest u bij de Kananese vrouw.
Bij Jericho zaten twee blinden aan de weg. Toen zij hoorden dat Jezus voorbijging, riepen zij: 'Heere, Gij Zone Davids! ontferm U onzer' (Mattheüs 20:30). De menigte wilde hen het zwijgen opleggen, maar zij riepen des te harder (Mattheüs 20:31). Ook de blinde Bartimeüs riep om ontferming (Markus 10:47). En tien melaatsen, die op afstand moesten blijven, verhieven hun stem: 'Jezus, Meester! ontferm U onzer!' (Lukas 17:13). Zij zeggen Meester in plaats van Heere, maar de bede ontferm U is dezelfde.
In al deze verhalen gaat het om mensen die niets anders kunnen dan roepen. Ze hebben niets aan te bieden. En telkens blijft de Heere Jezus staan en helpt.
Kyrie eleison in het Oude Testament
De bede is ouder dan het Nieuwe Testament. In de Psalmen klinkt hetzelfde gebed. David bidt na zijn zonde met Bathseba: 'Wees mij genadig, o God! naar Uw goedertierenheid; delg mijn overtreding uit' (Psalm 51:3). In de oude Griekse vertaling van het Oude Testament begint dat vers met hetzelfde werkwoord als Kyrie eleison. De uitleg van Psalm 51 laat zien hoe dit gebed om genade tot een bekende boetepsalm werd.
Ook de tollenaar in de gelijkenis van de Heere Jezus bidt in die geest. Hij durft zijn ogen niet op te heffen en zegt: 'O God! wees mij zondaar genadig!' (Lukas 18:13). In het Grieks staat daar een ander werkwoord, maar het is dezelfde houding: een zondaar die alleen op genade hoopt. De Heere Jezus zegt dat deze man gerechtvaardigd naar huis ging. U leest het verhaal bij de Farizeeër en de tollenaar.
Kyrie eleison in de liturgie en de muziek
Al vroeg kreeg de bede een vaste plaats in de eredienst. In de oosterse kerken antwoordt de gemeente op de voorbeden met Kyrie eleison. In de Rooms-Katholieke Kerk wordt het Kyrie aan het begin van de mis gezongen, gevolgd door Christe eleison. Ook lutherse kerken en een deel van de protestantse kerken hebben het Kyrie in hun liturgie behouden, soms als een gebed om ontferming voor de nood van de wereld. Componisten hebben het Kyrie vaak getoonzet; het is het eerste deel van de gezongen mis. In de oosterse kerk kent men daarnaast het zogeheten Jezusgebed, dat met dezelfde bede om ontferming eindigt.
In reformatorische kerken heeft het Griekse Kyrie geen vaste plaats in de dienst. Dat betekent niet dat de bede ontbreekt. In de psalmen die de gemeente zingt, en in het gebed van de predikant, klinkt telkens de roep om ontferming: 'Zijt ons genadig, o HEERE! zijt ons genadig' (Psalm 123:3). Het verschil zit in de vorm, niet in de inhoud. Wilt u meer weten over de verschillen in eredienst, lees dan ook het verschil tussen protestant en katholiek.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Heidelbergse Catechismus noemt het woord Kyrie niet, maar beschrijft wel wat bij zo'n gebed hoort. In Zondag 45 van de Heidelbergse Catechismus (vraag 117) staat dat wij in het gebed 'onze nood en ellendigheid recht en grondig kennen, opdat wij ons voor het aangezicht Zijner Majesteit verootmoedigen' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 45, vraag 117). Dat is precies de houding van de blinden, de melaatsen en de tollenaar. Daarnaast noemt de catechismus de vaste grond dat God ons gebed om Christus' wil zeker verhoren wil, ook al zijn wij dat onwaardig.
Artikel 23 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt dat wij niet op onszelf of onze verdiensten steunen, maar alleen op de gehoorzaamheid van de gekruisigde Christus. Het artikel noemt David en Paulus, die belijden dat de zaligheid in de vergeving van zonden ligt. Wie Kyrie eleison bidt, bidt in diezelfde lijn: Heere, ik heb niets, ontferm U.
'Laat ons dan met vrijmoedigheid toegaan tot den troon der genade, opdat wij barmhartigheid mogen verkrijgen' (Hebreeën 4:16)