In Nederland leven protestanten en rooms-katholieken al eeuwen naast elkaar, soms in dezelfde familie. Toch weten velen niet precies waarin beide kerken verschillen. De breuk ontstond bij de Reformatie van de zestiende eeuw, die op Reformatiedag herdacht wordt. Hieronder leest u wat beide delen en waarin zij verschillen, met de rooms-katholieke leer in haar eigen termen en de reformatorische lijn uit de Schrift.
Wat hebben protestanten en katholieken gemeen?
Rooms-katholieken en protestanten belijden samen de Apostolische Geloofsbelijdenis: God de Vader, de Schepper van hemel en aarde; Jezus Christus, Zijn eniggeboren Zoon, Die gekruisigd is en opgestaan; en de Heilige Geest. Beide houden vast aan de Drie-eenheid en aan de ware godheid en mensheid van Christus, zoals de concilies van Nicea (325) en Chalcedon (451) die beleden. Beide dopen in de Naam van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest (Mattheüs 28:19).
Het woord katholiek betekent algemeen; ook protestanten belijden de heilige, algemene christelijke kerk. Waarom katholiek dus geen tegenstelling is met christen, leest u bij het verschil tussen christen en katholiek.
Wat is het verschil tussen katholiek en protestant?
Het verschil tussen katholiek en protestant laat zich samenvatten in zeven punten. Eerst de rooms-katholieke leer (Catechismus van de Katholieke Kerk, 1992), dan de protestantse.
- Gezag: Schrift en overlevering samen, uitgelegd door het leergezag van paus en bisschoppen. Protestanten: de Schrift alleen is de hoogste regel.
- Rechtvaardiging: genade die de mens innerlijk vernieuwt en waaraan hij meewerkt. Protestanten: God rekent de zondaar de gerechtigheid van Christus toe, door het geloof alleen.
- Mis en avondmaal: in de mis wordt het ene offer van Christus op onbloedige wijze tegenwoordig gesteld. Protestanten: het avondmaal gedenkt en verzegelt het offer dat eenmaal volbracht is.
- Sacramenten: zeven (doopsel, vormsel, eucharistie, boete, ziekenzalving, wijding en huwelijk). Protestanten: twee, de doop en het avondmaal.
- Maria en de heiligen: verering en voorspraak. Protestanten: eerbied voor Maria, het gebed alleen tot God.
- Paus: opvolger van Petrus en zichtbaar hoofd van de kerk (Mattheüs 16:18). Protestanten: Christus is het enige Hoofd van de gemeente.
- Na de dood: het vagevuur als loutering voor wie in genade sterft maar nog niet volledig gelouterd is. Protestanten: de ziel van de gelovige gaat terstond naar Christus; zie bestaat het vagevuur?
Schrift en traditie: wie heeft het laatste woord?
Volgens de Rooms-Katholieke Kerk komen Schrift en overlevering voort uit dezelfde goddelijke bron. De kerk haalt haar zekerheid over de openbaring daarom niet uit de Schrift alleen, en de gezaghebbende uitleg is toevertrouwd aan het levende leergezag (Tweede Vaticaans Concilie, Dei Verbum 9-10; catechismus, nummers 80-85). Dat leergezag staat volgens de catechismus niet boven het Woord van God; het dient dat Woord (nummer 86).
De Reformatie stelde daar de Schrift als enige toetssteen tegenover: 'Al de Schrift is van God ingegeven, en is nuttig tot lering, tot wederlegging, tot verbetering, tot onderwijzing, die in de rechtvaardigheid is' (2 Timotheüs 3:16). Zo is de mens Gods tot alle goed werk toegerust (2 Timotheüs 3:17). Protestanten lezen de kerkvaders met eerbied en houden hen ondergeschikt aan de Bijbel. Artikel 7 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis zegt dat geen geschrift van mensen, hoe heilig zij ook waren, met de Heilige Schrift gelijkgesteld mag worden.
Hoe wordt een mens rechtvaardig voor God?
Maarten Luther, die in 1517 zijn stellingen tegen de aflaathandel publiceerde, vond het evangelie terug in de brief aan de Romeinen. Paulus schrijft daar: 'Wij besluiten dan, dat de mens door het geloof gerechtvaardigd wordt, zonder de werken der wet' (Romeinen 3:28). De uitleg van Romeinen 3 geeft het verband.
Het Concilie van Trente (1547) antwoordde dat de rechtvaardiging naast vergeving van zonden ook heiliging en vernieuwing van de innerlijke mens is (catechismus, nummer 1989). Het begin is volgens die leer pure genade; daarna werkt de gerechtvaardigde met de genade mee, en zijn goede werken zijn door die genade verdienstelijk (nummers 2008-2011).
Protestanten belijden dat de gerechtigheid waardoor een zondaar voor God bestaat, in Christus ligt en hem door het geloof wordt toegerekend: 'Niet uit de werken, opdat niemand roeme' (Efeze 2:9). Goede werken volgen als vrucht (Efeze 2:10). Hoe dit samengaat met Jakobus 2:24, leest u bij gered door geloof of door werken.
Wat is het verschil over de mis, Maria en de paus?
In de mis wordt volgens de rooms-katholieke leer het ene offer van het kruis op onbloedige wijze tegenwoordig gesteld (catechismus, nummer 1367), en worden brood en wijn veranderd in het lichaam en bloed van Christus (transsubstantiatie, nummer 1376). De Reformatie wees op het eenmalige van het kruis: 'Want met een offerande heeft Hij in eeuwigheid volmaakt degenen, die geheiligd worden' (Hebreeën 10:14).
De oude titel Moeder van God staat al in de belijdenis van Chalcedon (451). Daarnaast leert de Rooms-Katholieke Kerk dat Maria onbevlekt ontvangen is (1854) en ten hemel opgenomen (1950). De catechismus onderscheidt de verering van Maria van de aanbidding die alleen God toekomt (nummer 971); rooms-katholieken vragen Maria en de heiligen om voorspraak. Protestanten eren Maria, die zelf zong: 'van nu aan zullen mij zalig spreken al de geslachten' (Lukas 1:48). Zij bidden alleen tot God, want 'er is een God, er is ook een Middelaar Gods en der mensen, de Mens Christus Jezus' (1 Timotheüs 2:5).
De paus geldt als opvolger van Petrus en zichtbaar beginsel van de eenheid (nummer 882); het Eerste Vaticaans Concilie (1870) leerde zijn onfeilbaarheid wanneer hij plechtig over geloof en zeden spreekt. Protestanten zien de gemeente gebouwd op het fundament van apostelen en profeten, met Christus als uiterste Hoeksteen (Efeze 2:20).
Waar christenen verschillen
Wat vaststaat: beide belijden dezelfde Drie-enige God en dezelfde gekruisigde en opgestane Christus. De verschillen raken toch de kern, want ze gaan over de vraag hoe een zondaar Christus en Zijn weldaden ontvangt.
De Rooms-Katholieke Kerk ziet zichzelf als de kerk die Christus op Petrus en de apostelen bouwde, met een levend leergezag dat de eenheid bewaart waar Christus om bad (Johannes 17:21). De oosters-orthodoxe kerken staan daar weer naast: geen paus en geen vagevuur, wel een groot gewicht voor de overlevering.
Protestanten vormen geen blok. Lutheranen belijden dat lichaam en bloed van Christus in, met en onder brood en wijn werkelijk aanwezig zijn; gereformeerden belijden dat de gelovigen Christus door de Heilige Geest geestelijk ontvangen; baptisten dopen alleen wie zelf belijdt. Gedeeld is het hoogste gezag van de Schrift en de rechtvaardiging door het geloof. In 1999 tekenden de Lutherse Wereldfederatie en de Rooms-Katholieke Kerk een Gemeenschappelijke Verklaring over de Rechtvaardigingsleer: samen belijden zij dat een mens alleen uit genade door God wordt aangenomen, al bleven er verschillen over het geloof alleen en de verdienste van goede werken.
De reformatorische lijn is die van de Drie Formulieren: Christus is een volkomen Zaligmaker, Die altijd leeft om voor de Zijnen te bidden (Hebreeën 7:25). Naast Hem is geen middelaar, geen herhaald offer en geen loutering nodig. Dat is een oordeel over een leer, geen oordeel over het hart van een rooms-katholieke naaste: de Heere kent degenen die de Zijnen zijn (2 Timotheüs 2:19).
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Heidelbergse Catechismus antwoordt op de vraag hoe een mens rechtvaardig is voor God: 'Alleen door een waar geloof in Jezus Christus' (Zondag 23, vraag 60). Over de sacramenten: 'Twee: De Heilige Doop en het Heilige Avondmaal' (Zondag 25, vraag 68).
Zondag 30 van de Heidelbergse Catechismus (vraag 80) stelt avondmaal en mis tegenover elkaar. Die vraag kwam er in 1563 bij, kort nadat het Concilie van Trente in 1562 de leer van het misoffer had vastgelegd. Het avondmaal betuigt 'dat wij volkomen vergeving van al onze zonden hebben door de enige offerande van Jezus Christus, die Hijzelf eenmaal aan het kruis volbracht heeft'. Het slot oordeelt in de scherpe taal van die tijd over de leer van de mis als verloochening van dat ene offer.
De Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt in artikel 22 dat het geloof Christus met al Zijn verdiensten omhelst en dat wij zo door het geloof alleen gerechtvaardigd worden. Artikel 23 legt onze gerechtigheid voor God in de vergeving van zonden omwille van Christus, en artikel 26 noemt Christus de enige Voorspraak bij de Vader.
'Want uit genade zijt gij zalig geworden door het geloof; en dat niet uit u, het is Gods gave' (Efeze 2:8)